Кіріспе
Шығыс христиандықтағы епархия (eparchía "бастық атақ") – Шығыс христиандықтағы діни бірлік, ол Батыс христиандықтағы диоцезбен мағынасы жағынан бірдей. Епархияны епископ дәрежесіндегі епарх басқарады. Нақты Шығыс шіркеуінің әкімшілік құрылысына байланысты, епархия шіркеулік провинцияға (әдетте метрополияға) қарауы мүмкін, бірақ кейде тікелей басқарыла да алады. Әр епархия, Батыс шіркеулеріндегі диоцездер сияқты, приходтарға бөлінеді. Әр түрлі Шығыс шіркеулеріндегі епархиялардың тарихи дамуы, Шығыс православие, Орталық православие және Шығыс католик шіркеулерінің қазіргі заманғы діни тәжірибелерінде көрінетін жергілікті ерекшеліктермен сипатталады.
Eparchy ( eparchía "overlordship") is an ecclesiastical unit in Eastern Christianity that is equivalent to a diocese in Western Christianity. An eparchy is governed by an eparch, who is a bishop. Depending on the administrative structure of a specific Eastern Church, an eparchy can belong to an ecclesiastical province (usually a metropolis), but it can also be exempt. Each eparchy is divided into parishes, in the same manner as a diocese in Western Churches. Historical development of eparchies in various Eastern Churches was marked by local distinctions that can be observed in modern ecclesiastical practices of the Eastern Orthodox Church, Oriental Orthodox Churches and Eastern Catholic Churches.
Терминология
Ағылшын тіліндегі eparchy сөзі грек тілінен (, ) алынған, ағылшынша сөз. Бұл абстрактілі есім, интенсивті префикспен (, epi, + , árchein, ) құрастырылған. Көбінесе латын тілінде eparchia деп латыншаға аударылады. Бұл терминді шартты түрде бір нәрсені басқару деп аударуға болады (сөзбе-сөз: жоғары билік). Бұл термин тарих бойында, негізінен саясат және басқару салаларында, эллинистік кезеңнен бастап, Рим дәуіріне дейін түрлі мағыналар мен қолданыстарға ие болды. Грек-рим әлемінде ол Рим империясының негізгі әкімшілік бірлігі – провинцияны білдіретін латын тіліндегі provincia терминіне грекше балама ретінде қолданылды. Осы тәсіл Византия империясының алғашқы кезеңінде де қолданылды, 7-9 ғасырлардағы ірі әкімшілік реформаларға дейін, ол ескі провинциялық жүйені жойды. Қазіргі заманда бұл термин Грекия және Кипр сияқты кейбір елдердің әкімшілік жүйелерінде де қолданылады. Рим империясының әкімшілік провинциясы үшін негізгі грек атауы болғандықтан, eparchy термині грек тілінде сөйлейтін христиандар арасында қосымша қолданысқа ие болды, Шығыс христиандығындағы шіркеу басқаруының провинциялық деңгейіндегі шіркеу құрылымдарын білдіретін болды. Мұндай терминологиялық қарыз алу 4 ғасырда провинциялық (метрополиттік) жүйенің толыққанды консолидациясынан туындады. Бірінші Экуменикалық Кеңес (325 ж.) бекіткен (IV канон) әрбір азаматтық провинцияның барлық епископтарын митрополит басқаратын бір шіркеулік провинцияға біріктіру керек екенін айтты (провинциялық астананың епископы). Азаматтық провинциялар грек тілінде епархия деп аталғандықтан, шіркеулік провинцияларды анықтау үшін де осы термин қолданылды. Мұндай қолданыс қалыпты жағдайға айналды, ал метрополиттік провинциялар епархиялар деп аталды.
Шығыс католик шіркеулері
Шығыс католик шіркеулерінде епархия латын шіркеуінің диоцезіне тең, ал оның епискобы епарх деп аталады (латын шіркеуінің диоцез епискобына тең). Сонымен қатар, архепархия латын шіркеуінің архиепископтығына тең, ал оның епискобы архепарх деп аталады (Рим обрядының архиепискобына тең). Кейбір Шығыс католик шіркеулерінің жеке епархиялары латын шіркеуінің митрополиттеріне бағынышты болуы мүмкін. Мысалы, Крижевцидің грек-католик епархиясы Загребтің Рим-католик архиепископтығына бағынады. Сондай-ақ, кейбір кіші Шығыс католик шіркеулерінде латын прелаттары бар. Мысалы, Македония грек-католик шіркеуі Струмица-Скопье епархиясы ретінде ұйымдастырылған, оның қазіргі басшысы Скопье Рим-католик епискобы.