Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
АҚШ-тың Техас және Нью-Мексико штаттарындағы тау тізбегі.
Mountain range in the US states of Texas and New Mexico
Тарих
Археологиялық зерттеулерге сүйенсек, адамдар осыдан 10 000 жылдан астам бұрын көптеген үңгірлер мен шатқалдарда өмір сүрген. Бұл жерде алғашқы адамдар аң аулаумен және жеуге жарамды өсімдіктерді жинаумен айналысқан. Осыған куәлік ететін артефакттарға сүйек ұштар, тоқыма себеттер, керамикалық ыдыстар және тасқа салынған суреттер жатады. Аймаққа алғашқы еуропалықтар 16 ғасырда испандықтар келген, бірақ олар Гваделупе тауларына бекініп қоныстанбаған. Испандықтар бұл аймаққа жылқыны әкелді, ал апачи сияқты көшпелі тайпалар жылқыны аң аулау және көшіп-қону үшін өте пайдалы деп тапты. Мескалеро апачилері көшпелі өмір салған, аңдарды қуа жеген және тамақ пен талшық үшін агав (немесе мескаль) өсімдігін жинаған. «Мескалеро» сөзі испан тілінде «мескаль жасаушы» деген мағынаны білдіреді. Паркте агавты пісіруге арналған шұңқырлар мен Мескалеро мәдениетінің басқа да жәдігерлерін табуға болады. Мескалеро апачилері 19 ғасырдың ортасына дейін тауларда тұрды, бірақ Америка Азамат соғысы аяқталғаннан кейін американдық көлік жолы оларға қиындық тудырды. 1840 және 1850 жылдары батысқа көшіп келе жатқан көптеген адамдар осы аймақтан өтті. 1858 жылы Пайн-Спрингс маңында Баттерфилд пошта станциясы салынды. Баттерфилд поштасы Гуадалупе асуы арқылы, теңіз деңгейінен 1687 метр биіктікте орналасқан. Үнді шабуылдарын тоқтату үшін елді мекендер мен пошта маршруттарын қорғауға «Буффало әскері» атты кавалерия жасағы жіберілді. 1869 жылдың қысында лейтенант Х.Б. Кушинг әскерін Гваделупе тауларына жетектеп, Мескалеро апачилерінің екі лагерін қиратты. Мескалеро апачилері ақырында осы аймақтан қуылып, АҚШ-тың үнді резервацияларына көшірілді. Феликс Маккиттрик Гваделупе тауларындағы алғашқы еуропалық қоныс салушылардың бірі болды және 1870 жылдары мал шаруашылығымен айналысты. Маккиттрик шатқалы оның құрметіне аталған деп есептеледі. Фрижоль ранчосы алғашқы тұрақты ранчо болып саналады, ол 1876 жылы Радер ағайындарымен салынды. Фрижоль ранчосы аймақтағы жалғыз маңызды ғимарат болды және 1916 жылдан 1942 жылға дейін қоғамдық орталық және аймақтық пошта бөлімі ретінде қызмет етті. Бүгінде Фрижоль ранчосы толыққанды қалпына келтіріліп, мәдени мұражай ретінде жұмыс істейді. 1908 жылы Уильямс ранчосы салынды және ол тұрғындарының бірі Джеймс Адольфус Уильямстың есімімен аталды. Ван Хорннан келген судья Дж.С. Хантер аймақтағы көптеген шағын ранчоларды біріктіріп, Гуадалупе тау ранчосын құрды. 1921 жылы Хэмбл мұнай және өңдеу компаниясының геологы Уоллес Пратт Маккиттрик шатқалының әсемдігіне тәнті болды және шатқалда екі үй салу үшін жерді сатып алды. Пратт пен оның отбасы екі үйді де 1960 жылға дейін жазғы үйлер ретінде пайдаланды. Уоллес Пратт Маккиттрик шатқалының шамамен 150 мың акрын жерін сыйға тартты, ол Гуадалупе таулары ұлттық паркінің бір бөлігіне айналды. 1978 жылы АҚШ Конгресі Техас жағындағы 46 850 акр (190 км²) жерді ұлттық парк қызметі басқаратын жабайы табиғат аймағы деп жариялады.
