Театр қойылымын сахнаға қоюшы режиссері

Кіріспе

Театр қойылымын монтаждауды бақылайтын адам – театр режиссері немесе сахна режиссері – театр саласындағы кәсіби маман, ол пьеса, опера, би, драма, музыкалық театр қойылымы сияқты театр қойылымын монтаждауды бақылап, әр түрлі шаралар мен өндіріс аспектілерін үйлестіру арқылы ұйымдастырады. Режиссердің міндеті – театр қойылымының сапасы мен толықтығын қамтамасыз ету және шығармашылық топ мүшелерін оның көркемдік көрінісін жүзеге асыруға жетектеу. Осылайша режиссер шығармашылық адамдар мен басқа да қызметкерлердің тобымен бірлесіп, өндірістің барлық аспектілері бойынша зерттеулер мен жұмыстарды үйлестіреді, оған техникалық және орындаушылық аспектілер кіреді. Техникалық аспектілерге: сахналық өнер, костюмдер дизайны, театрлық реквизиттер, жарық дизайны, декорация дизайны және қойылымның дыбыс дизайны кіреді. Орындаушылық аспектілерге: актерлік шеберлік, би, оркестр, әндер мен сахналық ұрыс кіреді. Егер қойылым жаңа туынды немесе пьесаның (жаңа) аудармасы болса, режиссер драматургпен немесе аудармашымен де жұмыс істей алады. Қазіргі театрда драматургтан кейін режиссер, әдетте, көркемдік тұжырымдаманы жасап, пьесаны түсіндіріп, оның сахналануы туралы шешім қабылдайтын негізгі тұлға болып табылады. Әр түрлі режиссерлер әр театрдың құрылымы мен философиясына байланысты билік пен жауапкершіліктің әр түрлі деңгейінде болады. Режиссерлер әр түрлі техникаларды, философияларды және ынтымақтастық деңгейлерін қолданады.

