Иоганн Кунау: өмір және шығармашылығы

Кіріспе

Неміс композиторы және полимат (1660–1722)

Иоганн Кухнау (6 сәуір 1660 – 5 маусым 1722) – неміс полиматы, қазіргі кезде көбінесе композитор ретінде танымал. Ол сонымен қатар романист, аудармашы, заңгер және музыка теориясының маманы болған. Бұл қызметтерін Лейпцигтегі Томаскантор лауазымындағы 21 жылдық қызметімен қатар атқарды. Оның көптеген музыкалық шығармалары, оның ішінде опералар, мессалар және ірі вокалдық туындылары жоғалып кеткен. Бүгінгі күні оның атағы 1700 жылы жарық көрген «Библиялық сонаталар» жинағына негізделген. Бұл жинақтағы әрбір сонатада Әйбiбiлiк әңгімелерi толыққанды бейнеленген. Кухнаудың өлімінен кейін, Иоганн Себастьян Бах оның орнына Томаскантор болып тағайындалды.

Өмірбаян

Кухнау туралы биографиялық ақпараттың көп бөлігі Иоганн Маттесонның 1740 жылы жариялаған автобиографиясынан, оның Grundlage einer Ehrenpforte еңбегінен белгілі. Кухнаудың протестанттық отбасы Богемиядан шыққан, олардың тегі Кухн еді. Кухнау қазіргі Саксонияның Гейзинг қаласында дүниеге келген. Оның музыкалық қабілеті ерте жастан-ақ байқалды, сондықтан шамамен 1670 жылы Дрезденге патша сарайының музыканттарынан оқуға жіберілді. Келесі он жылда ол клавишада ойнауды, музыка композициясын, сондай-ақ француз және итальян тілдерін үйренді. 1680 жылы Венадағы Ұлы обаның бір тармағы Дрезденге жетті, содан кейін Кухнау үйіне оралды. Кейіннен ол Зитаудағы Иоханеумда музыканы, ал Лейпциг университетінде заңды оқыды. Университетте оқып жүрген жылдары композитор және орындаушы ретінде өте белсенді болды, 1684 жылы, 24 жасында Лейпцигтің Томаскирхе шіркеуінің органшысы болып тағайындалды. 1688 жылы Кухнау диссертациясын аяқтап, заңгерлікпен айналыса бастады. Ол органшы қызметін жалғастырып, композициямен шұғылдана берді. 1689 жылы ол пернетақталық шығармаларының алғашқы жинағын жариялады, содан кейін 1692, 1696 және 1700 жылдары тағы үш жинақ шығарды. 1690 жылдары ол итальян және француз тілдерінен бірнеше кітапты неміс тіліне аударды, өзінің ең танымал романын – сатирикалық «Der musicalische Quack Salber» (1700) аяқтап, жариялады, ал бос уақытын математика, еврей және грек тілдері сияқты түрлі салаларды оқып үйренуге арнады. 1701 жылы ол Иоганн Шельден кейін Томаскантор болып тағайындалды және өліміне дейін осы лауазымда қалды. Өкінішке орай, Томаскирхедегі көптеген музыкалық шараларды ұйымдастыруда және Томассшуледе оқытуда сәттілікке жеткеніне қарамастан, Кухнау денсаулығының нашарлауына тап болды. Ғалым Вилли Апель бұл лауазымның «оның ізбасары Дж.С. Бах үшін де соншалықты қиын және мазасыз болғанын» атап өтті. Денсаулық мәселелерінен бөлек, Георг Филипп Телеман және Кухнаудың шәкірті Иоганн Фридрих Фаш сияқты бәсекелес музыканттар мен композиторлардың күш-жігері де Кантор ретіндегі оның қызметін қиындатты. 1689 жылы үйленгеннен туған үш қызы қалды. Оның шәкірттері қатарында Фаштан бөлек, Иоганн Давид Хайнихен мен Кристоф Граупнер де болды. Кухнаудың басқа пернетақталық шығармалары формаға әртүрлі көзқарас көрсетеді. Оның Clavier Übung жинағының екі бөлімінде де әрқайсысы 7 сюита бар. Біріншісі тек мажорлық тоналдықта, ал екіншісі тек минорлық тоналдықта жазылған. Сюиталар көбінесе прелюдиядан басталып, әдеттегі билер ретімен жалғасады – аллеманда, куранта, сарабанда, жига, кейде билер арасында минуэт немесе ария қосылады. Кухнаудың прелюдиялары көбінесе екі бөлімнен тұрады: прелюдия және фуга (немесе фугато бөлімі), ал кіріспе сөзінде Кухнау атап өткен қарсы тақырыптармен толықтырылған. Композитор өзі кіріспеде бұл мәселеге түсініктеме берді: «Мен сонымен қатар әуесқойларға ұнайтын B-flat мажордағы сонатаны қоса бердім. Неге басқа аспаптарға арналған шығармалар пернетақтаға да жазылмауы керек? Шындығында, ешбір аспап пернетақтаның кемелдігімен бәсекелесе алмайды». Үшінші том, «Frische Clavier Früchte» деп аталады, онда итальяндық камералық сонаталар үлгісінде жазылған алты соната бар. Музыка зерттеушілері Милтон Кросс пен Дэвид Ивеннің айтуынша, бұл шығарманың жарық көргені «музыка тарихындағы маңызды оқиға», өйткені ол органнан басқа пернетақталық аспаптар үшін шығармалар жазудың алғашқы және маңызды әрекеттерінің бірі. Әртүрлі формалар мен текстуралар қолданылады: тіпті алғашқы бөлімдер де токката сияқты шағын шығармалардан бастап толыққанды шаконналарға дейін жетеді. Бір ғалым Кухнаудың осы жинақтағы көптеген фугалардың эпизодтарына деген көзқарасын «фуганың кеңейтілген формасы ретінде тарихи дамуына оның маңызды үлесі» деп атады. «Frische Clavier Früchte» Кухнаудың өмірінде ең танымал шығармасы болды, ол бес рет қайта басылды (оның ішінде бір рет өлімінен кейін жарық көрді). Кухнаудың көптеген вокалдық шығармалары жоғалып кетті, соның ішінде опера («Орфей»), Маркқа арналған құмарлық («Марк құмарлығы»), үш хорлы Te Deum және кем дегенде екі мессаның ноталары сақталмаған. Бізге жеткен кантаталар гармония және мелодия жағынан қарапайым болғанымен, өте әсерлі. Томаскирхедегі оның алдыңғыларынан айырмашылығы, Кухнаудың кантаталары формаға біртұтас көзқарас көрсетеді: көпшілігі аспаптық бөліммен басталып, содан кейін ариялар мен речитативтердің алмасуымен жалғасады.

