Кіріспе
Жекпе-жек спорты – қарсыластардың арасында күрес түрінде өтетін спорт. Көптеген жекпе-жек спорт түрлерінде бәйгеші қарсыласынан көп ұпай жинап, оны бағындырып, қақпадан шығарып (нокаут, КО), немесе белгілі бір техникамен шабуыл жасап жеңіске жетеді. Жекпе-жек спортының тарихы өте тереңде жатыр және ол жартылай әскери өнермен байланысты. Кейбір жекпе-жек спорт түрлері (және олардың шығу тегі) мыналарды қамтиды: бокс (грек-британдық), бразилиялық джиу-джитсу (жапон-бразилиялық), күрес (британдық-американдық), джиу-джитсу (жапондық), дзюдо (жапондық), еркін күрес (британдық-американдық), грек-рим күресі (француздық), каратэ (қытайлық, Окинавалық-жапондық), кикбоксинг (көптеген шығу тегі, көбінесе Оңтүстік-Шығыс Азия), Летхвей (бирмандық), аралас жекпе-жек (көптеген шығу тегі), Муай тай (тай), самбо (советтік/ресейлік), санда (қытайлық), савате (француздық), таэквондо (корей), Вале-Тудо (бразилиялық), панкратион (көне грек), люта ливре (бразилиялық) және халық күресі (әртүрлі).
A combat sport, or fighting sport, is a contact sport that usually involves one on one combat. In many combat sports, a contestant wins by scoring more points than the opponent, submitting the opponent with a hold, disabling the opponent (knockout, KO), or attacking the opponent in a specific or designated technique. Combat sports share a long history with the martial arts. Some combat sports (and their national origin) include boxing (Greek British), Brazilian jiu jitsu (Japanese Brazilian), catch wrestling (British American), jujutsu (Japanese), judo (Japanese), freestyle wrestling (British American), Greco Roman wrestling (French), karate (Chinese Okinawan Japanese), kickboxing (numerous origins, mainly Southeast Asian), Lethwei (Burmese), mixed martial arts (numerous origins), Muay Thai (Thai), sambo (Soviet/Russian), sanda (Chinese), savate (French), taekwondo (Korean), Vale Tudo (Brazilian), pankration (Ancient Greek), luta livre (Brazilian), and folk wrestling (various).
Тарих
Күрстің дәстүрлі стильдері көптеген мәдениеттерде кездеседі; күрес – мәдени әмбебап құбылыс деп санауға болады. Бокс жарыстары б.з.д. 3 мың жылдықта ежелгі Шумерде және б.з.д. 1350 жыл шамасында ежелгі Египетте өткізілген. Ежелгі Олимпиада ойындарына бірнеше жауынгерлік спорт түрлері енген: броньды жүгіру, бокс, күрес және б.з.д. 648 жылы Олимпиада ойындарына қосылған панкратион. Ежелгі Қытайда жауынгерлік спорт лей тай түрінде пайда болды. Бұл ережесіз жекпе-жек спорты бокс пен күресті біріктірген. Ежелгі Египет, Үндістан және Жапонияда да осыған ұқсас жауынгерлік спорт түрлері болған. Орта ғасырлар мен Ренессанс дәуірінде турнирлер кеңінен танымал болды. Турнирлер – жарыс сипатындағы бірнеше жекпе-жектерден тұратын жарыстар болатын, олардың бастысы – садақпен шабуылдасу. Бұл турнирлер аристократтар арасында танымал болғанымен, жауынгерлік спортпен қоғамның барлық топтары айналысқан. Неміс мектебіндегі орта ғасырлар соңындағы жауынгерлік өнерде спорттық жекпе-жек (шимпф) және нағыз жекпе-жек (ернст) арасындағы айырмашылық нақтыланды. Неміс Ренессансында спорттық жауынгерлік жарыстар Тюдор Англиясындағы жүлделі ойындарға ұқсас Фехтсхулен деп аталды. Осы жүлделі ойындардан 18 ғасырдағы ағылшын боксы (немесе призфайтинг) пайда болды, ол 1867 жылы Куинсберри маркизінің ережелері енгізілгеннен кейін қазіргі заманғы боксқа айналды. Әуесқой бокс 1904 жылдан бастап қазіргі Олимпиада ойындарының бір бөлігі болды. Кәсіби бокс 1920 жылдары АҚШ-та танымал болды және Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін "алтын ғасырды" бастан кешірді. Бразилиялық джиу-джитсу 1925 жылы Бразилияда Грейси отбасы тарапынан құрылды, оған Азия жауынгерлік өнері әкелінді. Vale tudo, күрес, муай тай кикбоксинг және лута ливре танымал болды. Қазіргі муай тай 1920-1930 жылдары дамыды. Самбо Кеңес Одағында пайда болды. Қазіргі таэквондо Кореяны жапондықтар басып алғаннан кейін пайда болды және 2000 жылы Олимпиада спортының түріне кірді. Саншу қазіргі ушудың бір бөлігі ретінде 1950 жылдан бері Қытай Халық Республикасында дамып келеді. Кикбоксинг және толық контактілі каратэ 1960 жылдары дамыды және 1980-1990 жылдары Жапонияда және Батыс елдерінде танымал болды. Қазіргі ММА Vale tudo және shoot wrestling өнерлерінің байланысты субмәдениеттерінен пайда болды. Ол 1985 жылы Жапонияда Shooto түрінде, ал 1993 жылы АҚШ-та Ultimate Fighting Championship (UFC) ретінде таныстырылды. Аралас жекпе-жек өнерінің бірыңғай ережелері 2000 жылы қабылданды, содан кейін спорт 2000 жылдары ең жоғары танымалдылыққа ие болды. Осы кезеңде көптеген брендтер мен ұйымдар құрылды. ММА-ның ең танымал ұйымы – UFC.