Театр тарихындағы режиссер

Ежелгі Грецияда, еуропалық драманың отанында, жазушы өзінің пьесаларын сахналауға басты жауапкершілікті міндетті түрде өз мойнына алатын. Актерлер көбінесе жартылай кәсіпқойлар болды, ал режиссер пьесаның жазылуынан бастап оның қойылымына дейін барлық процесті қадағалап, кейде, мысалы Эсхил сияқты, өзі де актерлік етіп ойнайтын. Автор-режиссер хорды оқытып, кейде музыкасын жазатын, өндірістің барлық аспектілерін бақылайтын. Режиссерді «ұстаз» деп атаған грек сөзі – «дидаскалос» – осы саланың алғашқы режиссерлерінің жұмысында оқыту мен сахналаудың үйлесімін көрсетеді. Орта ғасырлардағы діни драманың күрделілігі, оның ірі ауқымды мистириялық пьесалары, көпшілік көріністері, шерулері мен әсерлі эффекттері режиссердің (немесе сахналық менеджердің, немесе қойылым шеберінің) рөлін ерекше маңызды етті. Жан Фуке жасаған 1460 жылғы миниатюрада (суретте) режиссердің жұмысын бейнелейтін ең алғашқы суреттердің бірі сақталған. Орталық тұлға, қолында пьесаның мәтіні бар, ұзын таяқ көмегімен Аполлонияның шейіттігінің сахналық қойылымын басқарады. Фукеге сәйкес, режиссердің міндеттеріне сахна мен декорацияларды орнатуды қадағалау кірді (сол кезде тұрақты, арнайы салынған театр ғимараттары болған жоқ, ал халықтық драма спектакльдері көбінесе ашық ауада өтетін), актерлерді іріктеу және оларға режиссерлік жасау (бұл ережелерді бұзғандарға айыппұл салуды да қамтыды), сондай-ақ әр қойылымның басында және әр антракттан кейін көрермендерге сөз сөйлеу кірді. Ренессанс дәуірінен бастап 19 ғасырға дейін режиссерлік рөлін актер-менеджер атқаратын. Бұл әдетте труппадағы аға актер болып, репертуарды таңдау, оны сахналау және труппаны басқару жауапкершілігін міндетті түрде өз мойнына алатын. Мұндай жағдай, мысалы, Commedia dell'Arte труппаларында және Коли Сиббер мен Дэвид Гаррик сияқты ағылшын актер-менеджерлерінде кездесетін. Қазіргі театр режиссерінің пайда болуы Георг II, Саксония герцогы Мейнингеннің басшылығымен Мейнингер труппасының әсем қойылымдарын сахналаумен байланысты деп айтуға болады. Көптеген қосымша актерлерді басқару және күрделі сахналық мәселелерді шешу үшін жалпы үйлестірушінің болуы қажет болды. Осының нәтижесінде қазіргі заманғы театрда режиссерлік рөлі пайда болды, ал Германия Эрвин Пискатор мен Макс Рейнхардт сияқты болашақ театр режиссерлерінің өсіп-өркендеуіне мүмкіндік берді. Сонымен қатар, Константин Станиславский, негізінен актер-менеджер, Ресейдегі Мәскеу өнер театрын құрып, режиссердің көркемдік көрегендік рөлін де дамытты. Француз тіліндегі «regisseur» термині кейде сахналық режиссерді білдіреді, әсіресе балетте. Француз тілінде театр режиссері үшін жиі қолданылатын термин – «metteur en scène». Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін актер-менеджер рөлі біртіндеп жоғалып, режиссерлік театр кәсібінде толыққанды көркемдік қызметке айналды. Режиссердің көркемдік тұжырымдамасын жасау және қойылымды сахналау – ерекшелік емес, қалыпты жағдайға айналды. Театр режиссерлігін кәсіп ретінде дамытуға үлкен үлес қосқан 20 ғасырдың көрнекті режиссерлері Владимир Немирович-Данченко, Всеволод Мейерхольд, Евгений Вахтангов, Михаил Чехов, Юрий Любимов (Ресей), Орсон Уэллс, Питер Брук, Питер Холл (Ұлыбритания), Бертольд Брехт (Германия), Джорджио Стрехлер және Франко Зефирелли (Италия) болды. Атақты режиссер Сэр Тайрон Гатри «пьесаны қоюды үйренудің жалғыз жолы – сізге режиссерлік жасауға және режиссерлік жасауға мүмкіндік беретіндей қарапайым актерлер тобын табу» деп ескерткен. Режиссерлік және режиссерлер туралы маңызды еңбектердің қатарында Тоби Коул мен Хелен Кричтің 1972 жылғы «Режиссерлер режиссерлік туралы айтады: заманауи театр дереккөздері», Эдвард Браунның 1982 жылғы «Режиссер және сахна: натурализмнен Гротовскиге дейін» және Уиллдің 1976 жылғы «Өзгеріп жатқан театрдағы режиссер» кітабы бар.

