Кіріспе

1966 жылы Джон Хьюстонның түсірген «Киелі кітап» – 1966 жылы Дино Де Лаурентис продюсерлік еткен және Джон Хьюстон режиссерлік жасаған діни эпикалық фильм. Онда Библияның «Тек қана» кітабының алғашқы 22 тарауы баяндалады, құдайдың жаратылысынан бастап Адам мен Еваның тарихы, сондай-ақ Исақтың құрбандыққа шалынуы сияқты оқиғалар қамтылған. 20th Century Fox компаниясы тарапынан шығарылған фильмде Хьюстон, Майкл Паркс, Ричард Харрис, Франко Неро, Стивен Бойд, Джордж С. Скотт, Ава Гарднер, Питер О’Тул және Габриэль Ферцетти сынды актерлер ойнаған. Сценарийін Кристофер Фрай жазған, ал Орсон Уэллс, Иво Перилли, Джонатан Гриффин, Марио Солдати және Витторио Боничелли де үлес қосыпты. Операторлық жұмысын Джузеппе Ротунно 70 мм Todd AO форматының нұсқасы – 150 өлшемінде жүзеге асырған. Музыкалық қосымшаны жапон композиторы Тоширо Майдзуми жазса, қосымша музыкалық сүйемелдеменің авторы – Еннио Морриконе (автор аты көрсетілмеген). 1966 жылғы 28 қыркүйекте Нью-Йоркте көрсетілген фильм сыншылар тарапынан әртүрлі бағалар алды. Ұлттық кинорежиссерлер кеңесі бұл фильмді 1966 жылғы «Ең үздік он фильм» тізіміне қосты. Дино Де Лаурентис және Джон Хьюстон сәйкесінше «Ең үздік продюсер» және «Ең үздік шетелдік режиссер» сыйлықтарын жеңіп алды. Тоширо Майдзумидің музыкасы «Оскар» және «Алтын глобус» сыйлықтарына ие болды. Бұл фильм бастапқыда Ескі өсиеттің барлық оқиғаларын қайта баяндайтын фильмдер сериясының бірінші бөлігі ретінде жоспарланған, бірақ оның жалғасы шыққан жоқ.

Өндіріс

"Seven Arts Productions" компаниясы бюджеттің 30 пайызын қаржыландырды.

Кастинг

Ава Гарднер Сара рөлін ойнауға бастапқыда тартынды, бірақ Хьюстон оны көндірген соң, ол рөлге келісті. Кейін ол рөлді қабылдауының себебін былай түсіндірді:

Ол (Хьюстон) өзімнен де маған көбірек сенді. Қазір тыңдағаныма қуаныштымын, себебі бұл өте қиын және үлкен талаптарды қажет ететін рөл. Мен жас әйел рөлінен бастап, әртүрлі кезеңдерден өтемін, әр жасқа психологиялық тұрғыдан бейімделуге мәжбүр боламын. Бұл мен үшін толыққанды жаңалық және қызықты. Осы рөлде мен кейіпкерді жаратуым керек, жай ғана ойнамаймын. Улла Бергрид Швецияның Гётеборг қаласында тұратын антропология студенті болған кезде талант іздеуші оны табады, ол оны сол жердегі мұражайда суретке түсіріп, дереу Ева рөліне шақырады. Бергрид The Pittsburgh Press газетіне берген сұхбатында осы оқиғаны былай еске алды:

"Мен келісімшартқа қол қойғаннан кейін төрт күннен соң жұмысқа кіріскенімді білгенімде қатты таңқалдым. Мен әрқашан кино мен театрға қызығушылық танытсам да, ешқашан түсірілім процесін көрген емеспін, және бәрі өте қызықты болды." Бұл фильм итальяндық актриса Анна Орсоның дебюті, ол Шемнің әйелі рөлін сомдайды. Сонымен қатар, бұл фильм арқылы Франко Неро американдық көрермендерге таныстырылды; Неро, фильмнің суретшісі ретінде жұмыс істеп жүрген, оның сұлу келбетіне риза болған Хьюстон оны Абель рөліне шақырды. Ол кезде Неро ағылшын тілінде сөйлей алмаған, сондықтан Хьюстон оған Шекспирдің жазбаларын беріп, оқып үйренуге көмектесті.

