Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі. Origanum dictamnus, Крит диттаниясы, кретталық диттания немесе хоп майораны, 20–30 см биіктікте өсетін нәзік көпжылдық өсімдік. Грек тілінде δίκταμο (díktamo, "диттаниямен" салыстырыңыз) немесе Крит диалектісінде έρωντας (erontas, "махаббат") деп аталады. Бұл – Грекияның Крит аралының тау беткейлері мен шатқалдарында ғана өсетін емдік және хош иісті өсімдік. Ол тағамға дәм беру үшін және емдік мақсаттарда кеңінен қолданылады, сонымен қатар бақшаларда сәндік өсімдік ретінде де қолданылады. Бұл кішкентай, мамықты бұта сабақтарындағы ақ-сұр түсті, жұмсақ жүнді жабын мен дөңгелек жасыл жапырақтары арқылы оңай танылады, бұл оған жұмсақ текстура береді. Оның кішкентай, қызғылт гүлдері жаз және күз айларында жарқыраған күлгін-қызғылт гүлшоғырымен қоршалған. Диттания 1997 жылғы IUCN қауіпті түрлердің қызыл тізімінде осал түр ретінде тіркелген.
Origanum dictamnus, the dittany of Crete, Cretan dittany or hop marjoram, is a tender perennial plant that grows 20–30 cm high. It is known in Greek as δίκταμο (díktamo, cf. "dittany") or in the Cretan dialect as έρωντας (erontas, "love"). It is a therapeutic and aromatic plant that grows wild only on the mountainsides and gorges of the Greek island of Crete. It is widely used for food flavouring and medicinal purposes, in addition to featuring as an ornamental plant in gardens. This small, lanate shrub is easily recognised by the distinctive soft, woolly covering of white grey hair on its stems and round green leaves, giving it a velvety texture. Its tiny rose pink flowers are surrounded by brighter purple pink bracts in summer and autumn. The dittany is classified as vulnerable on the IUCN Red List of Threatened Plant Species 1997.
Сипаттама
Origanum dictamnus – көп тармақты, қарама-қарсы жұпталып орналасқан, диск тәрізді немесе жұмыртқа пішіндес, күлгін жасыл жапырақтары бар өсімдік. Жұқа, иілген сабақтары мен жапырақтары барқытты ақ түсті қабықшамен жабылған, олардың мөлшері 13–25 мм. Гүлдері ақшыл қызғылттан күлгінге дейін болады, терең лила түсті гүлшошасы мен көптеген қою қызғылт түсті жапырақшалары бар. Жаз айларында гүлдейтін, созылған шоқтардан құралған әдемі гүлдері бар. Гүлдері екі жынысты, яғни еркек және әйел мүшелері бар, оларды олардың иісі мен жарқын түсіне тартылған аралар тозаңдандырады. Оның эфир майының негізгі құрамында карвакрол (68,96%), β-фелландрен (18,34%) және p-цимен (4,68%) бар.
