Кіріспе
Францияның бұрынғы графы Кузеран (kuz(ə)ʁɑ̃; Гаскон: Coserans) – Пиреней тауларында орналасқан Францияның бұрынғы графы. Бүгінде Кузеран Ариж департаментінің батыс жартысын құрайды, Сент-Жирон және Сент-Лизер қалаларының маңында. Кузеранның шағын бөлігі Арьеж шекарасынан әлдеқайда оңтүстікте, Жоғарғы Гаронна департаментінде де орналасқан. Кузеранның жер аумағы 1162 км² (449 шаршы миль) құрайды. 1999 жылғы халық санауы бойынша бұрынғы Кузеран провинциясының аумағында 21 260 адам тұрды, яғни шақырымға 18 адамнан (шаршы мильге 47 адамнан) ғана келді, бұл Батыс Еуропадағы ең төменгі тығыздық деңгейлерінің бірі. Единстве қалалық аймақ – Сент-Жирон (оның құрамында Сент-Лизер бар), 1999 жылы 9 484 тұрғыны болды, бұл Кузеранның барлық халқының 44,6% құрайды.
Couserans (kuz(ə)ʁɑ̃; Gascon: Coserans ) is a former county of France located in the Pyrenees mountains. Today Couserans makes up the western half of the Ariège département, around the towns of Saint Girons and Saint Lizier. A small part of Couserans is also in the extreme south of Haute Garonne, just across the border from Ariège. Couserans has a land area of 1,162 km² (449 sq. miles). At the 1999 census there were 21,260 inhabitants on the territory of the former province of Couserans, which means a density of only 18 inhabitants per km² (47 inhabitants per sq. mile), one of the lowest densities in western Europe. The only urban area is Saint Girons (which includes Saint Lizier), with 9,484 inhabitants in 1999 (44.6% of the whole population of Couserans).
Ежелгі дәуір
Коузеранды римдіктер консоранни деп атаған халық мекендеген. Бастапқы тұрғындары Аквитаниялықтар болған сияқты, Гасконияның қалған бөлігіндегідей, және олар ескі баск тіліне ұқсас тілде сөйлеген. Кейіннен аквитандықтар сияқты индоевропалық емес кейбір ибериялықтар Испан түбегінен келіп, жергілікті тұрғындармен араласқан болуы мүмкін. Б.з.б. 3 ғасырда алғашқы индоевропалықтар, Бельгиядан немесе Оңтүстік Германиядан келген, Тулузаға қоныстанған және Коузеранға да енген болуы мүмкін Волка Тектосагтар деп аталатын кельттік галл тайпасы келді. Дегенмен, егер олар Коузеранға кірсе, олардың саны көп болмағаны анық, ал римдіктер консоранни деп атаған халық негізінен Аквитаниялықтар болған. Консораннилер батыс көршілері Конвендерге (яғни "жиналысқандарға") жақын болды, олардың аумағы бүгінде Комминг деп аталады (атауы Конвендерден шыққан). Консораннилердің төбеде оппидумы болды, ол қазір Сент-Лизер қаласы, одан олар аймақты бақылаған. Римдіктер шамамен б.з.б. 80 жылы консораннилермен байланысқа келген және аймақты Рим провинциясының (Provincia Romana – Трансальпілік Галлия провинциясының ресми атауы) құрамына енгізген. Б.з.б. 50 жылы Аквитанияны жаулап алғаннан кейін римдіктер Коузеранды Аквитанияның жаңа провинциясына қосты. Кейіннен Аквитания бөлінген кезде Коузеран Гасконияның қалған бөлігімен бірге Новемпопулана провинциясының құрамына кірді. Новемпопулана шамамен Гаронна өзенінің оңтүстігіндегі Аквитаниялықтардың ежелгі аумағына сәйкес келді. Коузеран Новемпопуланың тоғыз цивитасының бірі болды, ол Civitas Consorannorum деп аталды. Цивитастың астанасы – римдіктер Австрия деп атаған және орта ғасырларда Сент-Лизер деп қайта аталған Консораннилердің ежелгі оппидумы болды. Коузеран атауы Консораннилерден шыққан. Консораннилер біртіндеп латын тілін қабылдады, ол кейін Гасконияның қалған бөлігіндегідей Гаскон тіліне айналды.
