Кіріспе
Антропологиядағы ұғым. Күрделі қоғам мынадай қазіргі заманғы ерекшеліктерімен сипатталады: мамандану мен еңбек бөлінісіне негізделген құрылымды экономикасы бар ұйымдастырылған қоғам. Осы экономикалық ерекшеліктер бюрократиялық топты қалыптастырады және теңсіздікті қалыптастырып бекітеді. Археологиялық тұрғыдан қарағанда, ірі сәулеттік жобалар мен белгілі бір жерлеу салты сияқты белгілерге ие.
A complex society is characterized by the following modern features:
Organizational society wherein its economy is structured according to specialization and a division of labor. These economic features spawn a bureaucratic class and institutionalize inequality. Archaeologically, features such as big architectural projects and prescribed burial rites.
Күрделі қоғамдардың пайда болуы
Адамзат күрделі қоғамдарды дамыта бастағанға дейін, олар қарапайым қоғамдарда өмір сүрген. Тарихи консенсус бойынша, күрделі қоғамдар б.з.д. 4000-2000 жылдары Египетте, Месопотамияда, Инд өзені аңғарында және Қытайда қарапайым қоғамдардан пайда болды. Мемлекеттердің қалыптасуына қатысты дәстүрлі теорияларға сәйкес, күрделі қоғамдардың дамуына бастама берген нәрсе – ауыл шаруашылығының өнімділігінің артуы болды. Экономикалық мамандану еңбек бөлінісіне алып келеді. Ауыл шаруашылығы экономикасынан еңбек бөлінісіне экономикалық өту – қоғамның қарапайымнан күрделіге қалай өзгеруінің ең негізгі түсіндірмесі. Күрделі қоғамдар пайда болғанға дейін, күшті, орталықтандырылған мемлекеттік билікке қажеттілік аз болды. Бұл қоғамдардағы халық санының өсуі қоғамның дау-дамайды шешу үшін жеке және бейресми қарым-қатынастарға сүйенуіне мүмкіндік бермейтіндей болды. Осының салдарынан, мұндай жағдайларда соңғы шешім шығарушы ретінде мойындалған иерархиялық билік қажеттігі туды. Бұл сот билігі сонымен қатар әскери, экономикалық және діни билікті де иелене алды. Көбінесе, бір салаға қол жеткізу басқа салалардағы саяси мақсаттарға жету үшін жеткілікті болды. Осы иерархиялық шешім қабылдау жүйесі мемлекетке айналды, ол қарапайым қоғамдарды күрделі қоғамдардан ерекшелейді. Соғыс, топтар арасындағы өзара түсіністікті күшейту арқылы күрделі қоғамдардың құрылуына үлкен үлес қосты, бұл топтардың ынтымақтастығын арттырып, құрылымын жақсартады және халық санын өсіруге деген құштарлықты қоздырады.
Дәстүрлі күрделі өркениеттердің сызықтық дамуы
Бұл әдетте өркениеттердің қалыптасуын түсіндіретін төрт негізгі кезеңді көрсетеді.
Мобильді аңшы-жинақшы (бандалар)
Аңшы-жинақшы мәдениеті ертедегі тарихқа дейінгі дәуірде қалыптасты. Дәлелдер оларды 2 миллион жыл бұрынғы кезеңге дейін жетеді. Көшпелі топтар ретінде олар туыстық қарым-қатынастарды құнды санады; одан әрі, осы туыстық байланысқа негізделген топтар жас ерекшелігі арқылы мәртебе тағайындады, өйткені егдеулерді топтың білгіш азаматтары деп есептеді. Осының нәтижесінде олар отты пайдалануды ашты және аң аулау үшін күрделі тас құралдар жасады. Бұл ертедегі адамдар әлеуметтік және биологиялық эволюцияның бастапқы үлгілерін көрсетті. Олар теңдікке ұмтылыс жасады, жеткілікті тамақ және баспана табумен айналысты, ал еңбек бөлінісі негізінен жынысқа байланысты болды, әсіресе аң ауру ісінде. Сонымен қатар, жануарлар мен өсімдіктерді қолға алу неолиттік революцияға бастады. Көшкен кезең баяу болды, өйткені дамыған қоғамдар өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тиімді ауыл шаруашылығы әдістерін жетілдіруге кірісті. Бұл күрделілік Месопотамияның алғашқы өркениетінің өсуіне серпін берді.
