Кіріспе

Пхла–Фера (Хвла–Хвела) тілдері – Бениннің оңтүстік-шығысы мен оңтүстік-батысында негізгі орында сөйленетін Гбе тілдерінің мүмкін тобы. Кейбір қауымдастықтар Тогоның оңтүстік-шығысы мен Нигерияның оңтүстік-батысында кездеседі. Онға жуық нұсқаны қамтитын бұл топты Х.Б. Капо 1988 жылғы Гбе тілдерінің жіктемесінде Гбе тілдерінің бес негізгі тармағының бірі ретінде ұсынды. SIL International ұйымының 1990-жылдары жүргізген қосымша зерттеулері Капоның көптеген тұжырымдарын растады және оның кейбір шамалы топтамаларын түзетуге мүмкіндік берді; атап айтқанда, Пхла–Фера шығыс және батыс топтарына бөлінді. Пхла–Фера сөйлейтін адамдар саны бойынша Гбе тілдерінің ең кішкентай тармақтарының бірі болып табылады. Сонымен қатар, бұл Гбе тілдерінің ең тілдік түрленген тармағы, себебі бірнеше географиялық тұрғыдан шалғай орналасқан қауымдастықтар бар, бірақ бұрынғы кезеңдерде Гбе емес тілдердің күшті ықпалы себепті де. Пхла–Фера халықтарының кейбіреулері бұл аймақтың түпкілікті тұрғындары саналады, олар Гбе көшпенділерімен араласып кеткен. Пхла–Фера атауы осы топтағы екі негізгі диалекттің аттарының бірігуінен құралған. Екі атаудың да көптеген әртүрлі жазылу варианттары бар (Xwla (Phla) және Xwela (Phera)).

География және демография

Фла-Фера тілдерінің көпшілігі Бениннің Моно, Атлантик және Уэме (Вэме) провинцияларында таралған. Алада, кейде Фла-Фера тобына жатқызылатын бір түрі, Нигерияның оңтүстік-батысында, Бениннің әкімшілік орталығы Порто-Новоның оңтүстік-шығысында сөйленеді. Фла-Фера тілдерінің бірі – Ксула (айтылуы [айтылуы көрсетілмейді]) – Моно өзенінің батысында, Анексо (Того) мен Гранд-Попо (Бенин) арасындағы жағалау бойында сөйленеді; бұл тіл бұрын Попо деп аталған. Гбе тілдерінің тағы бір тармағы саналатын Фон, осы аймақтағы ең көп таралған тіл, ал Фла-Фера тілінде сөйлейтін адамдар Фон аймағында шашырап орналасқан. Фла-Фера тілдері Гбе тілдерінің арасында ең аз зерттелген тілдердің бірі болып табылады. Көп жағдайда, бір диалекттің аты мен оны қолданатын ауылдың аты ғана белгілі. Осы себепті, Фла-Фера тілдерінде сөйлейтін адамдардың жалпы санын анықтау қиын. Этнологтағы сирек демографиялық мәліметтерге сүйенсек, Аладаны есептемегенде шамамен 400 000 адам, ал Аладаны қоса есептегенде 600 000-700 000 адам сөйлейді.

Capo-ның бастапқы жіктеуіші

Гбе тілдерінің әсерлі жіктелуі бойынша Хоункпати Б. К. Капоның салыстырмалы зерттеулерінің көп бөлігі жетпісінші жылдары жүргізілді, ал ішінара нәтижелер жетпісінші жылдардың соңы мен сексенінші жылдардың басында Гбе тілінің әртүрлі тармақтарындағы нақты фонологиялық өзгерістер туралы мақалалар түрінде жарияланды. 1988 жылы жарық көрген "Renaissance du Gbe" еңбегінде Гбе тілінің ішкі жіктелуі алғаш рет толыққанды жарияланды (оның 1991 жылғы "Гбе тілінің салыстырмалы фонологиясы" кітабының кіріспе бөлігі – осы жұмыстың ағылшын тіліне аудармасы). Осы жіктелімде Фла–Фера Гбе тілінің бес тармағының бірі саналады, ал қалғандары – Эве, Ген, Фон және Ажа. Капоның (1988:15) мәлімдемесіне сәйкес, Фла–Фера тобы келесі диалектілерден тұрады:

Алада (Аллада, Арда) – Нигерияның оңтүстік-батысы, Порто-Новоның оңтүстік-шығысы. Толи (Тори) – Атлантика және Веме провинциялары, Алада аймағының батысы. Тофин (Тоффи, Тофин) – Веме провинциясы, Бенин, Нокуэ көлінің солтүстігінде. Фела (Фида, Педа, Ксвела, Фера) – Бениннің Атлантика провинциясындағы Ахеме көлінің шығысында. Пхла (Пла, Ксула, Хвла, Попо) – Того мен Бениннің жағалау шекарасындағы Анексо мен Гранд Попо аралығындағы аймақ. Аизо (Айизо, Айизе) – Атлантика провинциясы, Бенин. Котафон (Kotafohn) – Моно провинциясы, Бенин. Гбеси (Gbesi) – Моно провинциясы, Ахме көлінің солтүстігінде, Бенин. Цафэ (Sahwe, Saxwe) – Моно провинциясының солтүстігі, Бенин. Сэ (Se) – Бениннің батыс Моно провинциясы. Аизо, Гбеси (гбесин) және Котафон (когбе) – бірдей негізгі тіл. Капо Фла–Фера диалектілерін негізінен ортақ фонологиялық және морфологиялық ерекшеліктеріне сүйене отырып топтастырды, оның ішінде протогбе тіліндегі және және және арасындағы айырмашылықтың сақталуы, сондай-ақ түрлі атау префикстерінің пайда болуы. Капо «Фла–Фера» атауын осы диалектілердің тілдесшілері қолданбайтынын және «Фла–Фера бөлімі басқа бөлімдерге қарағанда біртұтас емес екенін» атап өтті. Дегенмен, Капоның сөзіне қарағанда, олардың тілдесшілері «осы тізімдегі диалектілер арасындағы байланыс, басқа [тармақтарда] тізімделген диалектілер арасындағы байланыстан гөрі жақын» екенін мойындайды. Ол Алада диалектін ерекшелік деп атады, себебі кейбір адамдар «Алада мен Гун фон тілдерін бір тіл деп санайды».

Кейінгі зерттеулер

Тоқсан жылдардың басында Лингвистикалық жазғы институт қолданыстағы сауат ашу жұмыстарынан қай Гбе қауымдастықтарының пайда көретінін және қалған қауымдастықтардың бір бөлігінде қосымша даму бағдарламалары қажет болатынын анықтау үшін зерттеу бастады. Осы зерттеу аясында жүргізілген лингвистикалық зерттеулер Гбе тілінің түрлі нұсқалары арасындағы байланысты анықтауға көмектесуі тиіс болды. Зерттеудің кейбір нәтижелері Kluge (2000, 2005, 2006) еңбектерінде жарияланды. 49 Гбе тілінің лексикалық және грамматикалық ерекшеліктерін синхронды түрде талдау нәтижесінде Клюге Гбе тілдерін үш негізгі топқа бөлді: батыс, орталық және шығыс. Шығыс топ үш кластерден тұрады: Фон (шамамен Капоның «Фон» тармағымен сәйкес), батыс Фла-Фера және шығыс Фла-Фера (жиналып алғанда Капоның Фла-Фера тілдерімен шамамен сәйкес). Басқалармен қатар, Клюге талдауының осы бөлігі Алада диалектісін жіктеудегі белгісіздікті растады: кейбір мүмкін нәтижелер оны Фон тобына жатқызуды көрсетеді, ал басқалары Фла-Фера кластерлерінің біріне жатуын ұсынады. Сондай-ақ, Клюге нәтижелері Айизо және Котафон тілдерін жіктеудегі белгісіздікті көрсетеді. Клюге қарастырған бірқатар диалектілер Капоның зерттеулеріне енбеді (қ. Capo 1991:14ff), атап айтқанда, Аджра, Даксе, Гбеси, Гбокпа, Моволо, Се және Сето, олардың барлығы Клюге (2000:32, 2005:41ff,47, 2006:74ff,79) Фла-Фера деп жіктеді.

Тілдік алуан түрлілік

Капо Фла-Фера тармағының айқын әртүрлілігін мойындағандай, Клюгенің талдауы батыс және шығыс Фла-Фера тармақтарының нақты құрамы туралы шешімді дәлелдерге әкелмеді – түрлі есептеу әдістері тиісті диалекттердің әртүрлі конфигурацияларын көрсетті (қ. 2000:62–3, 2005:45 және одан кейінгілер). Бұл кіші топтың әртүрлілігі, мүмкін, Фла-Фера қауымдастықтарының бірегей географиялық аймақты иеленбеуімен, Бенин шығанағының жағалауы бойында шашырап жатуымен байланысты. Дегенмен, байқалатын әртүрліліктің басты себебі тарихи сипатта. 1979 жылғы Гбе халықтары тарихына арналған еңбегінде (сол кезде Аджатадо деп аталған) католик миссионері Роберто Пацци «көшпенділер мен Тадоның жергілікті халқы араласқаннан үш диалект пайда болды: олар – Гэн, Сахве және Кведа» деп көрсеткен. Соңғы екі диалект Капоның Фла-Фера тармағының құрамына кіреді, ал Капо Цафэ мен Феланың негізінде Кабе (йорубоид) және Эдо тілдерінің болғанын қосады. Бұл Гбе емес халықтардың Гбе халықтарымен байланысы мен араласуы және осы процестердің тілге тигізетін әсері, салыстырмалы тіл білімі зерттеулеріндегі суретті күңкірттетеді. Фла және Фера халықтарының тарихи шығу тегін зерттеу жұмыстары әлі жүргізілмеген. Шығыс Гбе негізгі тобының ішкі құрылымы туралы нақтылықтың болмауына байланысты, Ethnologue Фла-Фераны Гбе тілдерінің жіктелуінен мүлдем алып тастады. Капо мен Клюге Фла-Фераның кейбір диалекттері басқа тармақтарға қосылған (мысалы, Ксула – Ажа тармағында кездеседі), ал кейбіреулері Гбе тілдерінің ешбір кіші тобына кірмейді (мысалы, Ксуэла).