Кіріспе

1943 жылы Екінші дүниежүзілік соғыста Германияның Свальбардқа жасаған шабуылы

«Цитронелла» операциясы, сондай-ақ «Сицилия» операциясы (Unternehmen Sizilien) деп те аталады, 1943 жылдың 8 қыркүйегінде Свальбард архипелагындағы Шпицбергенге жасалған сегіз сағаттық неміс шабуылы болды. [[Неміс соғыс кемесі Тирпиц (өзінің жалғыз шабуылдық әрекеті) және [[Неміс соғыс кемесі Шарнхорст]], сонымен қатар тоғыз эсминец архипелагқа барып, Исфьордендегі одақтас әскерлері басып алған елді мекендерді бомбалады және десанттық топты қолдады. Алты норвегиялық қаза тауып, 31 адам тұтқынға алынды; он алты неміс жараланды, соның біреуі жараларынан көз жұмды.

Шпицберген

Свалбард архипелагы Солтүстік Мұзды мұхитта орналасқан, Солтүстік полюстен шамамен бірдей қашықтықта, ал Норвегияға оңтүстікке қарай да сондай арақашықтықта. Аралдар таулы, тұрақты қармен жабылған шаңырақтары бар, кейбіреулері мұздықтармен қапталған; тік жартастардың төменгі бөлігінде сирек өзен террассалары және жағалау жазықтары кездеседі. Қыста аралдар қармен қапталып, шығанақтар мұз қатып қалады. Батысында Шпицберген аралының батыс жағалауында бірнеше ірі фьордтар бар; Исфьорденнің ені дейін жетеді. Гольфстрім суды жылытады, сондықтан теңіз жазда мұзсыз болады. 1940 жылдары Лонгйербьен (Лонгйер қаласы) және Баренцбург Исфьорденнің оңтүстік жағалауындағы шағын шығанақтарда, жағалаудың солтүстігіндегі Кингс-Бей (Кваде-Хок) және оңтүстікке қарай Ван-Миенфьорденде орналасқан. Бұл елді мекендер көптеген елдерден келген қоныс аударушыларды тартты; 1920 жылғы шарт аралдарды бейтарап аймақ деп жариялады және қатысушы елдердің минералдық және балық аулау құқықтарын мойындады. 1939 жылға дейін халық саны шамамен 3000 адамды құрады, олардың көп бөлігі норвегиялық және советтік кеншілер болды. Кен орындары жоғары кабельдік жолдармен немесе рельстермен жағаға қосылды, ал қыста жиналған көмір жазғы ерігеннен кейін кемемен әкетілді. 1939 жылғы өндіріс көлемі Норвегия мен КСРО арасында бөліскен бір жылға жуық болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Шпицберген архипелагы бірнеше әскери операциялардың ортасы болды. 1941 жылдың тамызында британдық, канадалық және еркін норвегиялық күштері "Гантель" операциясы аясында Шпицбергенге қонды, мақсаты – көмір өнеркәсібін, оған байланысты жабдықтар мен мүліктерді жою еді. Гарнизон құруға әрекет жасалмады және азаматтық халық эвакуацияланды. Нацистік Германия Арктикада адамдармен жұмыс істейтін метеорологиялық станциялар құрды, бұл Ұлыбританиядан КСРО-ға бағытталған одақтас конвойларына қарсы соғыс жүргізу үшін маңызды болды. Бұрынғы поляр зерттеушісі доктор Эрих Этьен аралдарда адамдармен жұмыс істейтін станцияны орнату бойынша операцияны басқарды. Ұшу үшін қауіпсіз жағдайлар бар кең алқабымен Адвент шығанағы (Адвентфьорден) таңдалды. Аллювиалды қиыршық тас топырағы ұшу-қону жолағына жарамды болды, ал биік жердің оңтүстік-шығысқа қарай орналасуы Норвегиядағы Банакпен радиобайланысқа кедергі келтірмеді; Лонгьербьен елді мекені де жақын жерде орналасқан. Бұл орын "Бансё" (Банак және Шпицберген Оясынан) деген кодолық атау алды, ал 25 қыркүйекте адамдар, жабдықтар мен жабдықтамаларды тасымалдау басталды. Британдықтар Блетчли Паркте "Ультра" арқылы оқиғаларды қадағалады, төрт британдық мина тазартқыш кемелері зерттеу үшін бағытталды және 19 қазанда Исфьорденге жетті. Wettererkundungsstaffel Wekusta 5 ұшақ экипажы кемелерді байқады, ал Адвентфьордендегі отыз адам тез арада ұшақпен және екі Junkers Ju 52 көліктік ұшағымен қауіпсіз жерге эвакуацияланды. Британдықтар келгенде Адвентфьорденде ешкім қалмады, бірақ бірнеше кодолық кітаптар табылды; кемелер кеткеннен кейін немістер қайта оралды. Доктор Альбрехт Молл мен үш адам 1941–1942 жылдардың қысында ауа райы туралы хабарларды жіберу үшін келді. 1941 жылдың 29 қазанында Ханс Кноспель мен бес метеоролог Кригсмарин арқылы Сигнехамнаға орналастырылды, ол Шпицбергеннің солтүстік-батысындағы Кроссфьорденнің тармағы Лиллихёкфьордендегі шағын шығанақ еді. Термометр, барометр, хабар таратушы және батареялары бар автоматты ауа райы станциясы ("Кроте") Банакқа жеткізілді, содан кейін Бансёға ұшып кетеді және Молл тобы қайтарылады. Қолайлы ауа райы 12 мамырға дейін күтілді; Heinkel He 111 және Junkers Ju 88 ұшақтары "Кроте" станциясын орнату үшін техникалық қызметкерлермен және жабдықтармен жіберілді. 1942 жылдың сәуірінде "Фритам" операциясы, аралдарды басып алу мақсатымен Баренцбургке норвегиялық күшін қондыру, сәтсіз аяқталды, бірақ 1943 жылдың жазында одақтас "Гирбокс" және "Гирбокс II" операциялары аралдардың одақтастардың бақылауында болуын қамтамасыз етті.