In ancient Greece, the birthplace of European drama, the writer bore principal responsibility for the staging of his plays. Actors were generally semi professionals, and the director oversaw the mounting of plays from the writing process all the way through to their performance, often acting in them too, as Aeschylus for example did. The author director would also train the chorus, sometimes compose the music, and supervise every aspect of production. The fact that the director was called didaskalos, the Greek word for "teacher," indicates that the work of these early directors combined instructing their performers with staging their work. In medieval times, the complexity of vernacular religious drama, with its large scale mystery plays that often included crowd scenes, processions and elaborate effects, gave the role of director (or stage manager or pageant master) considerable importance. A miniature by Jean Fouquet from 1460 (pictured) bears one of the earliest depictions of a director at work. Holding a prompt book, the central figure directs, with the aid of a long stick, the proceedings of the staging of a dramatization of the Martyrdom of Saint Apollonia. According to Fouquet, the director's tasks included overseeing the erecting of a stage and scenery (there were no permanent, purpose built theatre structures at this time, and performances of vernacular drama mostly took place in the open air), casting and directing the actors (which included fining them for those that infringed rules), and addressing the audience at the beginning of each performance and after each intermission. From Renaissance times up until the 19th century, the role of director was often carried by the actor manager. This would usually be a senior actor in a troupe who took the responsibility for choosing the repertoire of work, staging it and managing the company. This was the case for instance with Commedia dell'Arte companies and English actor managers like Colley Cibber and David Garrick. The modern theatre director can be said to have originated in the staging of elaborate spectacles of the Meininger Company under George II, Duke of Saxe Meiningen. The management of large numbers of extras and complex stagecraft matters necessitated an individual to take on the role of overall coordinator. This gave rise to the role of the director in modern theatre, and Germany would provide a platform for a generation of emerging visionary theatre directors, such as Erwin Piscator and Max Reinhardt. Simultaneously, Constantin Stanislavski, principally an actor manager, would set up the Moscow Art Theatre in Russia and similarly emancipate the role of the director as artistic visionary. The French regisseur is also sometimes used to mean a stage director, most commonly in ballet. A more common term for theatre director in French is metteur en scène. Post World War II, the actor manager slowly started to disappear, and directing become a fully fledged artistic activity within the theatre profession. The director originating artistic vision and concept, and realizing the staging of a production, became the norm rather than the exception. Great forces in the emancipation of theatre directing as a profession were notable 20th century theatre directors like Vladimir Nemirovich Danchenko, Vsevolod Meyerhold,
Yevgeny Vakhtangov, Michael Chekhov, Yuri Lyubimov (Russia), Orson Welles, Peter Brook, Peter Hall (Britain), Bertolt Brecht (Germany), Giorgio Strehler, and Franco Zeffirelli (Italy). A cautionary note was introduced by the famed director Sir Tyrone Guthrie who said "the only way to learn how to direct a play, is to get a group of actors simple enough to allow you to let you direct them, and direct." A number of seminal works on directing and directors include Toby Cole and Helen Krich's 1972 Directors on Directing: A Sourcebook of the Modern Theatre, Edward Braun's 1982 book The Director and the Stage: From Naturalism to Growtowski, and Will's The Director in a Changing Theatre (1976).

Білім беруді басқару

Театр режиссерінің өнер саласындағы мамандық, актерлік немесе музыкалық өнер сияқты, салыстырмалы түрде кеш пайда болғандықтан, режиссерлік мамандық бойынша кәсіби білім беру бағдарламаларының дамуын көбінесе 20-шы ғасырдың екінші жартысында байқауға болады. Бүгінгі таңда Еуропаның көптеген елдерінде драма мектептерінде, консерваторияларда немесе университеттерде кәсіби режиссура оқытудың әртүрлі формалары бар. Ұлыбританияда театр режиссерлерінің Оксбридж университеттеріндегі (көбінесе ағылшын әдебиеті) бакалавриат бағдарламаларынан дайындалу дәстүрі ұзақ уақыт бойы драма мектептерінде немесе сахналық өнер колледждерінде кәсіби білім берудің қалыптаспауына себеп болды, алайда 1970 және 1980 жылдардан бастап театр режиссерлеріне арналған оқу бағдарламаларының артуын көруге болады. Америка университеттерінде Йель драма мектебінің алғашқы режиссура бағдарламасы D.F.A. (Көркем өнер докторы) және Драма саласындағы M.F.A. (Көркем өнер магистрі) дәрежелерін алған бірқатар инновациялық режиссерлерді тәрбиеледі, олар 1960 және 1970 жылдардағы тұрақты театрлардың кеңеюіне үлкен үлес қосты. Бастапқыда мұндай бағдарламалар әдетте үшінші (соңғы) курстың соңында бір маңызды дипломдық қойылымды сахналауға әкеліп соқты. Калифорния университетінде, Ирвин қаласында, Кит Фаулер (Йель D.F.A. және екі LORT компаниясының бұрынғы продюсері) көп жылдар бойы режиссерлердің өзіндік білім алуға бейімділігіне және мүмкіндігінше көп қойылымдар қоюға мұқтаж екендігіне негізделген аспирантура бағдарламасын басқарды. Фаулердің басшылығымен аспиранттар режиссерлері үш жылдық оқу кезеңінде бес-он қойылымды сахналады, олардың әрқайсысына егжей-тегжейлі сын берілді. Көптеген өнер салаларындағы сияқты, театр режиссерлері де көбінесе өздерінің шеберліктерін "жұмыста" үйренеді; осы мақсатта театрлар көбінесе шәкірт режиссерлерді жұмысқа алады немесе жас режиссерлерді оқыту үшін ішкі білім беру жүйелерін құрады. Мысалы, Лондондағы Корольдік ұлттық театры жиі қысқа мерзімді режиссура курстарын ұйымдастырады, ал Лондонның Вест-Эндінде орналасқан Оранж-Три театры мен Донмар қоймасы біреуін бір жылдық мерзімге режиссердің көмекшісін оқыту мақсатында жұмысқа алады.