Much of the biographical information on Kuhnau is known from an autobiography published by Johann Mattheson in 1740 in his Grundlage einer Ehrenpforte. Kuhnau's Protestant family was originally from Bohemia, and their name was Kuhn. Kuhnau was born in Geising, present day Saxony. His musical talents were apparent early, and in around 1670, he was sent to Dresden to study with court musicians there. During the next decade, he studied keyboard playing and music composition, as well as French and Italian. In 1680, an offshoot of the Great Plague of Vienna reached Dresden, and Kuhnau returned home. He subsequently studied music at the Johanneum in Zittau, and then law at Leipzig University. Exceptionally active as a composer and performer during his university years, he was appointed organist of Leipzig's Thomaskirche in 1684, at the age of 24. In 1688, Kuhnau completed his dissertation and began practicing law. He was still working as an organist and continued composing. In 1689 he published his first collection of keyboard works, followed by three more in 1692, 1696, and 1700. During the 1690s, he translated a number of books into German from Italian and French, completed and published his best known novel, the satirical Der musicalische Quack Salber (1700), and devoted his spare time to studying various subjects such as mathematics, Hebrew and Greek. In 1701 he succeeded Johann Schelle as Thomaskantor and kept the position until his death. Unfortunately, although he was successful in directing the many musical activities of the Thomaskirche and teaching at Thomasschule, Kuhnau started suffering from bad health. Scholar Willi Apel noted that the job was "as vexatious and difficult for him as for his successor, J. S. Bach." Not only health troubles, but also efforts by rival musicians and composers such as Georg Philipp Telemann and Kuhnau's own student Johann Friedrich Fasch, undermined his activities as Kantor. He was survived by three daughters, from a marriage of 1689. His pupils included not only Fasch, but also Johann David Heinichen and Christoph Graupner. The other keyboard works by Kuhnau show a varied approach to form. The two parts of his Clavier Übung include 7 suites each. The first is only in the major mode, and the second is only in the minor mode. The suites almost always begin with a prelude, and continue through the usual order of dances – allemande, courante, sarabande, gigue – occasionally with a minuet or aria placed between the dances. Kuhnau's preludes are almost always in two sections: a prelude and a fugue (or a fugato section), complete with countersubjects Kuhnau mentions in the preface. The composer himself commented on the issue in the preface:

I have also appended a Sonata in B flat major, which should also be pleasing to the amateurs. Why shouldn't one provide such pieces for keyboard which are provided for other instruments? Indeed, no instrument has been able to dispute the clavier's reputation for perfection. The third volume, titled Frische Clavier Früchte, contains six sonatas modelled on Italian chamber sonatas. According to music authors Milton Cross and David Ewen, the work's publication is an "important event in musical history" since it is one of the earliest serious attempts at composing works for keyboard instruments besides the organ. A wide variety of forms and textures is employed: even the opening movements range from toccata like miniatures to full fledged chaconnes. Kuhnau's approach to the episodes of the many fugues of this collection has been called "perhaps his primary contribution to the historical development of fugue as an extended form" by one scholar. Frische Clavier Früchte was Kuhnau's most popular work in his lifetime, reprinted five times (including one posthumous publication). Much of Kuhnau's vocal music is lost, including an opera (Orpheus), a setting of the Passion according to St. Mark (Markus Passion), a three choir Te Deum, and at least two settings of the mass. The surviving cantatas are simple harmonically and melodically, yet expressive. Unlike those of his predecessors at the Thomaskirche, Kuhnau's cantatas feature a unified approach to form: most begin with an instrumental section followed by alteration of arias and recitatives.

Жазбалар

Кухнаудың сақталған кітаптары мен трактаттарының ішіндегі ең маңыздысы – Der musicalische Quack Salber («Музыкалық шарлатан»), 1700 жылы жарық көрген сатирикалық роман. Онда итальяндық виртуоз болып көрсетіп, музыкант ретінде танымал болуға тырысатын неміс шарлатан Караффаның қиялдағы ерліктері суреттеледі. Романның әдеби сапасы жоғары бағаланған, бір автор тілі жағынан инновациялық екенін айтады, сонымен қатар ол 17 ғасырдың соңындағы орындаушылық практикасы туралы маңызды мәліметтер беретін ерекше құнды көз болып табылады. Кухнаудың тағы екі сатирикалық туындысы белгілі: Der Schmid seines eignen Unglückes («Өз бақытсыздығының шебері», 1695) және Des klugen und thörichten Gebrauchs der Fünf Sinnen («Бес сезімді ақылмен және ақымақтықпен пайдалану туралы», 1698). Кухнаудың сатирикалық идеялары мен сюжеттік өрбулеріне Кристиан Вайзе романдарының әсері байқалады. Кухнау Вайземен Зиттаудағы гимназияда жұмыс істеген кезінде танысқан, онда Вайзе ректор болып қызмет еткен, ал Кухнау Вайзедің мектеп спектакльдеріне музыка (қазір жоғалған) жазған. Кухнаудың Fundamenta compositionis теориялық трактаты бір ғана қолжазбада сақталған, онда екі есе контрапункт туралы анонимді трактат (Kurtze doch deutliche Reguln von den doppelten Contrapuncten) және Кристоф Бернхардтың екі мәтіні бар; аталған қолжазба бір кезде Иоганн Себастьян Бахқа тиесілі деп есептелген. Алайда, «Фундамента» Кухнаудың түпнұсқасынан нашар және толық емес көшірме болып көрінеді. Соңғы бес тарау Бернхардтың инвертибельді контрапункт туралы тағы бір трактатынан тікелей алынған, ал ладтар туралы талқылау Уолтердің Praecepta der musicalischen Composition (1708) еңбегімен өте ұқсас, бірақ Уолтердегі бірнеше бөлімдерді қамтымайды. Осы ұқсастық Уолтердің кең танылған және жоғары бағаланған трактаты туралы маңызды сұрақ тудырады: ол Кухнаудың жоғалған түпнұсқасына қаншалықты сүйенген? Немесе Уолтер мен Кухнау екеуі де әзірге белгісіз автордан материалдар алған ба? Кухнау кем дегенде тағы екі теориялық еңбек жазған, бірақ олардың атауы ғана белгілі: Tractatus de tetrachordo seu musica antiqua ac hodierna және De triade harmonica. Оның музыкалық ладтар, сольмизация және басқа да мәселелерге қатысты пікірлері 1717 жылғы 8 желтоқсандағы хатта сақталған, ол 1725 жылы Маттесонның Critica musica басылымында жарияланған. Ол 1718 жылдан бастап Томассхуледе оқыды, ал 1719 жылдан бастап Лейпциг университетінде білім алды. Ол 1745 жылдан кейін қайтыс болды.