Жынысы бойынша танымалдылығы
Жауынгерлік спорт түрлері көбінесе ерлер арасында спортшылар мен көрермендер ретінде кең таралған. Көп жылдар бойы мұндай спорт түрлеріне қатысу дерлік тек ерлерге ғана арналған; АҚШ бокс федерациясы 1993 жылға дейін әйелдер боксын тыйым салған. Гринвелл, Хэнкок, Симмонс және Торнның 2015 жылы жүргізген зерттеуі жауынгерлік спорттың басым көпшілігі ерлер көрермендерінен тұратынын көрсетті.
Техникалар
Қолданылатын әдістерді үш салаға бөлуге болады: соққы беру, күресу және қару қолдану. Кейбір гибридтік ережелер жиынтығы соққы беру мен күресуді біріктіреді. Жауынгерлік спортта осы әдістердің қолданылуы қатысушыларға қанағаттандырмайтын немесе ауыр дене жарақатын тигізбеу үшін қатаң реттеледі. Бұл реттеу бірыңғай немесе бірнеше төрешілердің қатысуымен ұйымдастырылған төрешілік арқылы жүзеге асырылады, олар айып тағайындауға немесе жарыс барысында бәсекелестердің әрекеттерін тоқтатуға құқылы. Қару қолданылатын спортта қарулардың соққы беретін бөліктері өлімге әкелмейтін етіп өзгертіледі және қатысушылардың қорғаныш киімдерін/қаруларын киюі талап етіледі.
Олимпиада ойындары
Әуесқой бокс (1904–2020): Бокс 1904 жылдан бері барлық жазғы Олимпиада ойындарында өткізіліп келеді, бірақ 1912 жылы Стокгольмде швед заңдарына байланысты өткізілмеді. Дзюдо (1964, 1972–2020): Дзюдо 1968 жылы Мексика қаласында өткен жазғы Олимпиада ойындарына қосылмады. Әйелдер дзюдосы 1992 жылы Барселонадағы Олимпиада ойындарына енгізілді. Тхэквондо (1988 Сеул ойындары демонстрациялық спорт түрінде, 2000–2020): 2000 жылғы Сидней Олимпиадасында ресми медаль үшін күресетін спорт түріне айналды. Грек-рим күресі (1908–2020): Олимпиада ойындарында өткізілген алғашқы күрес түрі. Еркін күрес (1920–2020): 2000 жылғы Сидней ойындарында өзгертілді, салмақ санаттарының саны азайтылды. Панкратион және синглстик – Олимпиадаға енгізілген тағы екі жекпе-жек спорты. Бұл жауынгерлік спорт түрлері 1900 жылдардың басында Олимпиада ойындарына енгізілді, алайда синглстик тек 1904 жылғы Олимпиада ойындарында ғана көрсетілді, ал панкратион ежелгі грек Олимпиясында төрт ғасыр бойы болғанмен, 1900 жылдан кейін енгізілген жоқ. Фехтование (1896–2020): Фехтование – барлық қазіргі заманғы Олимпиада ойындарында ұсынылған бес спорттың бірі, қалған төртеуі – жеңіл атлетика, велоспорт, жүзу және гимнастика. Олимпиадалық дуэль (1906–1908): 1906 және 1908 жылғы Олимпиада ойындарында демонстрациялық спорт түрі. Каратэ (2020): Каратэ Токио-2020 Олимпиадасында жаңа ХОК ережелері бойынша Олимпиадалық дебютін жасады.