Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қошғар қаласындағы мешіт, Синьцзян, Қытай
Ауғанстандағы мешіт
Mosque in Kashgar, Xinjiang, China
the mosque in Afghanistan
Ид Ках мешіті (ئەتىگەر مەسچىتى; s=艾提尕尔清真寺; парсы тілінен: عیدگاه, Eidgāh, "Мейрамға арналған орын") – Қытайдың Синьцзян Ұйғыр автономиялық облысының Қошғар қаласында орналасқан тарихи мешіт және туристік объект.
The Id Kah Mosque (, Хейтгах Месчити; s=艾提尕尔清真寺; from Persian: عیدگاه, Eidgāh, meaning "Place of Festivities") is a historic mosque and tourist site located in Kashgar, Xinjiang, China.
Тарих
Мешіт 1442 жылы Әмір Саид Әлидің екі ұлының үлкені Саксиз Мирза, өз ата-бабаларын еске алу үшін салған. Мешіт шамамен 16000 шаршы метрді алып жатыр. Мешіттің қазіргі заманғы алтын кірпіштен тұрған құрылысы 1798 жылы ескі ғимараттың орнына салынды және 1838 жылы қазіргі көлеміне дейін кеңейтілді. 1933 жылдың 9 тамызында қытай мұсылман генералы Ма Чжанчан ұйғыр көшбасшысы Тимур Бекті өлтіріп, оның басын Ид Ках мешітінде тікенекке іліп қойды. 1934 жылдың наурыз айында ұйғыр әмірі Абдулла Буграның да басы кесіліп, Ид Ках мешітінде көрсетілгені туралы хабар тарады. 1934 жылдың сәуір айында қытай мұсылман генералы Ма Чжуньин Қашғардағы Ид Ках мешітінде сөз сөйлеп, ұйғырларды Нанкиндегі Қытай Республикасы Гоминьтан үкіметіне адал болуға шақырды. Мешіт 1981 жылы жөнделді, ал 2004-2005 жылдары мешіттің сыртқы қабырғасы плиткамен жабылды. 2014 жылдың 30 шілдесінде мешіттің сол кездегі имамы Джуме Тахир таңғы намаздан кейін экстремистердің қолынан қаза тапты. Оның кім екені белгісіз мұрагері 2017 жылы экстремизмді таратуда айыпталып, Қытай билігімен 15 жылға бас бостандығынан айырылды. Қазіргі мешіттің имамы Мемет Джуме.
The mosque was built in 1442 (although it incorporated older structures dating back to 996) by Saqsiz Mirza, the elder of two sons of Amir Sayyid Ali, to commemorate his ancestors. The mosque covers an area of around 16,000 square meters. The mosque's modern golden brick structure was built in 1798, replacing the older building, and was further expanded in 1838 to its current size. On 9 August 1933, Chinese Muslim General Ma Zhancang killed and beheaded the Uyghur leader Timur Beg, displaying his head on a spike at Id Kah mosque. In March 1934, it was reported that the Uyghur emir Abdullah Bughra was also beheaded, the head being displayed at Id Kah mosque. In April 1934, the Chinese Muslim general Ma Zhongying gave a speech at Id Kah Mosque in Kashgar, telling the Uyghurs to be loyal to the Republic of China Kuomintang government of Nanjing. The mosque received a renovation in 1981, and the mosque's façade was covered with tiles between 2004 and 2005. On 30 July 2014, the imam of the mosque at the time, Jume Tahir, was stabbed to death by extremists shortly after attending morning prayers. His unknown successor was jailed for 15 years by the Chinese authorities in 2017, having been accused of spreading extremism. The current imam of the mosque is Memet Jume.
Қатысушылардың азаюы
2009 жылы Ид Ках мешіті Синьцзян және Қытайдағы ең ірі мешіт болды. Әр жұма күні шамамен 10 000 адамға дейін ғибадат етушілер жиналатын болса, сыйымдылығы 20 000 адамға жететін. Аптаның қалған күндері мешітке шамамен 2000 мұсылман намаз оқуға келетін. Дегенмен, аталған мешіттің имамы Мемет Жүме 2021 жылы Associated Press агенттігіне берген сұхбатында, 2021 жылы жұма намазына қатысушылардың саны 800-900 аралығына дейін азайғанын мәлімдеді.
