Кіріспе

Байыдоа (بيدوا, Сомали: [Af Maxaa: Baydhabo, Maay: Baydhowy) – Сомалидің Оңтүстік-Батыс штатының ең ірі қаласы. 2002 және 2014 жылдар аралығында Байыдоа Оңтүстік-Батыс штатының астанасы болды. 2014 жылы астана Барава қаласына көшірілді.

Шолу

Байдхабо – Сомалидің өзендер аралық аймағының негізгі орталығы және Бей аймағының астанасы. Бұл қала бұрын Байдхабо Джинай (Жұмақтық Байдхабо) немесе Іл Байдхабо (Байдхабоның бұлағы) деп белгілі болған. Қала Магнияфулка деп аталатын негізгі жоталардың шетінде, Іл бұлақтарының басталу орнында, маңызды мал жаю аймағы ретінде пайда болды. Аңызға сүйенсек, бір құс жерге мұңын тигізіп, адамдарды осы таза жерді ашуға шақырған. Байдоаның қадірлі суфи мистикасы/әулиесі Обо Эшеровтың қасиетті орны төрт ғасырдан бері құрметпен сақталып келеді.

Ежелгі дәуір

Байдоа және оған жақын Бай аймағында бірнеше маңызды ежелгі орындар бар. Археологтар қала сыртында, Буур Хейбеде тарихқа дейінгі тас суреттерін тапты.

Орта ғасырлар

Орта ғасырларда Байдоа қаласын Маданле тайпасы негіздеп, қоныстанған. Көптеген дәстүрлер Ажуранды сомалилік Маданле (Maaanthinle, Madinle және т.б.) халықтарымен байланыстырады, олар Сомалидің оңтүстігінде шебер құдық қазушылар ретінде танымал болған. Көптеген әңгімелер Маданле тайпасының бастауын Байдоамен байланыстырып, олардың терең ішкі аймақтағы тастан салынған тікбұрышты қоршаулармен байланысты екенін айтады, бұл туралы жеткілікті мәлімет бар. Байдоада тас және цементтен тұрғызылған қабырғалардың қиратындары бар, кейбір жерлерде олардың биіктігі шамамен бір метр жиырма жеті сантиметрге жетеді. Бұл Байдоаның Ажуран дәуірінде үлкен қала және маңызды сауда орталығы болғанын көрсетеді.

Қазіргі заманның алғашқы кезеңдері

Байдоаны Ажуранның Маданле бөлімін жеңіп, оларды аймақтан қуған сұлтан Ибрахим Адиер басып алды. Қала халқының орнын Мирифле ауыстырды, ал қала Геледи сұлтандығының билігі кезінде өркендеді. Бұл керуен саудасының торабы болған. Байдоа қаласы үлкен қабырғалармен қоршалған, бір нығайтылған қақпасы бар еді. Ол Бенадир жағалауынан келген көптеген саудагерлер мен шаруаларды қоныстануға тартты, осы жер (Буула Бенадир) – Бенадир ауданы деп аталды. Эфиопияның Менелик II 19 ғасырдың соңында Байдоаға шабуыл жасады, бірақ сұлтан Осман Ахмет билігінде кері тартылды. 1995 жылдың қыркүйегінде Біріккен Сомали Конгресінің жасақтары қалаға шабуыл жасап, басып алды. 1993 жылдың қаңтарынан бастап Байдоа гуманитарлық көмек секторын басқарған Біріккен жұмыс тобы ЮНИСОМ1-нің австралиялық контингенті негізінен Аидтің USC-нің Дудубле кланынан шыққан «Сомали азаттық армиясымен» айналысты. «Олар Бей аймағындағы қызметтерінен түскен қаражатты Аидке Могадишуге жіберіп, өздері де байыды». Олар 1996 жылдың қаңтарына дейін Байдоаны бақылауда ұстады, ал жергілікті Раханвейн қарсылық армиясы қала төңірегінде USC-мен күресін жалғастырды. 1999 жылы RRA Төменгі Шабелле, Гедо, Бей және Бакул облыстарын бақылауға алды. Қала мен аймақ біртіндеп оңтүстіктегі тұрақты аймақтардың біріне айналды. 2005 жылы Оңтүстік-Батыс штаты ресми түрде таратылды, оның басшысы Шатигадуд 2004 жылдың қарашасында Уақытша Федералды Парламентке қосылғаннан кейін, кейіннен 2005 жылдың қаңтарында Уақытша Федералды Үкіметте (ҮФҮ) Қаржы министрі болды. 2005 жылдың басында ҮФҮ Байдоа мен Жоухарға ресми делегацияларды жіберіп, Могадишуге үкіметтік кеңселерді көшіру алдында әр қаланың ҮФҮ-нің уақытша штаб-пәтері ретінде жарамдылығын бағалады. 2005 жылдың маусым-шілде айларында Уақытша Федералды Үкімет астанадағы қауіпсіздіксіздік салдарынан Жоухарда уақытша орындық құрды. Қаладағы өзінің беделін нығайту үшін орталық билік жақсартылған әуежай салып, Дудубль каналын ашты. Кейіннен ҮФҮ уақытша штаб-пәтерін Байдоаға көшірді. 2006 жылдың желтоқсанында эфиопиялық әскерлер Ислам соттары одағына қарсы күресу үшін Сомалиге кірді, бастапқыда Байдоа шайқасында жеңіске жетті. 2006 жылдың 28 желтоқсанында одақтас күштер астананы ICU-дан қайтарып алды. Бұл шабуыл ҮФҮ-нің билігін нығайтуға көмектесті. 2007 жылдың 8 қаңтарында президент Абдуллахи Юсуф Ахмед билікке келгеннен кейін алғаш рет Байдоадан Могадишуге келіп, жергілікті бизнес, діни және азаматтық қоғам өкілдерімен кеңес өткізді, ҮФҮ өзінің базасын ұлттық астанаға көшірді. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Ислам соттары одағы бірнеше топқа бөлінді. Радикалды элементтердің кейбіреуі, соның ішінде әл-Шабааб, ҮФҮ-ге қарсы көтерілісін жалғастыру және Сомалидегі эфиопиялық әскерилердің болуына қарсылық көрсету үшін қайта құрылды. 2007 және 2008 жылдары әл-Шабааб әскери жеңіске жетіп, Сомалидің орталық және оңтүстік бөлігіндегі маңызды қалалар мен порттарды басып алды. 2008 жылдың соңында топ Байдоаны басып алды, бірақ Могадишуді емес. 2012 жылдың ақпан айында Сомали үкіметінің күштері мен одақтас эфиопиялық әскерлер Байдоаны әл-Шабаабтан қайтарып алды.

