Кіріспе

Зерттеуден қанағаттанбай қалу, егер оның құны пайдасынан асып кетсе.

Рационалды білімсіздік – мәселе бойынша өзіңді білімді етуге жұмсалатын күтілетін шығын, осы білімнен күтілетін пайдадан асып кеткен жағдайда, білім алудан бас тарту. Мәселе туралы білімсіздік, егер осы мәселе туралы толыққанды білуге және ақылға қонымды шешім қабылдауға жұмсалатын шығын, осы шешімнен күтілетін кез келген пайдадан асып түсетін болса, "рационалды" деп есептеледі. Сондықтан, мұндай жағдайда уақытты ысырап етудің қажеті жоқ. Бұл, көптеген адамдар қабылдайтын шешімдердің сапасына әсер етеді, мысалы, жалпы сайлауда әрбір дауыстың нәтижеге әсер ету мүмкіндігі өте төмен болады. Бұл термин көбінесе экономикада, әсіресе қоғамдық таңдау теориясында қолданылады, бірақ сонымен қатар рационалдылық және таңдауды зерттейтін философия (эпистемология) және ойын теориясы сияқты басқа да ғылымдарда да қолданылады. Бұл термин Энтони Даунс «Демократияның экономикалық теориясы» атты еңбегінде пайда болған.

Мысал

Мысалы, бір жұмыс беруші бір тапсырманы орындауға екі үміткердің бірін таңдауға тырысады. Тапсырманы орындауға қажетті уақыт оны орындайтын адамның біліктілігіне байланысты ұзақ немесе қысқа болуы мүмкін, сондықтан жұмыс берушінің мүддесі – мүмкіндігінше ең жылдам жұмысшыны табу. Егер үміткерлермен сұхбаттасудың бір күніне 100 доллар жұмсалатынын есептесек, жұмыс беруші бұрынғы сұхбаттардан екі үміткердің де тапсырманы 195 пен 205 сағат аралығында аяқтайтынын анықтаса, жақсырақ үміткерді анықтау үшін 100 доллар жұмсаудың орнына, оңай қолданылатын өлшем (мысалы, тиянақты таңдау) арқылы біреуін таңдаған абзал, себебі бұл ең көп дегенде 100 доллар еңбекақысын үнемдеуге мүмкіндік береді. Көп жағдайларда шешімдер эвристика негізінде қабылдануы мүмкін; бұл толыққанды дәл болмауы мүмкін қарапайым шешім моделі. Мысалы, дайын тағамның қайсысы ең қоректі екенін анықтау үшін, сатып алушы барлық жағымды және жағымсыз факторларды зерттеудің орнына, қанттың ең аз мөлшері бар тағамды таңдауы мүмкін.

Саудада

Маркетологтар шешім қабылдауды күрделендіріп, рационалды беймәлімділіктен пайда болатын мүмкіндікті пайдалана алады. Егер сапалы өнім мен нашар өнім арасындағы құнның айырмасы, оларды ажыратуға қажетті зерттеулерге жұмсалатын шығыннан кем болса, онда тұтынушыға екеуінің ішіндегі ыңғайлырақ және қолжетімдісіне тәуекел ету әлдеқайда рационалдырақ болады. Осылайша, төмен құнды өнімді өндіруші үшін көптеген мүмкіндіктерді, опцияларды және таңдау пакеттерін ұсыну пайдалы, себебі бұл жақсылап зерттеп білуге тырыспайтын сатып алушылардың санын арттырады.