Тарих
Ежелгі заманда бұл шөп шарапқа хоштандыру үшін, ғибадатханалар мен бақтарды безендіруге, сондай-ақ емдік панацея ретінде және афродизиак ретінде қолданылған. Ғасырлар бойы осы сиқырлы шөпті жинаушылардың көптеген қазалары тіркелген. Тіпті соңғы уақыттарда да Крит дитаниясын жинау – Крит тауларында өсетін тік жарларда өмірлерін қауіпке тіккен ерлер үшін өте қауіпті кәсіп болды. Олар эрондадтар (махаббат іздеушілер) деп аталды және бұл шөпті жинау үшін мұндай қауіпті қадамға баруға дайындықтарымен құштар адамдар саналды. Крит дитаниясы әрқашан жоғары бағаланған; ол жаз айларында гүлдеген кезде жиналады және фармацевтика, парфюмерия және вермут, абсент сияқты сусындарға дәм беру үшін экспортталады. Ежелгі Грецияда Гиппократ түрлі ауруларға көмектесу үшін өсімдіктерден ем дайындаған, Крит дитаниясын асқазан аурулары мен ас қорыту жүйесінің проблемаларына пайдалы деп есептеген, сондай-ақ жараларды емдеуге және етеккірді қозғауға қолданған. Грек философы Аристотель өзінің «Жануарлар тарихы» (612а4) атты еңбегінде былай деп жазды: «Креттегі жабайы ешкілердің жебеден жарақаттанғанда, денелерінен жебені шығаратын қасиеті бар дитанияны іздеп барады делінеді». Грек ғалымы және философы Теофраст Аристотельдің Крит дитаниясының емдік қасиеттері туралы пікірін қолдады. Ол өзінің «Өсімдіктер туралы зерттеу» еңбегінде дитанияның Критке тән екенін және «егер ешкілер оны атып өлтіргеннен кейін жесе, жебеден құтылады» (9.16.1) делінетінін атап өтті. Ежелгі Грецияның басқа ғалымдары мен кейінгілер де дитанияға сілтеме жасады, бірақ бәлкім, Dictamnus albus, жалған немесе ақ дитания туралы айтқан шығар. Бүгінде Криттегі жабайы, табиғи өскен дитания «сирек кездесетін» түр ретінде тіркелген және оның жойылып кетуіне жол бермеу үшін Еуропа заңдарымен қорғалады. Қазіргі кезде өсіру орталығы Эмбарос және оның маңындағы ауылдарда, Криттегі Ираклионның оңтүстігінде орналасқан, және одан шөп шайы дайындауға және табиғи сұлулық өнімдерінде қолдануға пайдаланылады.
Көркем әдебиет
В.В.Виргилийдің "Энеида" кітабының XII.411–415-тарауында Венера жараланған Энейді диттаниямен емдейді: "Осыдан кейін Венера, ұлының қатты ауыруына қайғырып, аналық қамқорлықпен Криттік Идадан диттания сабағын жұлып алады, [диктамнум генетрикс Cretaea carpi ab Ida (412)] жұмсақ жапырақтары мен күлгін гүлдермен қапталған; бұл шөп жабайы ешкілерге белгілі, қанатты жебелер олардың қабырғаларына кірген кезде. " (Лёб аудармасы). Тассоның "Иерусалимді босату" поэмасының XI әнінде крестшілердің басшысы Годфри диттания майымен емделеді. Бұл көрініс Виргилийге сілтеме жасайды, себебі Годфриді емдеу үшін қолданылған диттания Ида тауынан әкелінеді және ешкілердің жараланғанда диттания жейтіні туралы ойға сілтеме жасалады. Шарль Бодлер өзінің "Жаман гүлдер" жинағындағы 43-ші өлеңінде, "Толығымен" атты өлеңінде, сүйіктісін толығымен диттаниядан тұратын деп сипаттайды: Elle tout est dictame (11-жол), ол толығымен диттания, Виргилий мен Тассоның әдеби дәстүріне сілтеме жасайды, бірақ Бодлердің сезінетін жарақаты Аней мен Годфригедей нақты емес. "Гарри Поттер және Өлім сыйы" кітабында Гермиона Ронды Аппаратпен жүргенде Сплинч болғаннан кейін емдеу үшін диттанияны қолданады. Кейіннен ол Гарри, Гермиона және Рон Беллатрикс Лестренджтің қамалына шабуыл жасағанда алған жараларды емдеу үшін де қолданылды. "Төбедегі бал шаруашылығы" атты кітап. Бұл махаббат романы Критіде өтеді және негізінен диттания өсімдігін сақтау туралы. "Мұрагерлік" фильмінде басты кейіпкер диттания қосылған шайға алданып, оның тұтынушыны демонмен иеленуге бейімдеуге көмектеседі деп есептеледі. "Кирке" романында басты кейіпкер Дикта тауында, басқа ингредиенттермен бірге, "емнің патшайымы" деп сипатталатын диттанияны табады, одан Минотаврдың тоймас аштығын жылдың үш айына дейін азайтатын байланыстырғыш сиырды жасау үшін пайдаланады.