Кіріспе
Ваир (/v/ɛər/; латын тілінен алынған varius – "әртүрлі"), бастапқыда батқан терісінен жасалған, геральдикада қолданылатын әр түрлі өрнектер жиынтығына атын берген. Геральдикалық ваир – орта ғасырларда кең таралған, батқандардың сұрғылт көк түсті арқа бөліктерінен және жануарлардың ақ іш бөліктерінен тігілген тері. Ваир – геральдикада ермектің (белгілі бір тері түрі) кейін екінші орында тұрады.
Vair (/v//ɛər/; from Latin varius "variegated"), originating as a processed form of squirrel fur, gave its name to a set of different patterns used in heraldry. Heraldic vair represents a kind of fur common in the Middle Ages, made from pieces of the greyish blue backs of squirrels sewn together with pieces of the animals' white underbellies. Vair is the second most common fur in heraldry, after ermine.
Шығу тегі
Вайр сөзі, оның veir және vairé деген түрлерімен бірге, орта ағылшын тіліне көне француз тілінен, латынша varius – "үрленген, алуан түрлі" деген сөзден келген. Сондай-ақ, ол варио́рум опу́с (латынша, "үрленген жұмыс" мағынасында) деп те аталады. Бұл сұрқыл – Еуразиялық қызыл сұрқылдың (Sciurus vulgaris) бір түрі. Солтүстік және Орталық Еуропаның ең суық аймақтарында, әсіресе Балтық өңірінде, оның қысқы түсі арқасынан көк сұр, ал құрсағынан ақ болады. Бұл түк мантия деп аталатын сырт киімдердің ішкі жағын тігуге жиі қолданылды. Ол арқа және құрсақ терісінен, стақан тәрізді кесектерді кезектестіре тігіп, көк сұр және ақ сұр түстерінің өрнегін жасады. Бұл өрнек геральдикалық сурет салу мен бояуда қарапайымдастырылғанда, кезектесіп орналасқан көк және ақ түстерге айналды. Вайр өрнегі басқа түстермен қолданылғанда, алаң vairé немесе vairy деп аталады. Көне дәуірлердегі жазбаларда varry немесе verry деп те кездеседі, қолданылған түстерге қарай. Әдетте, vairé бір металл мен бір түстен тұрады, бірақ кейде ермін немесе оның бір түрі қолданылады, онда әрбір бөлікшеде ермін дабылы пайда болады. Төрт түсті вайр (нем. Buntfeh, "алуан түсті" немесе "үрленген вайр") да белгілі, ол әдетте екі металл мен екі түстен тұрады. Дәстүрлі түрде вайр үш өлшемде жасалған, және әрбір өлшем қару-жарақтарда бейнеленген. Ең ірі өлшемді білдіретін үш қатарлы алаң gross vair немесе beffroi (ағылшын тіліндегі "belfry" сөзімен ортақ түбірге ие) деп аталды. Төрт қатарлы вайр қарапайым вайр болды, ал ең кішкентай өлшемді білдіретін алты қатарлы вайр menu vair деп аталды (осыдан ағылшын тіліндегі "miniver" сөзі шыққан). Бұл айырмашылық ағылшын геральдикасында көбінесе сақталмайды, континенттік геральдикада да қатаң сақталмайды, бірақ француз геральдикасында төрттен артық қатар болса, қатарлардың санын көрсету қалыпты жағдай.
Келісімнің нұсқалары
Сондай-ақ, қатарлардың орналасуы өзгерген ваир түрлері де бар. Ең танымал түрі – counter vair (фр. contre vair), онда келесі қатарлар тікелей емес, кері бұрылады, сондықтан әрбір түстің панелінің негізі көршілес қатардағы сол түстің панеліне қарама-қарсы орналасады. Аз таралған түрі – vair in pale (фр. vair en pal немесе vair appointé, нем. Pfahlfeh), онда әр түстің панельдері тік бағаналарға орналасады. Немец геральдикасында Stürzpfahlfeh, яғни кері vair in pale кездеседі. Vair in bend (фр. vair en bande) және vair in bend sinister (фр. vair en barre) континенттік геральдикада қолданылады. Vair in point (фр. vair en pointe, нем. Wogenfeh, «толқынды ваир») қарсы ваир сияқты кезектесіп орналасқан қатарларды кері бұру арқылы жасалады, содан кейін оларды панель енінің жартысына қарай жылдырып, көршілес қатарларда толқынды өрнек құрайды. Немец геральдикасында сондай-ақ Wechselfeh, яғни «көшелі ваир» деп аталатын форма бар, онда әрбір панель тік сызықпен екіге бөлінеді, бір жағы күміс (argent), екінші жағы көк (azure) болады. Бұл түрлердің кез келгенін өлшемдері немесе түстері бойынша өзгертуге болады, бірақ бірнеше аспектіні өзгертетін түрлері сирек кездеседі.
Қуатты және басқа пішіндер
Кейде әртүрлі болады. (Гер. Sturzkrückenfeh, "кері таяқшалы vair") – ұқсас үлгі, Т пішіндес. Бұл формада таныс "vair қоңырауы" Т пішіндес фигурамен алмастырылады, ол "потент" деп аталады, себебі ол таяқшаға ұқсайды. Күміс және көк түстен басқа бояулармен қолданылатын үлгі сол түстердің "потентті" немесе "потенті" деп аталады. Кейбір мамандардың пікірінше, бұл пішіннің пайда болуы нашар сурет салудан туындаған, ал басқалары оны ежелгі және толыққанды қабылданған нұсқа деп санайды. "Потенттің" кең таралған түрі – "қарсы потенция" немесе "потент қарсы потенция" (Гер. Gegensturzkrückenfeh), ол "қарсы vair" сияқты жасалады; сондай-ақ "потент нүктесі" (Гер. Verschobenes Gegensturzkrückenfeh, "ауыстырылған қарсы потенция") кездеседі, және принципте, иілген потенция, төрт түсті потенция және т.б. болуы мүмкін. Континенттік геральдикада тағы үш сирек кездесетін жүн түрлері бар, олардың шығу тегі белгісіз, бірақ олар басқа жануарларды еліктеу үшін жасалған vair-дың өзгеруі болуы мүмкін: "plumeté" немесе "plumetty" түрлерінде панельдер қауырсын ретінде бейнеленеді; ал "papelonné" немесе "papellony" түрлерінде олар көбелектің қанаттарына ұқсас, қалқаншалар ретінде бейнеленеді, содан атауы да осыдан шыққан. Немец геральдикасында "Kürsch" немесе "vair құрсақтары" деп аталатын жүн бар, ол түкті және қоңыр түсті панельдерден тұрады. Мүмкін, "құрсақтары" деген сөз дұрыс емес, себебі қызыл сүрегінің құрсағы әрқашан ақ, бірақ оның жазғы түсі шынымен де қызғылт қоңыр болады.