Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Желден құлаған ағаштар
Trees uprooted by wind
Орман шаруашылығында желден құлаған ағаштар – желдің әсерінен тамырымен жұлынып түскен ағаштар. Ағаш діңгегінің (бағанасының) түбінен сынғаны – желден сыну деп аталады. Желден құлау – желден құлау мен желден сынудың екеуін де білдіреді.
In forestry, windthrow refers to trees uprooted by wind. Breakage of the tree bole (trunk) instead of uprooting is called windsnap. Blowdown refers to both windthrow and windsnap.
Себептер
Желдің соғуы дауылдар мен жоғары жел жылдамдығына ұшырайтын әлемнің барлық орманды аймақтарында кең таралған. Ағаштың желге ұшырау қаупі оның мөлшеріне (биіктігі мен диаметріне), жапырақты бөлігінің ("желкен ауданына"), тамыр жүйесінің беріктігіне, желге ұшырауына және жергілікті желдік климатқа байланысты. Орман алқабына желдің соғуының қаупін бағалаудың әдеттегі тәсілі – сол жердегі ағаштарға зиян келтіретін жел жылдамдығының ықтималдығын немесе "қайта оралу мерзімін" модельдеу болып табылады. Тағы бір мүмкін әдіс – спутниктік суреттер негізінде шашыраңқы желдің соғуын анықтау. Ағаш қартаюы да маңызды фактор болуы мүмкін, мұнда ағаш денсаулығының нашарлауына себеп болатын бірнеше факторлар оның тамырларын бекітуін әлсіретеді, соның салдарынан желге ұшырауға осалдығы артады. Соның нәтижесінде туындаған зиян орманның дамуына елеулі үлес қосуы мүмкін. Орманды кесуден кейін желдің соғуы жиілеуі мүмкін, әсіресе ағаш өндіруге арналған жас орман алқаптарында. Орман шетіндегі ағаштарды кесу қалған ағаштардың желге ұшырауын күшейтеді. Көлдердің жанында немесе табиғи орман шеттерінде, сондай-ақ төбелер сияқты ашық жерлерде өсетін ағаштар жел қозғалысымен өсудің өзара әсері арқылы, яғни "бейімделуші" немесе "климатқа бейімделуші" өсу арқылы күшті тамыр жүйесін дамытады. Егер ағаш тұқымдану кезеңінде жеткілікті желге ұшырамаса, ол желге төзімділікке ие болмайды. Осылайша, толық немесе жартылай дамыған орман алқабын жаңа жол немесе кесу арқылы бөліп тастағанда, жаңа шеттегі ағаштар бұрынғыдай көрші ағаштардан қолдау таппайды және енді кездесетін күшті желге төтеп бере алмайды. Ағаштарда көптеп өсетін қауырсын, глициния немесе кудзу өсімдіктері бұрыннан стресске ұшыраған және қосымша жапырақтары ағаш желкенінің ауданын ұлғайтқандықтан, желге ұшырауға осал болуы мүмкін. Шіріген діңгелі, саңырауқұлақтан туындаған ойықтары және қоңыздардың зиян келтірген ағаштары желдің соққысына осал.
Windthrow is common in all forested parts of the world that experience storms or high wind speeds. The risk of windthrow to a tree is related to the tree's size (height and diameter), the 'sail area' presented by its crown, the anchorage provided by its roots, its exposure to the wind, and the local wind climate. A common way of quantifying the risk of windthrow to a forest area is to model the probability or 'return time' of a wind speed that would damage those trees at that location. Another potential method is the detection of scattered windthrow based on satellite images. Tree senescence can also be a factor, where multiple factors contributing to the declining health of a tree reduce its anchorage and therefore increase its susceptibility to windthrow. The resulting damage can be a significant factor in the development of a forest. Windthrow can also increase following logging, especially in young forests managed specifically for timber. The removal of trees at a forest's edge increases the exposure of the remaining trees to the wind. Trees that grow adjacent to lakes or other natural forest edges, or in exposed situations such as hill sides, develop greater rooting strength through growth feedback with wind movement, i. e. 'adaptive' or 'acclimative' growth. If a tree does not experience much wind movement during the stem exclusion phase of stand succession, it is not likely to develop a resistance to wind. Thus, when a fully or partially developed stand is bisected by a new road or by a clearcut, the trees on the new edge are less supported by neighbouring trees than they were and may not be capable of withstanding the higher forces which they now experience. Trees with heavy growths of ivy, wisteria, or kudzu are already stressed and may be more susceptible to windthrow, as the additional foliage increases the tree's sail area. Trees with decayed trunk, fungus induced cankers, and borer damages are more susceptible to windsnap.