Оңтүстік-Батыс штаты

2013 жылдың желтоқсанында Байдоада Федералды үкімет өкілдері мен жергілікті өкілдер арасында Федералды Конституция негізінде аймақта автономиялық мемлекет құру мақсатымен конвенция басталды. Сомалидің оңтүстік-батысында жаңа мемлекет құруға бағытталған екі параллель саяси процесс жүріп жатты: біріншісі, бұрынғы парламент спикері Шариф Хасан Шейх Адан басқарды, ол Бей, Бакул және Төменгі Шабел провинцияларынан тұратын үш облыстық мемлекет құруды ұсынды; екіншісі, конвенция ұйымдастырушысы Малак Али Шино, бұрынғы депутат Мадобе Нунов Мохамед және бұрынғы Бей облысының губернаторы Абдифата Гейси басқарды, олар Бей, Бакул, Төменгі Шабел, Гедо, Орта Джуба және Төменгі Джуба провинцияларынан тұратын алты облыстық Оңтүстік-батыс Сомали мемлекетін қайта құруды ұсынды. 2022-2023 жылдары аймақ рекордтық құрғақшылыққа ұшырады.

Демография

БҰҰ даму бағдарламасының 2005 жылғы мәліметтері бойынша Байдоа қаласының халқы 370 000 адамды құрады. Оның диалект аймағы Эфиопиямен оңтүстік-батыс шекарасынан Могадишу мен Кисмайо арасындағы жағалау жолағына жақын аймаққа дейін кеңейген. Дегенмен, маай тілінде сөйлейтін адамдар көбінесе стандартты сомали тілін ортақ тіл ретінде пайдаланады.

Білім

Байдоада үлкен орта мектеп бар, және 2008 жылы одан жыл сайын шамамен 580 оқушы бітірген. 2012 жылға қарай, бірнеше жаңа жоғары мектептер құрылыс кезеңінде болды. Ұзақ жоспарлаудан кейін, 2007 жылы бұл оқу орны сомали ғалымдары мен зиялылары тобымен құрылды. Алғашқы сабақтар келесі жылы, 2008 жылдың тамызында басталды. Университет өкілдері бірден төрт колледж ашу жоспарларын жариялады: Ғылым, ауыл шаруашылығы және инженерия колледжі, Әлеуметтік ғылымдар колледжі, Педагогика колледжі, Денсаулық сақтау және қоршаған орта ғылымдары колледжі және Құқықтану колледжі. Бұдан өзге, әлеуметтік зерттеулер институты да құрылуда. Байдоадан солтүстікке қарай 15 шақырым жерде жаңа кампус салу және Бей облысының тағы екі ірі қаласында екі филиал ашу жоспарлары да қарастырылып жатыр.