Archaeological evidence has shown that people lived over 10,000 years ago in and among the many caves and alcoves. The first humans to live here were hunter gatherers who followed large game and collected edible vegetation. Artifacts that support this include projectile points, baskets, pottery, and rock art. The first Europeans to arrive in the area were the Spaniards in the 16th century, but they did not make serious attempts to settle in the Guadalupe Mountains. The Spanish introduced horses into the area, and nomadic indigenous tribes of the area such as the Apaches soon found horses to be an asset for hunting and migrating. Mescalero Apaches were nomadic and followed the game and harvested the agave (or mescal) for food and fiber. Mescalero is Spanish for mescal maker. Agave roasting pits and other artifacts of Mescalero culture can be found in the park. The Mescalero Apaches remained in the mountains through the mid 19th century, but they were challenged by an American transportation route at the end of the American Civil War. During the 1840s and 1850s, many people immigrating west crossed the area. In 1858, Pinery station was constructed near Pine Springs for the Butterfield Overland Mail. The Butterfield Overland Mail traveled over Guadalupe Pass located at 5534 feet (1687 m) above sea level. A cavalry was known as the Buffalo Soldiers was ordered to the area to stop Indian raids on settlements and mail stage routes. During the winter of 1869, Lt. H. B. Cushing led his troops into the Guadalupe Mountains and destroyed two Mescalero Apache camps. The Mescalero Apache were eventually driven out of the area and into US Indian reservations. Felix McKittrick was one of the first European settlers in the Guadalupe Mountains; he worked cattle during the 1870s. McKittrick Canyon is thought to be named after him. Frijole Ranch was the first permanent ranch house; it was constructed in 1876 by the Rader brothers. Frijole Ranch House was the only major building in the region; it served as a community center and regional post office from 1916 to 1942. Today, the Frijole Ranch House has been restored and operates as a cultural museum. In 1908, Williams Ranch House was built, and it was named after one of its inhabitants, James Adolphus Williams. Judge J. C. Hunter from Van Horn consolidated most of the smaller ranches in the area into the Guadalupe Mountain Ranch. In 1921, Wallace Pratt, a geologist for Humble Oil and Refining Company, was impressed by the beauty of McKittrick Canyon and bought the land to build two homes in the canyon. Both constructions were used as summer homes by Pratt and his family until 1960. Wallace Pratt donated about of McKittrick Canyon which became part of Guadalupe Mountains National Park. In 1978, the United States Congress designated 46,850 acres (190 km2) of the Texan side of the range as a wilderness area, managed by the National Park Service.
География
Гвадалупе таулары ең биік нүктесіне – Гвадалупе шыңына жетеді, ол Техас штатының ең биік нүктесі болып табылады, биіктігі 8751 фут (2667 м). Бұл тау тізбегі Сакраменто тауларының оңтүстік-шығысында және Брокефф тауларының шығысында жатыр. Тау тізбегі Техастағы Гвадалупе шыңынан солтүстік-батыс және солтүстік-шығысқа қарай Нью-Мексикоға дейін созылады. Солтүстік-шығысқа қарайғы жалғасуы Карлсбадтан оңтүстік-батысқа қарай 16 шақырым (10 миль) жерде, Уайтс-Сити және Карлсбад үңгірлері ұлттық паркіне жақын аяқталады; оңтүстік-батыс ұшы Эль-Капитанмен аяқталады, ол Эль-Пасодан шамамен 145 шақырым (90 миль) шығысқа қарай орналасқан. Таулар Чихуахуа шөлінің құрғақ түбінен 914 метрден аса биіктікке көтеріледі. Шөгінділер қазіргі Багам аралдары мен Флориданың (АҚШ) оңтүстігіндегі ортаға ұқсас жағдайда қалыптасқан деп саналады, онда жылы климат пен таза су фотосинтездейтін организмдер мен карбонатты рифтердің пайда болуына қолайлы жағдай жасайды. Организмдер өлгенде және көмілгенде, теңіз суынан қабыршақтарға сіңген кальций карбонаты әктасқа айналады, бұл тау жынысы жазбасында қазбаларды және олардың экологиясын сақтайды. Делавэр бассейнінде карбонаттардың түзілуі Капитан рифін құрады, ол қазіргі уақытта жер бетінде көрінетін ең кең және үздіксіз тарантасты рифтердің бірі. Көмілген органикалық заттар мұнай мен табиғи газ ресурстарын қалыптастырды, ал айналасындағы аймақта 250 000-ға жуық ұңғыма бұрғыланды. Канозойдың ортасы мен соңында Фарралон плитасының толық субдукциясынан кейін, Солтүстік Америка тектоникалық плитасының батыс жиегінде бүйірлік қысым азатылды және Сан-Андреас жарылысы бойында АҚШ-тың батысында трансформациялық плита шекарасы пайда болды. Нәтижесінде Колорадо үстіртінің бүйірлік кеңеюі болды, Гвадалупе тауларының батысындағы Рио-Гранде жарылысы сияқты, Бассейн және Жота провинциясындағы қабықтың кеңею белгілері бойымен топографиялық рельеф пен таулы нысандар пайда болды. Рио-Гранде жарылысындағы кеңеюге ұқсас механизм Гвадалупе тауларында топографиялық рельефтің пайда болуына себеп болды деп есептеледі, ал топографиялық рельефтің қалыптасу уақыты үңгірлердегі спелеотем жазбаларын пайдалана отырып, шамамен 20 миллион жыл бұрын деп бағаланды және тау тізбегінің жиегі бойымен топографиялық рельеф пайда болған кезде жер асты суларының ағып кетуін бейнелеу үшін түсіндірілді. Гвадалупе таулары негізінен солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай бағытталған шатқалдармен ойылып жасалған, бұл олардың қазіргі биіктігінде теңіз жыныстарының ашылуына әкелді. Құрғақ, жартылай құрғақ ортада Капитан рифінің үздіксіз әктас жыныстары ландшафтта байқалатын үлкен жартастарды құрайды. Бұл жартастар әдетте парктің шығыс жиегінде көрінеді. Терең жарықтар арқылы айналып өтетін жер асты сулары әктасты ерітіп, Карлсбад үңгірлері сияқты кең үңгір желілерін құрайды.