Of the few surviving books and treatises by Kuhnau, perhaps the most important is Der musicalische Quack Salber ("The Musical Quack"), a satirical novel published in 1700. It describes the fictional exploits of Caraffa, a German charlatan who strives to make a name for himself as musician by posing as an Italian virtuoso. The novel's literary qualities have been noted, one writer venturing to call it linguistically innovative, and it has also proven to be a singularly valuable source for performance practices of the late 17th century. Two other satirical works by Kuhnau are known: Der Schmid seines eignen Unglückes ("The Maker of His Own Misfortune", 1695) and Des klugen und thörichten Gebrauchs der Fünf Sinnen ("On the Clever and Foolish Use of the Five Senses", 1698). Some of Kuhnau's satirical concepts and story turns are influenced by Christian Weise's novels. Kuhnau knew Weise from his days at Zittau, where Weise worked as Rector of the Gymnasium, and Kuhnau used to provide music (now lost) for Weise's school plays. Kuhnau's theoretical treatise Fundamenta compositionis survives in a single manuscript which also contains an anonymous treatise on double counterpoint (Kurtze doch deutliche Reguln von den doppelten Contrapuncten) and two texts by Christoph Bernhard; the entire manuscript was at one point attributed to Johann Sebastian Bach. Unfortunately, Fundamenta appears to be a bad and partial copy from Kuhnau's original. The last five chapters are a direct copy from another Bernhard treatise on invertible counterpoint, while the discussion of modes is very similar to that in Walther's Praecepta der musicalischen Composition (1708), yet omits several passages included in Walther. The similarity raised an important question about Walther's well known and highly regarded treatise: how heavily was it based upon Kuhnau's lost original? Or did both Walther and Kuhnau borrow from another writer, currently unknown? Kuhnau authored at least two more theoretical works, but those are only known by name: Tractatus de tetrachordo seu musica antiqua ac hodierna and De triade harmonica. His views on musical modes, solmization, and other matters are preserved in a letter dated 8 December 1717, published by Mattheson in Critica musica in 1725. He attended the Thomasschule from 1718, and studied at the Leipzig University from 1719. He died after 1745.

Жұмыстардың тізімі

Кухнаудың көптеген шығармалары жоғалып кетті, олардың ішінде сахналық туындылар, кантаталар, көптеген мерекелік музыка және тағы да басқалары бар. Кейбір кантаталардың, ариялардың және одалардың мәтіні ғана сақталған. Сонымен қатар, кем дегенде екі трактат – «Tractatus de tetrachordo seu musica antiqua ac hodierna» және «De triade harmonica» да жоғалып кеткен. Төмендегі тізімде тек толық күйінде сақталған шығармалар ғана келтірілген.