Түсірілім

Едем бағын көрсететін сахналар түсірілім басталғанға дейін бұзылған "әдемі ағаштар, шалғылар мен жабайы гүлдерге толы орынның" орнына Римдегі "кішкентай зоологиялық бақта" түсірілді. Ева рөлінде ойнаған Улла Бергрид кейін есіне алды: "Жәннәт, шындығында, Римнің шетіндегі ескі ботаникалық бақ еді". Де Лаурентис кино орталығының арт жағында орналасқан ең ірі декорация 200 фут (шамамен 61 метр) ұзындықта, 64 фут (шамамен 19,5 метр) енінде және 50 фут (шамамен 15 метр) биіктікте болды; ол Нұхтың жануарларды кемеге тиеуінің алыс кадрын түсіру үшін қолданылды. Нұхтың кемесіне арналған бөлімнің жалпы бюджеті 3 миллион долларды құрады. Премьерадан кейін Ава Гарднер: "Мен өмірімде осы фильмді түсіруден ләззат алған жалғыз жағдай осы болды" деді.

Сыни қабылдау

Филип К. Шойер, Los Angeles Times газетінің тілшісі, былай деп жазды: «Режиссер Джон Хьюстон және оның әріптестері кинотанымға сыймас, тіпті керемет фильм жасап қана қоймай, сонымен қатар күшті, ерекше, қызықты, ойландыратын және, әрине, Ескі Ұстанымға сай, апаттың алғышаңдарымен толтырылған». Variety журналы «Дүниедегі ең көне оқиға – Текжар кітабында баяндалған Адамзаттың пайда болуы» режиссер Джон Хьюстон мен продюсер Дино Де Лаурентис тарапынан шеберлікпен, талғаммен және құрметпен экранға түсірілді деп жазды. Сондай-ақ, «көзге де, құлаққа да әсер ететін, таң қалдыратын және шынайылық сезімін ұялататын, бірақ әрқашан талғаммен жасалған» өндіріс мақталып баяндалды. Ричард Л. Коу, The Washington Post газетінде фильмді «сақтықпен әдеби, кейбір тұстарында әсерлі, ал кейбіреулерінде абсурдты» деп сипаттады. The Monthly Film Bulletin журналы «жеті-сегіз эпизод тым ұзақ, көңілсіз, депрессиялық және тым құрметті. Ең қызықтысы – Кемік, онда Хьюстонның өзі доктор Долиттл сияқты көрінетін ескі Ной және көптеген қарсы тұра алмайтын салтанатты және ақымақ жануарлар бар; бірақ тіпті осында да, ұзақтығы адамның назарын шаршатады». Епископальдық дін қызметкері және жазушы Малкольм Бойд: «Оның Киелі кітаптарға жасаған түсіндірмесі фундаменталистік, ол әріпке құрмет көрсетіп, рухты елемейді (немесе бұзады). Джон Хьюстон жексенбілік мектеп кітабы деңгейіндегі материалға батып, одан шыға алмағандай көрінеді. Бұл тым ұзақ (174 минут плюс үзіліс) фильм, шаршатады және жалықтырады» деп жазды. Леонард Мальтиннің жылдық үй бейне нұсқаулығында фильмге BOMB бағасы берілді, оның шолуында «тек Хьюстон ғана Ной рөлінде ауыр қолданудан құтылады. Мінезді оқуды бір рет қарастыру керек» делінген.

Кассалық жинақ

Фильм Солтүстік Америкада 34,9 миллион доллар жинап, 1966 жылғы ең табысты фильм атанды. Алғашқы көрсетілімінде ол 15 миллион долларлық жалға алу ақысын әкелді. 1966 жылы Италияда фильм 11 245 980 көрерменмен екінші орынға ие болды, "Жақсы, жаман және сұм" фильмінен кейін ғана, және барлық уақыттағы ең танымал фильмдердің қатарында 15-ші орында тұр. Fox компаниясының мәліметтеріне сәйкес, фильм өзін-өзі ақтау үшін 26,9 миллион долларлық жалға алу ақысын табу керек еді, ал 1970 жылдың 11 желтоқсанына дейін әлем бойынша 25,325 миллион доллар тапты, нәтижесінде 1,5 миллион долларлық зиянға ұшырады.

Үй медиасы

20th Century Fox фильмді 1970 жылдардың соңында, 1980-ші және 1990-шы жылдары бейнекассеталарда, 2002 жылы DVD форматында, 22 наурыз 2011 жылы Blu-ray Disc форматында, сондай-ақ тұрақты жүктеу және онлайн видео жалға алу мүмкіндігімен онлайн шығарды.