Кіріспе

Panzer Lehr дивизиясы (танк оқу дивизиясы) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі Германияның элиталық бронетәулік дивизиясы. Ол 1943 жылдан бастап Германиядағы оқу және демонстрациялық әскерлерден (Lehr = "оқыту") құрылды, Батыс Еуропаға одақтастардың күтілетін шабуылына қосымша бронетәулік күш беру мақсатында. 1944 жылдың 4 сәуірінде дивизия ресми түрде 130-шы танк дивизиясы деп аталды, алайда көбінесе Лехр дивизиясы деп аталады. Бұл Вермахттың танктерімен және механикаландырылған жаяу әскерін тасымалдауға арналған жартылай тізбекті машиналармен толық жабдықталған жалғыз танк дивизиясы болды. Бірнеше рет, әсіресе "Кобра" операциясы кезінде, дивизия жартылай қирауға ұшырады және Еуропадағы соғыс аяқталған кезде бастапқыда құрылған бөліммен аз ұқсастық танытты.

Құрылу

Panzer Lehr 1943 жылдың 30 желтоқсанында құрыла бастады және 1944 жылдың қаңтарында Нанси-Вердун аймағына көшірілді, құрылыс процесін аяқтау үшін. Ол бірнеше элиталық оқу және демонстрациялық бөлімшелерден құрылды. Дивизияның бастапқы құрамының көп бөлігі Panzertruppenschule I және Panzertruppenschule II, Panzerwaffe-нің негізгі оқу орталықтарынан алынды. Бұл оқу және демонстрациялық бөлімшелер Panzerwaffe-дегі ең тәжірибелі және жақсы даярланған әскерлердің қатарына жатты, олардың көптегені Шығыс майданында, Солтүстік Африкада, Сицилияда немесе Италияда шайқасқа қатысып, көптегендер батылдығы үшін марапатталған. Осының нәтижесінде Panzer Lehr құрылған сәтінен бастап элиталық бөлімше саналды. 1944 жылдың басында Panzer Lehr дивизиясы Оңтүстік Францияда оқу үшін дайындалуға тиіс болды. 1944 жылдың 6 наурызында алынған бұйрықтарда бұл бөлімнің алдымен Вена аймағына тасымалдануы керектігі нақты айтылды. Нормандияда қосылған; бұл ротаға бастапқыда он Tiger I танкысы берілді, бірақ жол жүрісінде бұзылып қалғандықтан және Нормандияда қолданылмаған жаңа Tiger II танкылерінің алғашқы бесеуі 9 Sturmgeschütz өздігінен жүретін артиллериялық қондырғыларымен ауыстырылды, олар Тилли және Сен-Ло шайқастарында жойылғанға дейін күресті, содан кейін 316-шы рота таратылды. Дивизияның танк полкі 1944 жылдың 6 маусымында 208 танк пен шабуылдық құралдан (10 Panzer III, 9 StuG III, 97 Panzer IV, 86 Panthers және 6 Tigers) тұрды, сонымен қатар жөндеуде 9 танк пен шабуылдық құрал болды (1 Panzer III, 1 StuG III, 2 Panzer IV, 3 Panthers және 2 Tigers). Бұл құраманың тағы бір ерекшелігі – оның панцер-гренадиерлері, көбінесе, басқа неміс әскері (Heer) бөлімшелері киетін стандартты далалық киімнің орнына, екі жақты Sturmgeschütz күртесін кигені болды.

