Кіріспе
Құмтастың түрі немесе АҚШ-та осы құмтастан салынған қала үйі. Қоңыр тас – қоңыр түсті триас-жұра кезеңіне жататын құмтас, бұрын ғимарат салуға кеңінен қолданылған материал. АҚШ және Канадада бұл термин осы немесе сыртқы түрі ұқсас басқа материалмен қапталған қала үйін білдіреді.
Brownstone is a brown Triassic–Jurassic sandstone that was historically a popular building material. The term is also used in the United States and Canada to refer to a townhouse clad in this or any other aesthetically similar material.
Апостол аралындағы қоңыр тас
19 ғасырда Висконсин штатындағы Басвуд аралында Бас Айленд Браунстоун компаниясының 1868 жылдан 1890-жылдарға дейін жұмыс істеген карьері орналасқан. Осы және Апостол аралдарындағы басқа да карьерлерден алынған қоңыр тасқа үлкен сұраныс болды, ал Басвуд аралынан алынған қоңыр тас 1860 жылдары алғашқы Милуоки округі сотының ғимаратын салуға қолданылды.
Хуммелстаун үйі
Хэммельстаундағы қоңыр тас АҚШ-тың шығыс жағалауында кеңінен танымал. Батыс Вирджиния, Пенсильвания, Нью-Йорк, Мэриленд және Делавэр штаттарындағы көптеген үкіметтік ғимараттардың барлығы осы таспен қапталған, ал ол тас Хэммельстаун, Пенсильваниядағы Хэммельстаун карьерінен шығарылады – Гаррисбург қаласының жанындағы шағын қала. Хэммельстаун карьеры шығыс жағалаудағы қоңыр тастың ең ірі жеткізушісі болып табылады. Көбінесе тас Хэммельстауннан Браунстоун және Миддлтаун темір жолы арқылы тасымалданған.
Портленд қоңыр тас
Портленд қоңыр тасы, сондай-ақ Коннектикут өзенінің қоңыр тасы деп те аталады, өте танымал. Коннектикут штатындағы Портленд және оған жақын жерлердегі карьерлерден алынған бұл тас Чикаго, Бостон, Нью-Йорк, Филадельфия, Нью-Хейвен, Хартфорд, Вашингтон және Балтимор қалаларындағы көптеген маңызды ғимараттардың құрылысында пайдаланылды.
Нью-Джерси штатының үйі
Солтүстік Нью-Джерсидегі Пасаик формациясынан алынған карьерлер бір кезде Нью-Йорк және Нью-Джерси қалаларында қолданылған құрметті тастың (браунстоун) көп бөлігін қамтамасыз еткен.
Оңтүстік Уэльстің қоңыр тастары
Девон кезеңінің құмтасы Оңтүстік Уэльсте кеңінен қолданылады.
Қалалық жеке тұрғын үйлерде пайдалану
Нью-Йорктың көптеген аудандарында, әсіресе Бруклиндегі Парк Слоуп, Клинтон Хилл, Форт Грин, Коббл Хилл, Кэрролл Гарденс, Боерум Хилл, Гоуанус, Виндзор Террасы, Проспект Хайтс, Крон Хайтс, Бруклин Хайтс, Бедфорд Стьювесант және Сансет Парк аудандарында көптеген қоңыр тас үйлер бар. Кішігірім шоғырланулар Бей-Ридж, Уильямсбург, Бушвик, Гринпойнт және Проспект Леффертс Гарденс аудандарында кездеседі. Қоңыр тас үйлер Манхэттеннің төменгі Шығыс жағынан Вашингтон Хайтске дейін таралған, сонымен қатар Жоғарғы Батыс жағы, Жоғарғы Шығыс жағы, Гарлем және Шығыс Гарлемде айқын шоғырланулар бар. Куинсте және Бронксте Лонг-Айленд Сити мен Мотт-Хейвеннің тарихи аудандарында көптеген қоңыр тас үйлер сақталған. Қоңыр тас үйлер Хадсон өзенінің арғы жағындағы Хадсон округінің кейбір аудандарында да орналасқан, әсіресе Хобокенде және Джерси Ситидегі Ван Ворст паркі мен Гамильтон паркінің маңында. Нью-Йорк қаласындағы қоңыр тас үйлерді сатып алуға бірнеше миллион доллар жұмсалуы мүмкін. Нью-Йорктегі және оның айналасындағы қоңыр