Саясатта

Саясат пен сайлауда да осындай динамика көрінеді. Кандидаттар немесе саясат туралы ұғымды шешім қабылдау үшін адамның қарастыруы керек мәселелердің санын арттыру арқылы саясаткерлер мен сарапшылар бір мәселе бойынша дауыс беруге, партиялық дауыс беруге, туған жерге құштарлыққа, дауыс сатуға немесе кездейсоқ таңдау жасауға итермелейді. Бұлардың бәрі сайлаушылардың есесінен саясаткерлерге артықшылық тудыруы мүмкін. Бұл сайлаушылардың нашар және жақпарулы шешімдер қабылдайтынын білдірмейді, керісінше, күнделікті міндеттерін орындау кезінде (мысалы, жұмыс істеу және отбасын күту) көптеген адамдардың кандидаттың бағдарламасының барлық жағын зерттеуге уақыты жетпейді. Сондықтан көптеген адамдар рационалды шешімдер қабылдайды, яғни олар осы салада білімі бар адамдарға зерттеу жүргізуді тапсырады және берілген деректерге сүйене отырып өз пікірлерін қалыптастырады. Олардың білімсіздігіне себеп – немқұрайлылық емес, қарапайым уақыттың жетіспеуі. Құн мен пайда арақатынасы шығындардың артуымен немесе пайданың азаюымен бірге өседі, сондықтан саясаткерлер өз саясатын халықтың пікірінен қорғағанда да осындай әсер пайда болуы мүмкін. Сайлаушылар өз дауысының маңыздылығын азайтып бағалаған жағдайда, кандидаттар туралы толыққанды ақпарат алуға уақыт жұмсауға ынтасы азаяды. Одан да күрделі мысал – сайлаушының белгілі бір саяси партиямен өзін-өзі теңестіруі, бұл сүйікті киносыншыны қабылдауға ұқсас. Өткен тәжірибеге сүйене отырып, жауапты сайлаушы әлеуметтік саясат бойынша толық талдау жасағандағы өз қорытындыларына ұқсас қорытындыларға келетін саясаткерлерді немесе партияны іздейді. Бірақ сайлаушылар бірнеше сайлау циклінде бір партиямен немесе саясаткермен келіскенде, көптеген сайлаушылар толыққанды тексеруге уақыт кетірмей, бұрынғысынша бола береді деп сеніп, "билет бойынша дауыс беруге" (бір партияға толық қолдау көрсету) көшеді.

Сындар

Рационалды абайсыздық идеясының эмпирикалық негіздемелерінің көп бөлігі 1950 жылдары ерекше күшті қорытындыларға келген сайлаушылардың бейжайдығын зерттеулерден алынған. Дегенмен, 1960 жылдары Вьетнам соғысы сияқты мәселелерге алаңдаушылықтың артуы және саяси поляризацияның күшеюі салдарынан бейжайдық күрт төмендеді. Бұл Қоғамдық таңдау теориясының болжамдарымен сәйкес келеді; сайлаушылардың саяси шешімдердің нәтижелеріне деген қызығушылығы артатын сайын, талдаудың (немесе дауыс беруге барудың) күтілетін пайдасы да артады, сондықтан көптеген адамдар өз білімсіздігін жоюды рационалды деп есептейді. Сонымен қатар, "жеке адам жағдайды басқа жағдайларға да пайдасы бар деп қабылдап, білім алуды нақты жағдайдан тысқары да сыйақы әкелетін капиталдық инвестиция ретінде қарастыруы мүмкін" және бұл оқытуға жұмсалған уақыттың дереу пайдасы болмаған жағдайда да уақытты ысырап ету емес. (Denzou және North, 1994). Қосымша, рационалды абайсыздық жеке тұлғалардың түрлі мәселелерде қабылдайтын шешімдеріне кеңейтетін әсері үшін зерттеледі. Нақты бір тақырыпты оқуға жұмсаған уақыт пен энергия басқа шешімдерді қабылдау салаларына да әсер етеді. Адамдар кейде инвестицияның құнын және одан күтілетін пайданы саналы түрде бағалағанда мұны ескермейді. Сондықтан, бір саланың білімін игеруден туындайтын сыртқы пайда – басқа шешімдерді қабылдау салаларындағы пайда – назардан тыс қалуы мүмкін.