Каен шайқастары

1944 жылғы 6 маусымда Батыс Одақтастары Нормандияға десант түсірген кезде, Panzer Lehr стратегиялық бронетанктік резервтің (Panzer Group West) құрамында болғандықтан, алғашқы күндері шайқасқа қатыспады. Бірақ, көп ұзамай босатылып, майданға жетіп, 8 маусымда британдықтар мен канадалықтарға қарсы күреске кірісті. Ол 12-ші СС «Гитлерюгенд» дивизиясының жанында орналасты, онда Каенді қорғады және бірнеше британдық шабуылдарды тойтарып, оларды тоқтатты. 1944 жылғы 13 маусымда британдық 7-ші бронетанкілік дивизияның 22-ші бронетанкілік бригадасы Тилли-сюр-Сёль маңындағы Panzer Lehr қорғанысын бұзып, неміс шебін кесіп өтіп, Виллерс-Бокаж ауылын басып алды, соның салдарынан Panzer Lehr тылына қауіп туды. Panzer Lehr, 2-ші танк дивизиясы және 101-ші СС ауыр танк батальонының күштері британдықтардың енуін тоқтатуға жұмылды. Нәтижесінде болған Виллерс-Бокаж шайқасында британдықтар екі күндік нәтижесіз шайқастан кейін бастапқы шегініс сызығына қайта оралды. 17 маусымға қарай Panzer Lehr кері шегінуге мәжбүр болды. Нормандиядағы барлық неміс бронетанкілік бөлімшелері сияқты, Panzer Lehr де Одақтастардың әуе шабуылынан ауыр шығынға ұшырады. Маусымның соңына қарай дивизияның бронетанкілік құрамы күрт азайды. Осыған қарамастан, ол британдық және Достас күштеріне қарсы тұруын жалғастырды, Тилли-сюр-Сёль қаласының жанында қатты шайқастар жүргізді. Маусым айының соңына қарай Panzer Lehr дивизиясы 2972 адамның қаза тапқанын, 51 танк пен шабуылдық зеңбірек, 82 жартылай гусеницалық машина және 294 басқа да көлік құралының жоғалып кеткенін хабарлады. 17 тамызда, шайқастан кейін кері шегініс жасап, дивизия демалыс және қайта жарақтандыру үшін Аленсонға қайтарылды. Кейін дивизия Германияға демалыс және қайта жабдықтау үшін шақырылды. Тамыз айында дивизия 1468 адам жарақаттанды. Құрылғаннан кейін жеті ай ішінде дивизия тек 20 танк қалған, шайқасқа қабілетсіз күшке айналды. Бір кезде, қыркүйек айында, ол тек бір роталық танк-гренадерлік батальонынан, инженерлік ротадан, алты 105 мм гаубицадан, бес танктан, барлау взводынан және Трирдегі әскерден қалып қойғандар мен демалыста болған сарбаздардан құралған 200 шақты адамнан тұратын Alarmbataillon (жедел ескерту батальоны) құрамында болды. Саарда бір айдай қайта жөндеуден өткеннен кейін дивизия 72 танк, 21 шабуылдық зеңбірек және Нормандиядағы шығындарды өтеу үшін қосымша күштер алып, Падерборнға көшірілді.

"Вахт-ам-Райн" операциясы

1944 жылдың қараша айының басында "Панцер Лерр" Хассо фон Мантеуффельдің Бесінші танк армиясына қосылды, ол фельдмаршал Уолтер Модельдің B армия тобының құрамында болды, және жоспарланған қысқы шабуылға – "Вахт ам Райн" операциясына (көбінесе "Арденн операциясы" деп аталады) дайындық жүргізілді. 21 қарашада жартылай қайта жабдықталған "Панцер Лерр" Саверн ойығына қарай жылжып келе жатқан американдық күштерді тоқтату үшін жиын алаңынан шығуға бұйрық берілді. Ол кезде құрамында 34 "Панцер IV" және 38 "Пантера" танктері болды. Қарсы шабуыл сәтсіз аяқталды, және "Панцер Лерр" күштері азайып, желіден алынды. "Панцер Лерр" мен бірнеше басқа да бөлімдерді қайта жабдықтауға кеткен уақыт операцияны кейінге жылдыруға себеп болды. Шабуылға дейін "Панцер Лерр" Фюрердің сүйемелдеу бригадасымен бірге резервте сақталды. 15 желтоқсанда, шабуыл басталғанға бір күн бұрын, "Панцер Лерр" әлі де жеткіліксіз күйде болды, оның екі танк батальонының тек біреуі ғана әрекетке дайын болды, ал екіншісі негізгі бөлімшесіне – 3-ші танк дивизиясына қайтарылды. Оның екі танк-гренадерлік полкі де штаттық санының 80 пайызын құрады. Шабуыл басталған кезде құрамында 57 танк (30 "Пантера" және 27 "Панцер IV") және 20 "Ягдпанцер IV/70" болды. Бұған өтемақы ретінде екі танк жойғыш батальоны мен шабуылдық артиллерия бригадасы қосылды. Дивизияның бронетранспорттық барлау батальоны ғана толық құрамда болды. "Вахт ам Райн" операциясы 1944 жылдың 16 желтоқсанында басталды, және "Панцер Лерр" неміс шебінің орталық бөлігіндегі бастапқы позициялардан жылжыды. 26-шы халықтық гренадер дивизиясы дивизияға жол ашуға тиіс болды, бірақ олар тез тұрып қалды, және "Панцер Лерр" өзінің күшімен алға жылжуға мәжбүр болды. Келесі екі күнде жағдай нашарлады, 901-ші танк-гренадерлік полкі Вильцке бара жатқан жолда американдықтармен тоқтатылды, ал 902-ші Хосинген қаласында ауыр қарсылыққа тап болды.

