Кіріспе

Сиань мешіті, Шанси, Қытай

Сианьның Ұлы мешіті – Қытайдағы ең ірі ежелгі мешіттердің бірі. Мешіт алғаш рет 742 жылы Тан әулеті тұсында салынған, бірақ қазіргі түрі 1384 жылы Мин әулетінің Императоры Хунгу билігінде салынған, бұл туралы Сиань қаласының тарихында (西安府志) жазылған. Сиань мұсылмандық ауданындағы белсенді құлшылық орыны, бұл аула кешені сонымен қатар танымал туристік жер. Қазір ол бес ауласында жиырмадан астам ғимаратты қамтиды және 1,23 гектар жерді алып жатыр.

Этимологиясы және Сианьдағы орны

Бұл мешіт 30 Huajue Lane көшесінде орналасқандықтан Huajue Xiang мешіті деп те аталады. Кейде оны Ұлы Шығыс мешіті деп те атайды, себебі ол Сиань мұсылман кварталының (回民街) шығыс жағында орналасқан. Дасуэси аллеясы мешіті мұсылман кварталының батыс жағында орналасқан және Сианьның "Батыс мешіті" деп белгілі.

Танг және Сун әулеттері кезінде салынған алғашқы мешіт

Чанъань, Қытайдың Тан әулетінің әлемдік астанасы ретінде, көптеген Хан емес саудагерлер мен шеберлер қауымдастығына ие болды. Олардың көптегені бүгінгі Батыс Азиядан Қытайға көшіп келген. Император Сюаньцзун шамамен 742 жылы (Тангминси ретінде) жарлық шығарды.

Мин әулеті кезінде қайта құру

Сян қаласы Тан әулетінің құлдырауы кезінде қирағаннан кейін 1378 жылы Мин әулетінің тұсында қайта құрылды. Император Хунгудың билігі кезіндегі императорлық үкімет бастапқы мешіттің қазіргі түріне келтіруге демекшілік жасады. Мешіт Цинь әулеті кезінде де толықтырылып, жаңадан құрылыстарға куә болды. 1768 жылы Цинь үкіметі «Мешітті жөндеу туралы жарлық» (敕修清真寺碑) деп аталатын тағы бір тақтайша орнатты. Мао Цзэдунның 1976 жылы қайтыс болғаннан кейін діни қызметтер қайта жанданды, ал 1988 жылы мешіт мемлекеттік деңгейде қорғалатын маңызды тарихи және мәдени ескерткіш мәртебесіне ие болды. 1997 жылы ол Сиань қаласының үздік 10 туристік орынының бірі деп таңдалды.

Қазіргі қолданысы

Бүгінде мешіт қытайлық мұсылмандар, негізінен хуй халқының ғибадат орны ретінде пайдаланылады. Сианьның Ұлы мешіті сүнни исламның Гедиму (格迪目, قديم) дәстүрін ханәфилік юрисдикциямен көрсетеді, бұл хуй халқының басым бөлігі ұстанатын заңгерлік жүйе. Келушілер мен туристер кешенге кіру үшін шағын төлем жасап, бақтар мен стелаларды көре алады, бірақ мұсылман емес адамдарға намаз залына кіруге рұқсат жоқ. Бүгінгі мешіт – қаладағы мұсылмандар үшін ғана емес, Сиань қаласының барлық азаматтары үшін мәдени мұра орны. Ол қаланың өткендегі этникалық және діни әртүрлілігін көрсетеді.

Сәулет

Сианьның Ұлы мешіті – қытай мәдениеті аясында мешіт архитектурасының өзгешелікке бейімделуінің көрнекті мысалы. Бұл мешітте әлемдегі басқа мешіттерде кездесетін қибла мен михраб сияқты қасиеттер бар, сонымен қатар қытай сәулет өнерінің ерекшеліктері мен мәдени нышандары да кеңінен ұсынылған.

Қытай стиліне сай мешіт

Жалпы алғанда, мешіт, Мин және Цин дәуірлері аралығында салынған көптеген қытай мешіттері сияқты, дәстүрлі қытай сәулет формасын исламдық мақсаттармен үйлестіреді. Мешіт дәстүрлі қытай формаларын пайдалана отырып салынған, бірақ фэн-шуй бойынша солтүстік-оңтүстік бағытта салынған көптеген ғимараттардан (қытай діни ғимараттарының көпшілігі солтүстікке қарап есіктерін ашады) өзгеше, мешіт Мекке бағытында, яғни батысқа қаратылған. Кешеннің ішінде қытай және парсы-араб әрпімен жазылған каллиграфия кездеседі. Шахада сияқты араб мәтіндері Сини каллиграфиясының стилінде жазылған, бұл стиль қытай мәдениетінің ықпалымен пайда болған, мысалы, жазу үшін қытай сия қалемі қолданылады.

Аула

Мешіт – төрт ауладан тұратын қоршалған кешен, ал намаз залы төртінші, сонымен қатар батыс жаққа орналасқан. Бірінші және екінші аулалар көбінесе дәстүрлі қытай бақтарынан тұрады, ал үшінші және төртінші аулаларда мешіттің негізгі құрылыстары орналасқан. Бұл аулаға келушілер намазға қатысып, құлшылық ете алады. Бүгінде үшінші аула мешіт қауымының көптеген күнделікті іс-шараларының орталығына айналған. Мысалы, мешіттің орталық асханасы, имамның кеңсесі және басқа да мемлекеттік басқару бөлімдері осы жерде орналасқан.

Дұға залы

Дұға залы Мин әулеті тұсында салынған деп саналады, алайда Цин дәуірінде маңызды жаңартулар жасалған. Бұл пікірге намаз залындағы көптеген ағаш бағаналар дәлелдейді, себебі ағаш бағаналар Цин династиясы ғимараттарына тән кірпіш бағаналардан ертерек қолданылған. Дұға залы – түркіз түсті жантайған шатыры, боялған дугон (ағаш тіреулер), алты бағаналы портигі және бес есігі бар монументалды ағаш құрылыс. Көптеген мұсылман елдеріндегі мешіттерден өзгеше, бұл дұға залында күмбез пішіндес төбе болмайды, оның орнына дәстүрлі қытайлық, үшкір төбе керамикалық әшекейлі плиткалармен жабылған. Сонымен қатар, дұға залы өсімдіктер мен гүлдердің суреттерімен безендірілген, бұл сәндік безендіру антропоморфты бейнелерге тыйым салатын исламдық дәстүрді сақтағанын көрсетеді. Төбесі үлкен тас платформаға орнатылған, ол ағаштан жасалған қоршаулармен шектелген. Бұл кең зал бір-бірімен жалғасқан үш ғимараттан тұрады. Дұға залының ең шеткі бөлігінде гүл және каллиграфиялық ою-өрнектермен әшекейленген артқы қибла қабырғасы орналасқан.