тас үйлердің сәулеттік ерекшелігі – көшеден кіреберіске дейін көтерілетін тік баспалдақ. Көптеген үйлер салынған кезде бұл дизайн гигиеналық саналған, себебі көшелер жануарлардың қалдықтарымен толы болған. Кейбір кезеңдердегі кез келген қала үйін "қоңыр тас" деп атау әдетке айналды, тіпті олар қоңыр таспен салынбаған болса да. Мысалы, Боерум Хиллдегі көптеген таунхаустар кірпіштен салынған, бірақ тасқа ұқсайтын бетон қаптамасы бар. Сыртқы аудандарда қоңыр тас есіктермен жабдықталған көптеген кірпіш үйлер де бар. Мұндай үйлерден тұратын аудандар: Бороу Парк, Дайкер Хайтс, Бенсонхерст, Бат Бич, Сансет Парк, Кенсингтон, Флатбуш, Мидвуд, Шығыс Нью-Йорк, Бруклиндегі Сайпресс Хиллз, Квинстегі Риджвуд, Глендейл, Астория, Вудхейвен және Бронкстегі Лонгвуд пен Моррисания. Филадельфияның Риттенхаус сквері мен Фэрмаунт аудандарында да қоңыр тас үйлердің мысалдары бар. Көптеген үйлер пәтерлерге айналдырылған. Бостонның Бэк-Бэй ауданы викториандық қоңыр тас үйлерімен танымал – бұл АҚШ-тағы 19 ғасырлық қала құрылысының ең жақсы сақталған үлгілерінің бірі саналады. Чикагода да қоңыр тас үйлер кездеседі, бірақ "greystones" деп аталатын ұқсас тұрғын үй түрі одан да көп таралған. Greystone – бұл тұрғын үй құрылысының түрі, ол әртүрлі сәулеттік стильде болса да, фасад үшін Индиана әктасын пайдаланады. Бруклиндегідей, Чикагода да "Greystone Belt" бар, онда қаланың оңтүстік және солтүстік-батыс бөліктерінде мұндай құрылыстар көптеп орналасқан. 1890-1930 жылдар аралығында салынған Чикагоның шамамен 30 000 greystone үйі бүгінгі күнге дейін сақталған.
Колониялық ел үйлерінде қолдану
Қоңыр тас, сонымен қатар еркін тас деп те аталады, себебі оны кез келген бағытта оңай кесуге болады, Пенсильванияның алғашқы квакерлері оны тас диірмендер мен диірмен үйлерін салу үшін пайдаланды. Пенсильванияның орталық бөлігінде 1700-ші жылдарға дейінгі кейбір ғимараттар сақталған, олардың ішінде Квакер диірмен үйі деп белгілі бір тұрғын үй де бар.
Қабір тастарын жасау
Колониалды дәуірде қоңыр тас Оңтүстік Жаңа Англияда және Атлантика орталық аймағында қабір тастарын кесушілер үшін аса құнды болды. Әсіресе, үстел тәрізді ескерткіштер жиі қоңыр тастан, сондай-ақ қалыпты қабір тастарынан жасалған. Осы тасқа оңай кесе алу қабілеті бағалы болғанымен, сол қасиеттерінің арқасында тастар уақыт өте келе тез тозып, эрозияға ұшырауға бейім болды, әсіресе сол кезеңдегі тақтатас немесе ксистік қабірлермен салыстырғанда. 1800 жылдардың басында мәрмәрге деген сұраныс артуына байланысты қоңыр тас кесушілер арасында популярлықты жоғалта бастады, бірақ одан әрі обелисктер мен басқа да қабір ескерткіштерін жасау үшін көпке дейін қолданыла берді. Қабір тастары үшін қолданылатын қоңыр тас көбінесе Коннектикут өзені аңғарынан және Нью-Джерсиден қазылып алынды, ал Коннектикут, Нью-Йорк және Нью-Джерсидегі көптеген қабір тас кесушілер одан жасады.
Сапасы
Браунстоунды Йель университетінің өнер тарихы профессоры Винсент Скалли «құрылыс материалы ретінде аса пайдалы емес» деп бағалаған. Браунстоунды кесу және карьерден алудың өте оңай болуы оны танымал еткен, бірақ осы қасиеттері одан жасалған үйлерді уақыт өте келе ауа райының әсеріне және зақымдануға осал еткен.