Кіріспе

Ортақ мақсатқа жету үшін бірлесіп жұмыс істеуге келісетін топ – "коалиция" деп аталады. Коалиция екі немесе одан көп адам немесе топтардың ортақ мақсатқа қол жеткізу үшін уақытша бірігуімен құрылады. Бұл термин көбінесе саяси, әскери немесе экономикалық салалардағы билік құрылымдарын көрсету үшін қолданылады.

Құрылу

Ұлттық демократиялық институт пен Ослодағы бейбітшілік және адам құқықтары орталығы жариялаған «Саяси партияларға арналған нұсқаулық» бойынша коалиция құрудың бес қадамы бар. Коалиция құрудың бірінші қадамы – сәтті келіссөздерге дайындық үшін партия стратегиясын әзірлеу. Партиялар осы қадамға салған еңбек, олардың стратегиялық серіктестерді анықтауға, жақсы келісімге келуге және коалиция құрумен байланысты жиі кездесетін қателіктерден сақтануға мүмкіндігін арттырады. Екінші қадам – коалиция бойынша келіссөздер жүргізу. Әр партия дайындаған стратегия негізінде, тараптар коалиция шарттары бойынша келісімге келу үшін жиналады. Коалицияның контексі мен мақсаттарына байланысты бұл келіссөздер толығымен құпия немесе жартылай ашық болуы мүмкін. Кейбір мәселелерді салыстырмалы түрде оңай шешуге болады, ал басқалары күрделірек болуы мүмкін және келісімге келу үшін әртүрлі тәсілдер қажеттілігі туындайды. Келіссөздер аяқталғаннан кейін саяси партиялар арасындағы келісімді ресми түрде бекіту қажет. Үшінші қадамға жазбаша келісімді жасақтау, келісімді коалицияға қатысушы партиялардың тиісті құрылымдарынан ресми мақұлдау алу және коалиция туралы мәліметтерді жалпы жұртшылыққа жариялау кіреді. Келесі қадам – коалицияда бірлесіп жұмыс істеу. Коалицияға қатысушылар келісімді іске асыру жұмысын бастағанда, мүше партиялар арасындағы сенім мен байланысты нығайту және сақтау үшін күш-жігерін жалғастырып, жақсы қарым-қатынасты сақтау қажет. Сондай-ақ, әр партия коалицияға қатысты міндеттемелерін орындау мен өзінің жеке ерекшеліктерін сақтау арасындағы тепе-теңдікті табуы керек. Соңғы қадам – алынған сабақтарды анықтау. Коалицияны жалғыз күшпен дамытуды немесе басқа коалицияға қосылуды жоспарлаған партия үшін, әрбір коалиция құру тәжірибесінен алынған сабақтарды қарастырып, құжаттау маңызды. Бұл партияға коалиция құрудың оң және теріс әсерін анық түсінуге және болашақтағы коалиция құруға көмектесетін сабақтарды анықтауға мүмкіндік береді. Коалициялар әртүрлі формаларда, түрлерде және мерзімдерде кездеседі. Науқандық коалициялар жоғары қарқынды және ұзақ мерзімді ынтымақтастықты қамтиды. Федерациялар салыстырмалы түрде төмен деңгейдегі қатысумен, қарқындылықпен және қатысумен сипатталады, сонымен қатар ұзақ мерзімді ынтымақтастықты қамтиды, бірақ мүшелердің басты міндеттемелері өздерінің ұйымдарымен сақталады. Ынталандырушы коалициялар қақтығыстарды реттеу үшін негізсіз, төмен қарқынды қатысуға ие. Соңында, оқиғаға негізделген коалициялар жоғары деңгейдегі қатысуға және болашақ ынтымақтастыққа мүмкіндік береді. Альянстардан айырмашылығы, коалициялар тең емес серіктестіктер деп аталуы мүмкін, себебі салыстырмалы саяси, экономикалық және әскери күш, сондай-ақ елдің коалицияға қатысуға дайындығы ықпалды анықтайды. Коалициялар жиі қауіпті, белгісіз немесе ерекше жағдайларға жауап ретінде жоспарланбастан пайда болады және уақытша мақсаттарға бағытталған.