Бастонь

18 желтоқсанда шабуыл қайта басталды. 26-шы фольксгренадиер дивизиясы Клерф өзенінің үстіндегі көпірді бақылап алып, Бастоньнің жол және теміржол торабына жол ашты. Panzer Lehr бронетранспорттық барлау батальоны қарқынды жылдамдықпен алға жылжып, Вильцке қарай шабуыл жасады, сосын Бастоньға қарай дивизияға қосылды. 26-шы фольксгренадиер дивизиясының атпен жүргізілетін жасағы Panzer Lehr колоннасына келісіп, шабуылды айтарлықтай баяулатты. 19-ы күні дивизияның танк полкі Неффе маңында АҚШ-тың 10-шы бронетанкті дивизиясының «Cherry» шайқас тобының әскерлері орнатып қойған кедергіге тап болды. Алғашқы табысқа жеткенімен, Panzer Lehr жасаған келесі шабуыл ауыр шығындарға әкелді. «Cherry» шайқас тобы шегінді, Бастоньға жол қайта ашылды. Дегенмен, дивизияның көп бөлігі 26-шы фольксгренадиерге көмек көрсету үшін Магеретке, солтүстікке жіберілді. Магерет алынғаннан кейін, жергілікті тұрғын дивизия командирі Байерлейнге 50-ге жуық американдық танк пен жаяу әскері Лонгвильге қарай қозғалып бара жатқанын хабарлады. Байерлейн әскерлеріне тоқтау бұйырып, кедергі орнатуға бұйрық берді, бұл оған әскерін қайта топтастырып, ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Panzer Lehr қайтадан қозғалып, Бастонь қаласына жеткен кезде, АҚШ-тың 101-ші әуеде десант дивизиясы («Screaming Eagles») қаланы қорғап алған еді. Panzer Lehr екіге бөлінді, дивизияның жартысы 26-шы фольксгренадиер дивизиясына Бастоньді басып алуға көмектесу үшін қалды, ал дивизияның қалған бөлігі, оның ішінде көп бөлігі, Муаға қарай жол тартты. Келесі бірнеше күнде 26-шы фольксгренадиерге көмектескен Kampfgruppe, негізінен 901-ші Panzergrenadier полкінен құралған, Бастонь қаласына қатарынан шабуылдар жасап, өзін-өзі шаршатып алды. Дивизияның қалған бөлігі шығысқа қарай жылдамдықпен жылжығанда, үлкен американдық конвойды басып алуды қоса алғанда, бірнеше шағын жетістіктерге қол жеткізді, бірақ Сент-Хуберт маңындағы қарсылық оларды тоқтатты және олар тез арада Бастоньнің оңтүстігінде ауыр шайқасқа тартылды. 21-і күні Мантеуффель Panzer Lehr-ді Бастонь үшін болған шайқастан шығарып алып, оны 2-ші танк дивизиясымен және 116-шы танк дивизиясы «Windhund»-пен біріктіріп, Динант пен Муаға шабуыл жасауға дайындады.

