Кіріспе

АҚШ-тың Техас және Нью-Мексико штаттарындағы тау тізбегі.

Тарих

Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, адамдар осыдан 10 000 жылдан астам бұрын көптеген үңгірлер мен шатқалдарда өмір сүрген. Бұл жерде алғашқы адамдар аң аулаумен және жеуге жарамды өсімдіктерді жинаумен айналысқан. Осыған куәлік ететін артефакттарға сүйек ұштар, тоқыма себеттер, керамикалық ыдыстар және тасқа салынған суреттер жатады. Аймаққа алғашқы еуропалықтар 16 ғасырда испандықтар келген, бірақ олар Гваделупе тауларына бекініп қоныстанбаған. Испандықтар бұл аймаққа жылқыны әкелді, ал апачи сияқты көшпелі тайпалар жылқыны аң аулау және көшіп-қону үшін өте пайдалы деп тапты. Мескалеро апачилері көшпелі өмір салған, аңдарды қуа жеген және тамақ пен талшық үшін агав (немесе мескаль) өсімдігін жинаған. «Мескалеро» сөзі испан тілінде «мескаль жасаушы» деген мағынаны білдіреді. Паркте агавты пісіруге арналған шұңқырлар мен Мескалеро мәдениетінің басқа да жәдігерлерін табуға болады. Мескалеро апачилері 19 ғасырдың ортасына дейін тауларда тұрды, бірақ Америка Азамат соғысы аяқталғаннан кейін американдық көлік жолы оларға қиындық тудырды. 1840 және 1850 жылдары батысқа көшіп келе жатқан көптеген адамдар осы аймақтан өтті. 1858 жылы Пайн-Спрингс маңында Баттерфилд пошта станциясы салынды. Баттерфилд поштасы Гуадалупе асуы арқылы, теңіз деңгейінен 1687 метр биіктікте орналасқан. Үнді шабуылдарын тоқтату үшін елді мекендер мен пошта маршруттарын қорғауға «Буффало әскері» атты кавалерия жасағы жіберілді. 1869 жылдың қысында лейтенант Х.Б. Кушинг әскерін Гваделупе тауларына жетектеп, Мескалеро апачилерінің екі лагерін қиратты. Мескалеро апачилері ақырында осы аймақтан қуылып, АҚШ-тың үнді резервацияларына көшірілді. Феликс Маккиттрик Гваделупе тауларындағы алғашқы еуропалық қоныс салушылардың бірі болды және 1870 жылдары мал шаруашылығымен айналысты. Маккиттрик шатқалы оның құрметіне аталған деп есептеледі. Фрижоль ранчосы алғашқы тұрақты ранчо болып саналады, ол 1876 жылы Радер ағайындарымен салынды. Фрижоль ранчосы аймақтағы жалғыз маңызды ғимарат болды және 1916 жылдан 1942 жылға дейін қоғамдық орталық және аймақтық пошта бөлімі ретінде қызмет етті. Бүгінде Фрижоль ранчосы толыққанды қалпына келтіріліп, мәдени мұражай ретінде жұмыс істейді. 1908 жылы Уильямс ранчосы салынды және ол тұрғындарының бірі Джеймс Адольфус Уильямстың есімімен аталды. Ван Хорннан келген судья Дж.С. Хантер аймақтағы көптеген шағын ранчоларды біріктіріп, Гуадалупе тау ранчосын құрды. 1921 жылы Хэмбл мұнай және өңдеу компаниясының геологы Уоллес Пратт Маккиттрик шатқалының әсемдігіне тәнті болды және шатқалда екі үй салу үшін жерді сатып алды. Пратт пен оның отбасы екі үйді де 1960 жылға дейін жазғы үйлер ретінде пайдаланды. Уоллес Пратт Маккиттрик шатқалының шамамен 150 мың акрын жерін сыйға тартты, ол Гуадалупе таулары ұлттық паркінің бір бөлігіне айналды. 1978 жылы АҚШ Конгресі Техас жағындағы 46 850 акр (190 км²) жерді ұлттық парк қызметі басқаратын жабайы табиғат аймағы деп жариялады.