The Guadalupe Mountains reach their highest point at Guadalupe Peak, the highest point in Texas, with an elevation of 8751 feet (2667 m). The range lies southeast of the Sacramento Mountains and east of the Brokeoff Mountains. The mountain range extends north northwest and northeast from Guadalupe Peak in Texas into New Mexico. The northeastern extension ends about 10 miles (16 km) southwest of Carlsbad, near White's City and Carlsbad Caverns National Park; the southwest tip ends with El Capitan about 90 mile (145 km) east of El Paso. The mountains rise more than 3000 feet (914 m) above the arid floor of the Chihuahuan Desert. Sediments were deposited in an environment that is thought to be similar to present day environments in the Bahamas or southern Florida (U. S.), where warm climate and clear water is a favorable environment for photosynthetic organisms and formation of carbonate reefs. As the organisms die and are buried, calcium carbonate incorporated from sea water into shells forms Limestone rock, preserving fossils and their ecology in the rock record. Carbonate production in the Delaware Basin formed the Capitan Reef, one of the most extensive and continuous prehistoric limestone reefs now exposed at the land surface. Buried organic matter formed oil and natural gas resources, and ~250,000 wells have been drilled in the surrounding region. Following complete subduction of the Farrallon plate in the mid late Cenozoic, lateral compression was released along the western margin of the North American tectonic plate, and a transform plate boundary formed on the western United States along the San Andreas Fault. Lateral extension of the Colorado Plateau occurred as a result, forming topographic relief and mountainous features along crustal extension features in the Basin and Range province, such as the Rio Grande rift west of the Guadalupe Mountains. A mechanism similar to extension in the Rio Grande rift is thought to have generated topographic relief in the Guadalupe Mountains, and the timing of topographic relief generation has been estimated to ~20 million years ago using cave speleothem records and interpreted to reflect drainage of subsurface aquifers as topographic relief was generated along the margin of the mountain range. The Guadalupe Mountains are mainly carved by a series of NW SE trending canyons leading to exposure of marine rocks at their current elevation. In the dry, semi arid environment, continuous limestone bedrock of the Capitan Reef forms large prominent cliffs traceable across the landscape. These cliffs are typically exposed along the eastern edge of the park. Groundwater circulating through deep fractures dissolves limestone and forms extensive cave networks, including the Carlsbad Caverns.
Экология
Тау тізбегінде үш негізгі экожүйе қамтылған. Біріншіден, шөлдер ұлттық саябақтың батыс жағында тұзды далаларды, ал креозота шөлін көрсетеді. Шығысындағы төмен жатқан жерлер шөптекті алқаптармен, пиньон қарағайларымен және аллигатор қарағайы, бір тұқымдық қарағай сияқты қарағайлармен жабылған. Екіншіден, оңтүстік-шығыс жағындағы Маккиттрик, Беар және Пайн Спрингс каньондары сияқты каньондардың ішкі бөліктерінде клен, емен, чинквапин емен және басқа жапырақты ағаштар өседі. Бұл ағаштар ылғалды жоталардан толығатын су көздерінің арқасында шөлде өсуге қабілетті. Соңғысы, "боул" деп аталатын альпілік биіктіктер, 7000 футтан (2134 метрден) жоғары биіктікте, тығыз ponderosa қарағай, оңтүстік-батыс ақ қарағай және дуглас шыршасы ормандарымен, сондай-ақ шағын есекқұйрық ормандарымен жабылған. Бұл аймақта Карлсбад үңгірлері (ең танымал) және 1986 жылы ашылған Лечугилла үңгірі сияқты көптеген әлемдік деңгейдегі үңгірлер бар. Тау тізбегінің тарихында ежелгі Пуэбло және Моголлон халықтары, сондай-ақ Апачилер мен 19 ғасырдағы түрлі ағылшын заңсыздықтарының қоныстануы қамтылған.
Three major ecosystems are contained within the mountain range. First, deserts exhibit salt flats on the western side of the national park and creosote desert, with low elevations on the east covered with grassland, pinyon pine, and junipers such as alligator juniper and one seeded juniper. Secondly, canyon interiors such as McKittrick, Bear, and Pine Springs Canyon on the southeast end exhibit maple, ash, chinquapin oak, and other deciduous trees. These trees are able to grow in the desert due to springs of water recharged by wet uplands. Finally, alpine uplands known as "the Bowl" exceeding elevations of 7000 feet (2134 m) are covered with denser forests of ponderosa pine, southwestern white pine, and douglas fir, with small stands of aspen. The range contains many world class caves, including Carlsbad Caverns (the best known) and Lechuguilla Cave, discovered in 1986. The history of the range includes occupation by ancient Pueblo and Mogollon peoples, and by the Apache and various Anglo outlaws in the 19th century.