Кіріспе

Немезис – американдық жазушы Исаак Азимовтың 1989 жылғы ғылыми-фантастикалық романы. Ол оның соңғы ғылыми-фантастикалық романдарының бірі және жазушының қайтыс болуына үш жыл бұрын жарық көрді. Роман Азимовтың «Роботтар», «Империя» және «Негіз» серияларының болашақ тарихымен шартты түрде байланысты, олардың біртұтас әлемге бірігуін жазушы мақсат еткен. Бұл роман Азимовтың басқа туындыларымен бірнеше идеялар арқылы байланысқан, оның ішінде адамнан өзге интеллект, саналы астрономиялық объектілер («Галлюцинация») және роторлық қозғалтқыштар («Fantastic Voyage II: Destination Brain»).

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Роман жұлдызаралық сапарлар ашылып, жетілдіріліп жатқан дәуірде өтеді. Романның 2-тарауында 2220 жыл 16 жыл бұрын болған деп көрсетілген. Осыған сәйкес, романның басым бөлігі 2236 жылы немесе оның шамасында орын алады. Романның басталуынан бұрын, "гиперкөмек" технологиясы – жарық жылдамдығынан сәл төмен жылдамдықпен саяхаттауға мүмкіндік беретін құрал, Rotor деп аталатын усақталған ғарыш станциясының колониясын Жер маңынан жаңадан ашылған қызыл жұлдыз Немезиске көшіру үшін пайдаланылады. Колония Немезистің жартылай мекенделген серігі Эритроның орбитасына орналасады, ол оған түсетін қызыл жарықтан аталған. Көп ұзамай, Эритродағы бактериялық өмір сананың бір түріне және телепатияға ие ұжымдық организм құрайтыны анықталады (бұл Азимовтың "Негіз" сериясындағы Гайя тұжырымымен ұқсас). Колонистер Эритроға немесе Немезис жүйесінің астероид белдеулеріне дейін болашақ колонизацияның бағытын талқылағанда, оқиғалар оларды қуып жетеді. Жерде жарық жылдамдығынан асып түсетін ұшу жетілдіріледі, Rotor колониясының оқшаулануын аяқтап, галактиканы адамзаттың зерттеуіне ашады. Оқиғада сондай-ақ бір отбасының тарап кетуі мен қайта қосылуы баяндалады. Немезисті ашқан анасы мен қызы колонияның атқарылуы кезінде Жерде қалған әкесінен айырылады. Содан кейін әкесі гиперсаңғылау зерттеу жобасына қатысады. Романның маңызды бөлігі – Эритроның бактериялық тұрғындарының ұжымдық түрде сезімтал және телепатиялық организм құрайтынының таңқаларлық жаңалығы, сондай-ақ ауқымды дағдарыстың ашылуы мен шешілуі: Немезистің траекториясы Күн жүйесінің гравитациялық тұрақсыздығына қауіп төндіреді.

Жазбалар

Сюжеттік талаптар Азимовты Немезис деп аталатын жұлдыздың маңында планеталық жүйе бар деген гипотеза жасауға мәжбүр етті. Жазылған кезде Немезис атауы Жердің Күнінің гипотетикалық серігіне берілген еді, ол Оорт бұлтындағы кометалардың мерзімдік бұзылуына себеп бола алатын механизмді қамтамасыз ететін болса, содан кейін олар ішке қарай құлап, жаппай жойылуға әкелетін еді. Кітаптағы қызыл жұлдыз бұл серік емес екені анықталды; ол Күн жүйесі арқылы ғана өтіп бара жатыр. Кітаптағы планеталық жүйеге Мегас деп аталған газ гиганты планета кірді, ол өзінің негізгі жұлдызының айналасында өте қысқа мерзімде айналады. (Эритро – Мегас планетасының серігі.) Бұл 1989 жылы радикалды идея болды, бірақ 1995 жылы "Беллерофонт" деп аталған күнге ұқсас жұлдызды (51 Пегаси) айналып жүрген алғашқы экзопланетаның табылуымен расталды. Сонымен қатар, алғаш рет табылған "қоныстануға жарамды" планета, Gliese 581c, Жерден 20,3 жарық жылы қашықтықта орналасқан қызыл жұлдызды (Gliese 581) айналып жүр. Романның алғы сөзінде Азимов Немезистің Foundation, Robot және Empire серияларынан тұратын Foundation ғаламының бөлігі емес екенін мәлімдеді. Өзінің өмірбаяндық еңбегінде ол өзінің редакторы Дженнифер Брельдің "Foundation сериясының немесе Robot сериясының бөлігі емес, бірақ толығымен тәуелсіз фонда" жатқан романды ұсынғанын айтты. Алғы сөзінде ол бұл мәселеде өз ойын өзгертуі мүмкін екенін де атап өтті. Кейбіреулер Немезис жұлдызынан шығатын сәулеленудің Жердегі сәулеленуге және одан туындаған эмиграцияға себеп болуы мүмкін деген пікірді білдірді. Дегенмен, Немезис туралы "Foundation алға жылжуда" айтылады, онда Хари Сельдон "Немезис деп аталатын күнді айналып жүретін бүкіл планетамен байланыса алатын жас әйел" туралы жиырма мың жылдық оқиғаға сілтеме жасайды. Бірнеше сарапшылар Немезисте Spacers және олардың күнтізбе жүйесіне, Галактикалық Империяға және тіпті Хари Сельдонға жасалған жасырын сілтемелер бар екенін атап өтті, олардың барлығы кейіннен Foundation ғаламына интеграциялау мақсатында әдейі орналастырылған сияқты. Аласдейр Уилкинстің Gizmodo сайтында жариялаған пікірінше, "Азимов ерекше, эллипстік құрылымдарды өте жақсы көреді. Оның робот емес/Foundation ғылыми-фантастикалық романдары – "Мәңгілік соңы", "Құдайлар" және "Немезис" – хронологиялық емес повествованиеге көп сүйенді, және ол "Құдайлар" романында оны қызығушылықпен қолданады".

Қабылдау

Kirkus Reviews-та роман "орташа болашақ ғарыш драмасы" деп сипатталады, бұл тақырыбы немесе тіпті сюжетінің көп бөлігі болмаса да, көбінесе қызықтырады және "жай, бірақ ерекше тартымды туынды, өйткені күрделі амалдарға қарамастан, көп нәрсе болмайды: ескі Азимовтың тартымдылығы беттерді жеңілдете түсіреді". SF Site сайтының мәліметінше, Исаак Азимов "өз романдарынан мүлдем бөлек екендігі үшін кешірім сұрауға міндетті сезінеді". "Немезис" шын мәнінде орташа Исаак Азимов романынан аспайды, оның жақсы және жаман жақтары былайша қорытындыланады: Жақсы жағынан, бұл ақылды және терең ойларға толы, мұқият құрылған сюжетке және сақталған күдік сезіміне ие. Ал жаман жағынан, бұл көбінесе сыртқы сипаттама, ерекшеленбес проза стилі және шексіз әңгімеге артық көңіл бөлуді білдіреді. Тіпті, телесериалдардағыдай, Азимовтың кейіпкерлері іс жүзінде ештеңе істемей, не істеп жатқаны туралы әңгімелеуге көп уақыт жұмсайды.