Германияның жоспарлары

Неміс жауынгерлік кемелері «Тирпиц» (Kapitän zur See (KzS) Ханс Карл Майер) және «Шарнхорст» (KzS Фридрих Хюффмайер) және 4-ші (KzS Рольф Йоханнессон), 5-ші (KzS Макс Эккарт Вольф) және 6-шы (KzS Фридрих Коте) жойғыш флотилияларының тоғыз жойғышы, сонымен қатар «Нарвик» класындағы жойғыштар «Z27», «Z29», «Z30», «Z31», «Z33» және «Z15 Эрих Штайнбринк», «Z20 Карл Галстер», «Z6 Теодор Ридель» және «Z10 Ханс Лоди», 230-шы жаяу әскер дивизиясының 349-шы гренадер полкінің бір батальонына мінгізілді. Кемелер 6 қыркүйекте Шпицбергенге бағыт алды. «Тирпиц» «Шарнхорстты» бастап кетті, ал «Карл Галстер», «Теодор Ридель» және «Ханс Лоди» кемелер Стернсундеттің жанынан өтетін кезде суастына қарсы қорғаныс шебін жасады, «Эрих Штайнбринк», «Z27» және «Z30» – оң жақта, ал «Z29», «Z31» және «Z33» – сол жақта болды. 7 қыркүйектегі сағат 8:00-ге дейін күш Айыз аралының жартысына жетті. Кешке, сағат 16:45-те британдық барлау ұшағы Альте-Фьорд үстінен ұшқандығы туралы хабарлама келіп түсті, сол кезде кемелер Свалбардтан ғана алыс еді, ал британдықтар тіпті толық жылдамдықпен де елу сағаттық қашықтықта болды.