Орта ғасырлар
Орта ғасырларда Новемпопулана Васкония (мағынасы "басктардың жері") деп белгілі болды, кейін Гасконияға айналды. Гаскония бірнеше қарсыласатын графтықтарға бөлінді, соның бірі Комингс (Пагус Конвеник) графтығының құрамында Кузеран орналасты. 1180 жылы Кузеран виконттығы құрылып, Комингс графы Бернард IV-нің інісі Рожеге берілді, осылайша Кузеран Комингстен бөлініп, римдік дәуірдегідей Civitas Consorannorum (Кузеран) Civitas Convenarum (Комингс) епархиясынан ерекшеленді. Алғашқыда Кузеран виконттығы Кузеранның жоғарғы аймақтарын ғана қамтыды, Сент-Лизер мен Сент-Жирон кірмейтін. 1450 жылдары Кузеран виконттығы Комингс графтығының қалған бөлігімен бірге француз тәжіне қосылды. Сол кезде Кузеран жеке француз провинциясы болды, бірақ кейбір адамдар Кузеранды Гаскония провинциясының ішкі бөлігі деп есептейді. Орта ғасырларда Кузеран, Оңтүстік Францияның қалған бөлігінен айырмашылығы, катарлық ереске ұшырамады, ал 16 ғасырда Сент-Лизер епископтары протестантизмге қарсы күресте сәттілікке жетті. Сент-Лизер Кузеранның тарихи астанасы болды, бірақ Француз революциясы кезінде Рим-католик епархиясы (епископтық) орнынан бас тартып, қазір шағын қалаға айналды, бірақ Оңтүстік Францияның ең көрнекті ортағасырлық және романдық сәулет үлгілерін сақтап қалды. Бұрын Сент-Лизердің шағын шағылысы болған Сент-Жирон қазір Кузеранның ең ірі қаласы және оның астанасы саналады.
Қазіргі заман
1789 жылы Кузеран Версальдегі Бас штабқа үш өкіл жіберді. 1790 жылы француз департаменттері құрылған кезде, Кузеран тарих пен география көрсеткендей, Коммингпен бірігіп департамент құруға мүмкіндігі болды, бірақ Сен-Жирон және Сен-Годен (Коммингтің ең ірі қаласы) қай қала префектура (орталық) болатыны туралы келісе алмады. Памиер (Фоэ графтығының ең ірі қаласы) өкілінің бастамасымен Кузеран Фоэ графтығының провинциясымен біріктіріліп, Арьеж департаменті құрылды. Кузеранға префектура Фуа, Памиер және Сен-Жирон қалалары арасында кезекпен ауыстырылатыны уәде етілді, бірақ уәде бұзылып, Фуа ғана Арьеж департаментінің префектурасы болды. Сонымен қатар, Памиер Сент-Лизьерді Рим-католик дінбасылығының (епископтығының) орталығы ретінде ығыстырды. Бір департаменттің құрамында біріккеніне қарамастан, Гаскон Кузеран және Лангедоктың Фоэ графтығы әрқашан бір-бірін назарға алмады және бүгінге дейін ерекше болып қала береді. Қазіргі таңда Кузеранның ресми мәртебесі жоқ, бірақ Арьеж департаментінің үш округінің бірі – Сен-Жирон округі, Кузеранның ескі провинциясына ең жақын аумақ болып табылады. Кузеран 20 ғасырда ауылдан қалаға көшудің салдарынан қатты қиындықтарға тап болды, қазірде оның халқы 21 260 адамды құрайды, олардың 44,6 пайызы Сен-Жирон қалалық аймағында (оның ішінде Сент-Лизьер) тұрады.