Экологиялық әсерлері
Желдің әсерінен туындаған бұзылыстар орманның белгілі бір процестерінің өте тәуелді болатын әртүрлі ерекше экологиялық ресурстарды жасайды. Желге ұшырауды белгілі бір аймақта серальдық өсімдіктердің тізбегін жаңартқан апатты абиотикалық фактор деп қарастыруға болады. Желмен құлауды жаңа ресурстардың қолжетімділігімен жаңартуға мүмкіндік беретін қайта жаңарту процесі ретінде де қарастыруға болады. Күшті тамырдандырудан ағаштар шығып, минералды топырақтың ашық участаларын қалдырады, олар тұқымдарды жинау орындары ретінде қызмет ете алады. АҚШ-тың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы зерттеулер көрсеткендей, осы участалардағы биологиялық әртүрлілік қоршаған орман топырағынан жоғары. Сонымен қатар, желдің соғуы салдарынан орман қаптамасында пайда болатын бос орын, бұзылу орнына жақын жерде жарық, ылғал және қоректік заттардың артуына әкеледі. Құлаған ағаштар басқа орман организмдері үшін қоректену ортасына айналуы мүмкін. Ағаштардың құлауы тау жыныстарын ыдыратуға және топырақ түзілуіне үлес қосады. Жіңішке топырақта, жаңа тас сынықтары шығарылған тамырдың көп бөлігін құрайды, бірақ ағаштар сирек болғандықтан, ыдырау жылдамдығы төмен; орташа тереңдіктегі топырақта тас аз шығарылады, бірақ ағаштар көп, сондықтан ыдырау ең жоғары деңгейге жетеді; тамыр тереңдігінен терең топырақта тас шығарылмайды және ыдырау баяу жүреді. Шамамен 370 миллион жыл бұрын ағаштардың пайда болуы экожүйедегі күрт өзгерістерге әкелді, себебі одан бұрын тау жыныстарын ыдырату дөңгелек жерлерде қалың топырақты сақтау үшін тым баяу болды.
Windthrow disturbance generates a variety of unique ecological resources on which certain forest processes are highly dependent. Windthrow can be considered a cataclysmic abiotic factor that can generate an entire new chain of seral plant succession in a given area. Windthrow can also be considered to act as a rejuvenating process whereby regeneration is made possible with new resource availability. Severe uprooting opens bare patches of mineral soil that can act as seed sinks. These patches have been shown, in the Pacific Northwest of the United States, to have higher biodiversity than the surrounding forest floor. Additionally, the gap created in the forest canopy when windthrow occurs yields an increase in light, moisture, and nutrient availability in near proximity to the disturbance. Toppled trees have the potential to become nurse logs, nurturing habitats for other forest organisms. Tree throws contribute to bedrock weathering and soil formation. In thin soils, fresh bedrock fragments are a large proportion of the upturned rootwad, but trees are sparse, so rates of weathering are low; in intermediate depth soils less rock is upturned, but trees are more common, so weathering reaches a maximum; in soils deeper than the depth of roots, no bedrock is upturned, and weathering is slow. The advent of trees roughly 370 million years ago led to dramatic ecosystem changes, as before then bedrock weathering was too slow to maintain thick soils in hilly terrain.