Іс-қимыл

8 қыркүйек күні таңғы сағат 3-те «Шарнхорст» және 5-ші мен 6-шы эсминецтер флотилиялары Адвент шығанағына әскер түсірді, ал «Тирпиц» пен 4-ші флотилия Баренцбургке бет алды, «Тирпиц» алдау үшін ақ ту көтерді. Кемелер от ашу алдында Грøнфьордтан үш крейсер мен жеті эсминец келгені туралы радиохабарламаны ұстады; «Тирпиц» жиілікті басуға кірісті, бірақ хабарлама тоқтатылғанын анықтай алмады. Сағат 4-те Рейкьявиктан келген жауап хабарлама қабылданғанын көрсетті, ал «Тирпиц» негізгі қаруларымен тарату стансасын нысанаға алды. Баренцбургтегі «Тирпицтің» сегіз 15 дюймдік зеңбірегінің (елу екі 15 дюймдік және сексен екі 5,9 дюймдік снаряд) және Лонгйербьендегі «Шарнхорсттың» тоғыз 11 дюймдік зеңбірегінің атысымен қолдау көрсетілді, қорғаушылардың екі 3 дюймдік зеңбірегіне қарсы, эсминецтер бекініс әскерлерінің батальонын түсірді. Норвегиялық зеңбіректер істен шығарылды, көмір қоймалары, азық-түлік, су және электр генераторлары қиратылды. Z29, Z31 және Z33 Grønfjorden-ге, Баренцбургке әскер түсіру үшін жүзіп келе жатқанда, «Тирпицтің» алдынан өтті, ал екі 40 мм Bofors зеңбірегінің мергендері 150-ге жуық снарядты эсминецтерге атып, олар «Тирпицке» еркін ату үшін жаққа жылжыды. Z29 және Z33 екеуі де зақымдалды, Z33 сүйреуге алынуы тиіс болды. Он екі снарядтан жасалған жарылыс Bofors зеңбіректерді үнсіз қылды. «Тирпиц» Heerodden-дегі көмір шахтасына негізгі зеңбіректермен оқ жауып, өртке салды. Z29-дан келген хабарлама «Тирпицті» Grønfjorden-ге тереңірек жүзуге және тағы жиырма снаряд атуға итерді, ал таңғы сағат 5:00-де Йоханнессон әскерлердің жоспарланғандай қонғанын хабарлады. Норвегиялықтардың қалғандары Баренцбургтегі нысандарды басып алған кезде, жанған көмір қоймасын жасырып, ішкі аймаққа қашты. Куммец норвегиялықтардың жіберген радиохабарынан алаңдады, себебі Жеке флот теңізде болуы мүмкін және ол 11:00-ге дейін жаяу әскерін кемелеріне қайтаруды қалады. «Шарнхорст» Isfjorden арқылы Лонгйербьенге жүзіп, 5:12-ге дейін норвегиялықтарты басып алғанын хабарлады. Таңғы сағат 7:00-де жаяу әскер командирі полковник Вендте бұзғыштар 8:00-ге дейін аяқталады деп хабарлады. Жүйелі бомбалаудан кейін неміс кемелері 11:00-ге дейін қондырғы тобын және тұтқындарды қайтадан кемеге көтеріп, теңізге шықты, «Тирпиц» Баренцбургтен тыс жердегі оқ-дәрі және жанармай қоймаларына тағы сегіз снаряд атып. Соңғы гидроұшақтарды жинау «Тирпицтің» 12:00-ге дейін кешіктірді, содан кейін неміс кемелері Норвегиялықтар радио байланысын қалпына келтіріп, байқау туралы хабарлама жіберді, бұл Жеке флоттың Скапа-Флоудан шығуына себеп болды, бірақ неміс кемелерін тоқтатуға тым кеш болды, олар 9 қыркүйекте портқа жетті.

Талдау

Unternehmen Zitronella/Sizilien – белгілі бір деңгейде сәтті аяқталды, бірақ ұзақ мерзімді пайда әкелмеді, себебі одақтастар Шпицберген аралын қайта басып алды. 19 қазанда "Tuscaloosa" крейсері норвегиялық гарнизонға көмек және күшейте беру үшін Баренцбургке келді. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ресми тарихшысы Сэмюэл Элиот Морисон "Zitronella" операциясын Kriegsmarine-нің саяси қадамы ретінде сипаттады, оның мақсаты Гитлерге неміс беткей флотының әлдебір құндылығы бар екенін көрсету болды. Морисон бұл күш-жігердің нәтижелерге пропорционалды еместігін айтты, сондай-ақ осы мақсаттарға оңайырақ қол жеткізуге болатындығын ұсынды. 2013 жылы Никлас Зеттерлинг пен Майкл Тамеландер бұл операцияны экипаждар үшін пайдалы жаттығудан басқа ешқандай маңызға ие емес деп бағалады.