Функция

Коалицияларды ішкі және сыртқы деп жіктеуге болады. Ішкі коалициялар ұйымның ішіндегі адамдардан, мысалы, жұмыс орнындағылардан құралады. Мысалы, кәсіподақ – бұл қызметкерлердің жалақысын, әлеуметтік төлемдерін және еңбек жағдайларын қорғау үшін құрылған коалицияның бір түрі. Егер қызметкерлер арасында біртілік болмаса, жұмысшылар қатал еңбек жағдайларына және ережелердің жетіспеуіне байланысты төмен жалақыға ұшырауы мүмкін. Көп жағдайда ұйымдар жұмыс орнында өзгерістер енгізер алдында қолдауды қамтамасыз ету үшін ішкі коалиция мүшелерімен кездесуді қалайды. Коалициялар парламенттік жүйелерде заң шығарушы топтардың үкімет құруымен қатар, билік бөлінісінде де қалыптасады. Саясаттағы коалицияларды талдаудың көпшілігі парламенттік режимдерде көппартиялық кабинеттердің құрылуына қатысты. Германияда Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері барлық үкімет көппартиялық коалиция болып табылады – бұл парламенттік жүйеде коалициялық үкімет құрудың мысалы. Парламентте түрлі жеңімпаз коалициялар құрыла алатын жағдайда, үкіметтің партиялық құрамы әр партияның келіссөздер жүргізу мүмкіндігіне және үстем партияның болуына немесе болмауына байланысты болуы мүмкін. Швейцария парламенті заң қабылдау үшін де осылай жұмыс істейді.

Халықаралық қатынастар

Белгіленген мақсат пен ортақ мүдде үшін екі немесе одан көп дербес тараптардың уақытша ынтымақтастығы халықаралық қатынастарда коалиция деп қарастырылады. Коалициялық бәсекелестік халықаралық саяси динамикада көрініс береді. Коалиция – нақты мақсаттар үшін біріккен елдердің арнайы құрамы болуы мүмкін. Адамдар мен топтар түрлі себептермен коалиция құрғанымен, ең көп кездесетін мақсат – ортақ қауіпке қарсы күресу немесе белгілі бір мүмкіндікті пайдалану, нәтижесінде коалициялар көбінесе уақытша болады. Ортақ қауіп немесе мүмкіндіктің болуы коалицияның құрылуына себепкер болады және барлық қатысушылар бірлесіп жұмыс істеуден пайда көретініне байланысты оның өмір сүруіне жағдай жасайды. Мұндай ынтымақтастық процестері коалиция мүшелеріне ортақ мақсатқа қол жеткізуге немесе бірдей міндетті орындауға мүмкіндік береді. Халықаралық қатынастардағы коалициялардың мінез-құлқы мен динамикасы біріккен топтардың ортақтығы мен айырмашылықтарымен анықталады. Рационалдық, топтық динамика және гендерлік теңдік халықаралық қауіпсіздік аясында коалициялық мінез-құлықтың маңызды факторлары болып табылады.

Экономика

Экономикалық агенттер коалиция құра алады. Экономикалық мақсаттарға негізделген коалицияның себебі әдетте қаржылық болады. Экономикада сатып алушы мен сатушы сияқты қарама-қарсы секторлардың немесе екі сатушының бірігуі, екі топтың белгілі бір мақсатқа уақытша бірігуі ретінде коалицияның анықтамалық мағынасында қарастырылуы мүмкін. Мысалы, 1997 жылғы Microsoft пен Apple арасындағы келісім. Бұл келісім бойынша Microsoft, сол кезде қиын жағдайда болған Apple компаниясына 150 миллион доллар көлемінде қаржылай көмек көрсетті. Кәсіподақтарды, әдетте бір мамандық саласындағы жұмысшылардың біріктігі ретінде қарастыруға болады. Егер агенттер елдер болса, халықаралық шарттың (мысалы, сауда келісімдері немесе халықаралық экологиялық келісімдер) жасалуы да коалиция болып есептелуі мүмкін. Экономикада коалицияның қалыптасуы мен тұрақтылығы көбінесе ойын теориясы арқылы зерттеледі.