Because of the relatively late emergence of theatre directing as a performing arts profession when compared with for instance acting or musicianship, a rise of professional vocational training programmes in directing can be seen mostly in the second half of the 20th century. Most European countries nowadays know some form of professional directing training, usually at drama schools or conservatoires, or at universities. In Britain, the tradition that theatre directors emerge from degree courses (usually in English literature) at the Oxbridge universities has meant that for a long time, professional vocational training did not take place at drama schools or performing arts colleges, although an increase in training programmes for theatre directors can be witnessed since the 1970s and 1980s. In American universities, the seminal directing program at the Yale School of Drama produced a number of pioneering directors with D. F. A. (Doctor of Fine Arts) and M. F. A. degrees in Drama (rather than English) who contributed to the expansion of professional resident theaters in the 1960s and 1970s. In the early days such programmes typically led to the staging of one major thesis production in the third (final) year. At the University of California, Irvine, Keith Fowler (a Yale D. F. A. and ex producer of two LORT companies) led for many years a graduate programme based on the premise that directors are autodidacts who need as many opportunities to direct as possible. Under Fowler, graduate student directors would stage between five and ten productions during their three year residencies, with each production receiving detailed critiques. As with many other professions in the performing arts, theatre directors would often learn their skills "on the job"; to this purpose, theatres often employ trainee assistant directors or have in house education schemes to train young theatre directors. Examples are the Royal National Theatre in London, which frequently organizes short directing courses, or the Orange Tree Theatre and the Donmar Warehouse on London's West End, which both employ resident assistant directors on a one year basis for training purposes.

Режиссерлік стильдер

Режиссерлік – театр теориясы мен практикасының дамуымен қатар өркендеген өнер түрі. Театрдағы жаңа бағыттар пайда болған сайын режиссерлер де жаңа әдістемелерді қабылдап, жаңа тәжірибелерге беленді. ХХ ғасырдың соңында драманы түсіндіру режиссер жұмысының орталық мәселесіне айналды. Релятивизм және психоанализ теориясы Питер Брук, Ингмар Бергман, Питер Штайн және Джорджио Стрехлер сияқты жаңашыл режиссерлердің жұмысына ықпал етті. Бродвейдегі "Ұятты жағдай" спектаклінің режиссері Кимберли Сенир өзінің қызметін былай түсіндіреді: "Мен бұрын тек бір жақты болған нәрселерді қиялым, интеллект және адамдармен қарым-қатынас шеберлігімді пайдаланып, үш жақты кеңістікке көшіре аламын".

Спектакль көрсетілгеннен кейін (алғашқы көрермендер алдында қойылғаннан кейін) театр режиссерлері өз міндеттерін орындаған болып есептеледі. Осы сәттен бастап барлық маңызды мәселелер сахна жетекшісіне жүктеледі.