География

Гвадалупе таулары ең биік нүктесіне – Гвадалупе шыңына жетеді, ол Техас штатының ең биік нүктесі болып табылады, биіктігі 8751 фут (2667 м). Бұл тау тізбегі Сакраменто тауларының оңтүстік-шығысында және Брокефф тауларының шығысында жатыр. Тау тізбегі Техастағы Гвадалупе шыңынан солтүстік-батыс және солтүстік-шығысқа қарай Нью-Мексикоға дейін созылады. Солтүстік-шығысқа қарайғы жалғасуы Карлсбадтан оңтүстік-батысқа қарай 16 шақырым (10 миль) жерде, Уайтс-Сити және Карлсбад үңгірлері ұлттық паркіне жақын аяқталады; оңтүстік-батыс ұшы Эль-Капитанмен аяқталады, ол Эль-Пасодан шамамен 145 шақырым (90 миль) шығысқа қарай орналасқан. Таулар Чихуахуа шөлінің құрғақ түбінен 914 метрден аса биіктікке көтеріледі. Шөгінділер қазіргі Багам аралдары мен Флориданың (АҚШ) оңтүстігіндегі ортаға ұқсас жағдайда қалыптасқан деп саналады, онда жылы климат пен таза су фотосинтездейтін организмдер мен карбонатты рифтердің пайда болуына қолайлы жағдай жасайды. Организмдер өлгенде және көмілгенде, теңіз суынан қабыршақтарға сіңген кальций карбонаты әктасқа айналады, бұл тау жынысы жазбасында қазбаларды және олардың экологиясын сақтайды. Делавэр бассейнінде карбонаттардың түзілуі Капитан рифін құрады, ол қазіргі уақытта жер бетінде көрінетін ең кең және үздіксіз тарантасты рифтердің бірі. Көмілген органикалық заттар мұнай мен табиғи газ ресурстарын қалыптастырды, ал айналасындағы аймақта 250 000-ға жуық ұңғыма бұрғыланды. Канозойдың ортасы мен соңында Фарралон плитасының толық субдукциясынан кейін, Солтүстік Америка тектоникалық плитасының батыс жиегінде бүйірлік қысым азатылды және Сан-Андреас жарылысы бойында АҚШ-тың батысында трансформациялық плита шекарасы пайда болды. Нәтижесінде Колорадо үстіртінің бүйірлік кеңеюі болды, Гвадалупе тауларының батысындағы Рио-Гранде жарылысы сияқты, Бассейн және Жота провинциясындағы қабықтың кеңею белгілері бойымен топографиялық рельеф пен таулы нысандар пайда болды. Рио-Гранде жарылысындағы кеңеюге ұқсас механизм Гвадалупе тауларында топографиялық рельефтің пайда болуына себеп болды деп есептеледі, ал топографиялық рельефтің қалыптасу уақыты үңгірлердегі спелеотем жазбаларын пайдалана отырып, шамамен 20 миллион жыл бұрын деп бағаланды және тау тізбегінің жиегі бойымен топографиялық рельеф пайда болған кезде жер асты суларының ағып кетуін бейнелеу үшін түсіндірілді. Гвадалупе таулары негізінен солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған шатқалдармен ойылып жасалған, бұл олардың қазіргі биіктігінде теңіз жыныстарының ашылуына әкелді. Құрғақ, жартылай құрғақ ортада Капитан рифінің үздіксіз әктас жыныстары ландшафтта байқалатын үлкен жартастарды құрайды. Бұл жартастар әдетте парктің шығыс жиегінде көрінеді. Терең жарықтар арқылы айналып өтетін жер асты сулары әктасты ерітіп, Карлсбад үңгірлері сияқты кең үңгір желілерін құрайды.

Экология

Тау тізбегінде үш негізгі экожүйе қамтылған. Біріншіден, шөлдер ұлттық саябақтың батыс жағында тұзды далаларды, ал креозота шөлін көрсетеді. Шығысындағы төмен жатқан жерлер шөптекті алқаптармен, пиньон қарағайларымен және аллигатор қарағайы, бір тұқымдық қарағай сияқты қарағайлармен жабылған. Екіншіден, оңтүстік-шығыс жағындағы Маккиттрик, Беар және Пайн Спрингс каньондары сияқты каньондардың ішкі бөліктерінде клен, емен, чинквапин емен және басқа жапырақты ағаштар өседі. Бұл ағаштар ылғалды жоталардан толығатын су көздерінің арқасында шөлде өсуге қабілетті. Соңғысы, "боул" деп аталатын альпілік биіктіктер, 7000 футтан (2134 метрден) жоғары биіктікте, тығыз ponderosa қарағай, оңтүстік-батыс ақ қарағай және дуглас шыршасы ормандарымен, сондай-ақ шағын есекқұйрық ормандарымен жабылған. Бұл аймақта Карлсбад үңгірлері (ең танымал) және 1986 жылы ашылған Лечугилла үңгірі сияқты көптеген әлемдік деңгейдегі үңгірлер бар. Тау тізбегінің тарихында ежелгі Пуэбло және Моголлон халықтары, сондай-ақ Апачилер мен 19 ғасырдағы түрлі ағылшын заңсыздықтарының қоныстануы қамтылған.