Динанға шабуыл

Бір күн бойы шабуылды қайта ұйымдастырғаннан кейін, Panzer Lehr ақыры жолға шықты. Ол Сент-Хуберден өтіп, Динанға және Муаға баратын жол қайтадан ашық болды. Шабуыл жасаған 902-ші танк-гренадер полкі күшті қарсылыққа тап болды. Алда жылжу одан да қиынға соқты. 23 желтоқсанда дивизия күні бойы Рошфор қаласын алу үшін күресті, көп шығынға ұшырады. Америкалықтар бір күн бойы элиталық танк дивизиясын ұстап тұрғаннан кейін, 25 қаза тапқан және 15 жараланған әскерлерін қалдырып, кері шегінді. Кейіннен Байерлейн Рошфордың қорғанысын Бастонь қорғанысымен салыстырды. Panzer Lehr 2-ші Panzer-ді құтқару үшін екі рет әрекет жасады және Хумайнды қайтарып алды, бірақ одан әрі ілгерілеуге мүмкіндік болмады. 9-шы Panzer жасаған тағы бір сәтсіз құтқару әрекетінен кейін, Panzer Lehr кері шегінуге бұйрық берілді. 2-ші Panzer күрес тобынан майор Кохенхаузен мен оның 600-ға жуық адамы ғана аяқпен қашып құтыла алды, дивизияның көбісін одақтас әскерлеріне тастап кетті. Муаға жету мүмкін болмады; Wacht Am Rhein операциясы сәтсіз аяқталды.

Бастоньедің рельефі

Мантеуфелдің шабуыл тобының қалдықтары Бастоньді басып алуға жасалған соңғы әрекет үшін кері қайтарылды. "Panzer Lehr" жаңа позицияларына жылжуды бастады, ал Джордж Паттонның АҚШ үшінші армиясының алғы шебі болған АҚШ-тың 4-ші бронетанкті дивизиясы Бастоньді азат ету үшін шабуылға көшті, соның нәтижесінде қоршауда қалған 101-ші әуе десант дивизиясына дәліз ашылды. "Panzer Lehr" кейіннен осы дәлізді жабуға жасалған сәтсіз операцияларға қатысты, және соңында шаршаған дивизия шайқастан шығарылды. "Panzer Lehr" тағы да дерлік толығымен жойылды.

Нидерландыдан Рур қалтасына дейін

Ардендегі шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін, Panzer Lehr тағы да жарақталды, бірақ бұрынғыдай жоғары деңгейде емес. Көптеген тәжірибелі сарбаздар қаза тапты, ал 1945 жылдың басындағы Panzer Lehr 1944 жылдың маусымындағы дивизиядан мүлдем өзгеше болды. Дивизия солтүстікке қарай, Рейнланд аймағына ауыстырылды, онда операция "Veritable" кезінде Бернард Монтгомеридің 21-ші ағылшын-канад армия тобымен қайтадан шайқасты, бірінші парашют армиясының құрамында қызмет етті. Panzer Lehr аса қатал шайқастарға қатысып, қайтадан ауыр шығынға ұшырады. 15 наурызға дейін Panzer Lehr құрамында тек 6 Panzer IV, 29 Panther және 14 Jagdpanzer IV танктері қалды. АҚШ-тың 9-шы бронетанкті дивизиясы Ремагендегі Людендорф көпірін басып алғанда, Panzer Lehr көпір басын жоюға жіберілді. Бірақ шабуыл сәтсіз аяқталды. Одақтастардың құрлықтағы және әуедегі басымдығы дивизияға зор зиян келтірді. Сол кезде дивизияда бар болғаны 300 сарбаз бен 15 танк қалды. Солтүстік-батыс Германияда қарсы шайқас жүргізіп шегініп жатқан дивизия Рур қапшығында қоршалып, бір кездегі қуатты дивизияның қалдықтары 15 сәуірде АҚШ-тың 99-шы жаяу әскер дивизиясымен тұтқындалды.