Азаматтық қоғам

Азаматтық қоғамда коалиция – өзінің ісіне сенімді адамдардың бірігіп жұмыс істеуі немесе топтық күш-жігерін білдіреді. Бұл термин азаматтық қоғам ұйымдарының, мысалы, еңбек одақтарының, қоғамдық ұйымдардың және діни мекемелердің арасындағы одақтарды да сипаттайды. Мысалы, Францияда түрлі салалардағы және кәсіподақтардағы жұмысшылар бір мәселені жеткізу үшін бірігіп, бір-біріне көмектеседі. Мұндай кәсіподақтар коалициясы көбінесе тиімді болады, себебі елге үлкен қиындықтар туғызуы мүмкін. Қоғамдық еңбек коалициясы секілді коалициялардың құрылуы көп жағдайда әлеуметтік өзгерістерге қол жеткізудің маңызды стратегиясы болып табылады. Әлеуметтік топтарда коалиция көбінесе ортақ мақсат немесе міндетті қолдаған жеке азаматтардың бірігуінен, кейде коалициялық бітімділік аясында қалыптасады. Осы жеке азаматтардың көпшілігі АҚШ-тағы ең ірі саяси топ – Христиандық коалиция сияқты халықтық ұйымдар құрады. Азаматтық қоғамдағы белсенділер тобы да өздерінің мақсаттары үшін коалиция ретінде қарастырылады. Бұл белсенділерді олардың жетістікке жеткізуге немесе іске асыруға деген сенім біріктіреді.

Әскери

Әскери коалициялар бірнеше мемлекеттер мен үкіметтер тарапынан құрылып, біртұтас күш ретінде біріктірілуі мүмкін. Олар құрамы жағынан өте өзгермелі – елдің коалицияға қосылуы үшін дәстүрлі одақтас болуы міндетті емес, сонымен қатар мемлекеттер коалицияға қосылып, үлестерін және шектеулерін өзгерте алады, шығып кетеді және жағдай өзгергенде немесе ұлттық мақсаттарына байланысты жаңа мүшелермен алмастырылады. Мұндай коалицияның мысалы Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1919 жылы Версаль бейбітшілік конференциясында орын алғанда, Достас елдер бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты. Әскери коалициялардың мысалдарына Перс шығанағы соғысы кіреді, онда Джордж Х.В. Буш Саддам Хусейннің Таяу Шығыстағы агрессиясын тоқтату үшін 1991 жылғы Перс шығанағы соғысының «Шөл даулы» операциясында әскери коалицияны ұйымдастырып, басшылық етті. Сондай-ақ, оның ұлы Джордж В. Буштың 2003 жылғы Ирактағы соғыс науқанында қолданған «Ынтымақты коалиция» күш-жігері де бар, бұл науқанды АҚШ және оның одақтастары жүргізді. Заманауи мысал – 2011 жылы Ливиядағы азаматтық соғысқа араласқан Біріккен Ұлттар Ұйымының коалициясы, ол Муаммар Каддафиге қарсы бағытталған болатын. Коалициялардың тиімді болуы үшін, теорияда да, практикада да, қатысушы елдерге бірегей, үстем қауіп-қатер болуы керек – мүмкін, бостандыққа, өмір салтына немесе маңызды ұлттық мүдделерге төнетін қауіп, немесе жалғасуы барлық елдер үшін жағымсыз және аймақтық немесе әлемдік тәртіпті тұрақсыздандыратын деспотиялық тұлға немесе режим болуы керек.