Шығындар

16 неміс теңізшісі жараланды, біреуі жараларынан көз жұмды, ал 6 норвегиялық қаза болды. Капитан Мортен Бредсдорф пен отыз тұтқын бұрынғы Польша мемлекетінің аумағындағы Рейхсгау Вартлендтегі Шилдбергке (қазіргі Острешув) Oflag XXI C лагеріне жіберілді, онда бұрыннан 1089 норвегиялық офицер ұсталып тұрған еді. Неміс бас теңізшісі эсминецтен әскери сотта қорқақтық жасағаны үшін өлім жазасына кесілді (ол әскерлерді жағаға сүйемелдемей, кемесінде жасырынған) және «Шарнхорст» кемесінің палубасында атылды. Бұл оқиға, сондай-ақ медальдарды бөлу туралы дау, «Шарнхорст» экипажы 160 Темір крест алғанда, ал «Тирпиц» экипажы 400 алғанда, экипаждар арасындағы жағдайды одан бетер нашарлатты.

Кейінгі операциялар

Шабуылдың астына Луфтваффе Хопен аралына ауа райы стансасын орнатты. (Нацистік Германияның 1945 жылдың мамыр айында капитуляциялауымен бірнеше ай бойы оқшауланған Хопен аралындағы ұшқыштар 1945 жылдың қыркүйегінде норвегиялық балық аулау қайығының капитанына өздерін тапсырды.) Кемелер Шпицбергенге қарай жүзіп кеткен кезде, Альтафьордтағы Тирпиц пен Шарнхорстқа британдық-советтік шабуыл дайындалып жатыр еді. Шотландияның Шетланд аралдарындағы Сулом Вое базасында орналасқан 190 эскадрильяның Каталина ұшатын қайығына Исфьорденді барлау тапсырылды және ол сағат 17:00-де ұшып кетті. Экипаж Свалбардқа ұшып, содан кейін Норвегия жағалауындағы оңтүстік нүктеге, шығысқа бұрылып Мурманскқа қонуға тиіс еді. Егер неміс кемелері көрінсе, Каталина экипажы оларды атып түсіргенге дейін немесе қауіпсіз ұшу шегіне жеткенге дейін іздеп ұшуға тиіс еді, содан кейін Кола шығанағындағы Граснаяға ұшып кетуге тиіс еді. "Каталина" отынмен толықтырылды және тереңдік бомбалары қалдырылды. "Каталина" Соркапқа ұшып, содан кейін батыс жағалау бойымен Исфьорденге дейін барды, Капп Линне, Баренстбург, Грин Харбор, Грумант және Лонгйербьен айналасында өмірдің белгілерін іздеді, суретке түсірді және немістердің қолынан туған өрттердің күлі мен қираған ғимараттарды ғана тапты. (Ұшқыштар кейіннен тауларда аман қалған адамның оларды естіп, жағаға қашқандығын, бірақ оны ешкім көрмегенін естіді.) "Каталина" неміс кемелерінің күтілетін бағытымен Норвегияға қарай ұшты, олардың Альта-Фьордқа бет алғанын болжады. Теңізде мұнайдың ізі байқалды және бір Ju 88 жоғарыда, қарсы бағытта ұшып келе жатты, бірақ кемелерге тап болмады. "Каталина" жоспарланғандай қонды және экипажға бұл ұшудың Кемелерге қарсы X Craft (кішкентай су асты кемесі) шабуылына қолдау көрсету мақсатында екені айтылды; олардың барлау суреттері брифинг үшін Ұлыбританияға жіберілуі керек еді.