In 2009, Id Kah was the largest mosque in Xinjiang and in China. Every Friday, it housed nearly 10,000 worshippers and could accommodate up to 20,000. On other days of the week, around 2,000 Muslims came to the mosque to pray. However, the current mosque's imam, Memet Jume, said in a 2021 interview with the Associated Press that the number of worshippers attending Friday prayers at the mosque dropped to between 800 and 900 in 2021;
Ид Ках мешіті ғибадатханадан, сура залынан, қақпа мұнарасынан және бірнеше қосымша ғимараттардан тұрады. Ғибадатхана қақпасы сары кірпіштен салынған, қақпаның биіктігі 4,7 метр, ені 4,3 метр, ал қақпа ғимаратының биіктігі шамамен 17 метрді құрайды. Қақпа мұнарасының екі жағында симметриясыз екі 18 метрлік мұнара орналасқан, ал мұнараның үстінде ай жартысы бейнеленген. Әр таңда имам мұнараға бес рет шығып, мұсылмандарды намазға шақырады. Қақпа мұнарасының артында үлкен арка бой көтеріп тұр, оның үстінде минарет орналасқан.
The Id Kah Mosque consists of a chapel, a sutra hall, a gate tower and some other auxiliary buildings. The temple gate is made of yellow bricks, the gate is 4.7 meters high, 4.3 meters wide, and the gate building is about 17 meters high. Two 18 meter high minarets are built asymmetrically on both sides of the gate tower, and a crescent moon stands on the top of the tower. At dawn each day, the imam in the temple will climb the tower five times and call for Muslims to come and worship. Behind the gate tower is a large arch, with a minaret at the top.
Кіреберіс тақтасы
2018 жылы "Азаттық Азия" радиосы мешіттің кіреберісінің сыртында ұзақ уақыт ілінген, Құран аяттары жазылған тақтайшаны билік органдары алып тастағанын хабарлады. Дүниежүзілік ұйғыр конгресінің өкілі Тургунжан Алавудун бұл әрекетті "қытай үкіметінің ұйғырлардың ислам дінін, олардың имандылығын, әдебиетін және тілін жоюға бағытталған қастық саясатының бір бөлігі" деп сипаттады. 2020 жылдың мамыр айында "Азаттық Азия" радиосы тақтайшаның алынып тасталғаны туралы қайта хабарлады. АҚШ-тағы Ұйғыр құқықтары жобасының өкілі Генрик Садзевский "Азаттық Азия" радиосына мешіт әлі тұрғанымен, "оның жоғалуы маңыздылығына байланысты үлкен наразылық тудырады. Қытай билігі үшін оның болуының маңызы – ұйғырлардың діни бостандықтарына құрмет көрсетіліп жатыр дегенді әлемге көрсету" деді. 2012 жылы Қытайдан қашқан ұйғыр имамы Әли Акбар Думалланың сөзіне қарағанда, Ид-Ках және басқа мешіттерде дұға оқып жатқан шағын топтардың көрінісі үкімет тарапынан келушілерге көрсетілетін қойылым екен.
Radio Free Asia reported in 2018 that a plaque containing Quranic scriptures, which had long hung outside the front entrance of the mosque, had been removed by authorities. Turghunjan Alawudun of the World Uyghur Congress said that the move was "one aspect of the Chinese regime’s evil policies meant to eliminate the Islamic faith among Uyghurs, to eliminate Uyghur faith, literary works, and language." In May 2020, Radio Free Asia again reported on the removal of the plaque. Henryk Szadziewski from the US based Uyghur Human Rights Project told Radio Free Asia that while the mosque remains standing, "its disappearance would cause outrage given its importance. The significance of its existence to the Chinese authorities is to demonstrate to the world observance of Uyghurs' religious freedoms." According to Uyghur imam Ali Akbar Dumallah, who fled China in 2012, scenes of small groups of people praying at the Id Kah and other mosques are staged by the government for visitors.