Кіріспе
Т-ны кесіп өту немесе Т-ны жабу – 19 ғасырдың соңынан 20 ғасырдың ортасына дейін қолданылған классикалық теңіз соғыс тактикасы. Бұл тактикада соғыс кемелерінің қатары жау кемелерінің қатарының алдынан өтіп, өтетін қатарға барлық қаруларын қолдануға мүмкіндік береді, ал жау кемелерінен тек алдыңғы қарулармен ғана атылады. Кеменің барлық бас қаруларын қолдану мүмкіндігі 19-шы және 20-шы ғасырдың басында ғана пайда болды, бұл бумен жүретін, айналмалы қару мұнаралары бар шайқас кемелерінің пайда болуымен байланысты. Олар желкенді кемелерге қарағанда жылдам қозғалып, тез бұрыла алатын, ал желкенді кемелерде қапталына бағытталған бекітілген қарулар болған. Бұл тактика ракеталар мен ұшақтардың енгізілуімен көптеген жағдайларда қолданыстан шықты, себебі алыс қашықтықтан соққы беру кемелердің бағытына онша тәуелді емес.
Crossing the T or capping the T is a classic naval warfare tactic used from the late 19th to the mid 20th centuries in which a line of warships crosses in front of a line of enemy ships to allow the crossing line to bring all their guns to bear while it receives fire from only the forward guns of the enemy. It became possible to bring all of a ship's main guns to bear only in the late 19th and the early 20th centuries, with the advent of steam powered battleships with rotating gun turrets, which were able to move faster and turn more quickly than sailing ships, which had fixed guns facing sideways. The tactic became largely obsolete with the introduction of missiles and aircraft as long range strikes are less dependent on the direction the ships are facing.
Тактикасы
Соғысқа шыққанда кемелер "астар" деп аталатын ұрыс шегін құрады, онда бір кеме екіншісін бір немесе бірнеше параллель бағыттарда ілесіп келеді. Бұл әрбір кемеге достық кемелерге оқ тигізбей, кең ауқымда оқ атуға мүмкіндік береді. Жеңілдікте, әрбір кеме қарсыластың параллель бағытта қозғалатын ұрыс шебіндегі өзіне сәйкес кемемен араласады. Дегенмен, қарсыластың алдынан перпендикуляр бағытта (Т-ны кесіп өту) жүру кемеге алдыңғы және артқы мұнараларымен бірдей нысанаға оқтарды жіберуге мүмкіндік береді, бұл оқ тигізу мүмкіндігін арттырады. Бұл ретте, Т-ны кесіп өтетін кеме үшін қашықтық қателіктерінің маңыздылығы азаяды, ал кесіп өтіліп жатқан кеме үшін керісінше артады. Әскери терминдерде бұл "флангалық атыс" деп аталады. Ауыр қаруланған және брондалған линкорлар үшін жасалған бұл тактика, жеңіл және брондалған крейсерлер мен ауыр крейсерлерде де түрлі деңгейде қолданылды. Оқ-дәрі өндірісі мен атыс басқару жүйелерінің жетістіктері ұзақ қашықтықта шайқасуға мүмкіндік берді, мысалы, 1905 жылғы Цусима шайқасында шамамен 6000 ярдтан (5,5 км; 2,9 теңіз шақырымы) бастап, 1916 жылғы Ютландия шайқасында 20000 ярдқа (18 км; 9,8 теңіз шақырымы) дейін жетті. Қара ұнтақтан гөрі баяу жанатын қоңыр ұнтақтың пайда болуы ұзын стволдар жасауға мүмкіндік берді, бұл оқтың дәлдігін арттырды; сондай-ақ, ол қара ұнтаққа қарағанда аз кеңейгендіктен, стволдың ішкі бөліктеріне аз қысым түсіреді, бұл қарудың қызмет ету мерзімін ұзартады және оны жоғары дәлдікпен өндіруге мүмкіндік береді. Радардың енгізілуі Екінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі кемелерге алысқа, дәл және түнде оқ атуға мүмкіндік берді.