Отырғысыз қоғамдар (тайпалар)
Тұрақты қоғамдар, көбінесе тайпалар деп аталатын, әдетте бірнеше мың адамнан аспайтын қоныс салушылар болып табылады. Олар егіншілік инновацияларын қабылдап, бағбандалыққа және өсімдіктер мен жануарларды үйретуге баса назар аударды. Олардың неолиттік тамырлары туыстық байланыстарға, ақсақалдарды құрметтеуге және олардың жасымен байланысты жинаған білімдеріне негізделген. Ерте Месопотамия дамыған кезде, Убайд мәдениеті алғашқы тұрақты ауылдардың бірі ретінде пайда болды. Толыққанды дамыған империяға айналудан бұрын, Убайд мәдениеті бидай, арпа, бұршақ, қой, ешкі және ірі қара сияқты жануарлар мен өсімдіктерді үйретті. Сонымен қатар, олар өздерінің егіншілік қажеттіліктерін жақсырақ қамтамасыз ету үшін суару жүйесін құрды, ол кейін өркениеттерде кеңейтіліп, ауыл шаруашылығы мақсаттарынан асып түсті.
Басшылықтар
Басшылықтар – әкімшілік және діни қызметтерді атқаратын орталық қаламен және оны қоршаған шағын ауыл шаруашылықтарымен сипатталатын қабатталған қоғамдар. Олар рулардан басшылар және қара халық арасындағы мұрагерлік теңсіздікпен ерекшеленеді. Басшы мен оның туыстары әдетте қасиетті деп есептеледі. Басшылықтар сыртқы қауіп-қатер туған кезде қажеттілікке байланысты пайда болуы мүмкін. Ауылдар өздерін зияннан сақтайтынына сенген басшының төңірегіне бірігуі мүмкін, соның нәтижесінде басшы құдайға айналуы мүмкін. Басшылық құрылғаннан кейін, көршілес қауымдардың басқа амалы қалмайды: басшылыққа қосылу, аймақтан кету немесе қарсы басшылық құру.
Мемлекеттер
Мемлекеттер – басшылықтан әлдеқайда күрделі, қабатталған қоғамдар. Мемлекеттерде көбінесе қалалар, кішкентай қалалар және шаруашылық ауылдарынан тұратын үш деңгейлі қоныстану жүйесі кездеседі. Қалалардың төңірегін кішігірім әкімшілер басқаратын қалалар қоршап тұрады, олар элита атынан көрші ауылдармен байланыс жасайды. Жазу алғаш рет мемлекеттерде салық жинау, қоғамдық жұмыстар мен әскери міндетті ұйымдастыру мақсатымен пайда болды.
Факторлар
Сонымен, ұйымдасқан билік құрылымын құруға және дамытуға мүмкіндік берген төрт негізгі компонент бар. Кешенді қоғам және заманауи мемлекет тұжырымы, біртұтас ұйымдасу қажеттілігінен және сыртқы қауіптерден қорғанудан туындады. Цивилизацияланған немесе күрделі қоғамның пайда болуы ауыл шаруашылығының дамуымен, қажетті еңбек бөлінісімен, иерархиялық саяси құрылыммен және бақылау құралы ретінде институттардың дамуымен байланысты. Олардың бірлескен нәтижесінде адамдар арасындағы жаңа қарым-қатынастар қалыптасатын күрделі қоғам үшін жағдай жасалады. Бұл қарым-қатынас – бір топтың байлық пен азық-түлікпен қамтамасыз етуіне, екінші топтың басқаруына және қорғауына негізделген тәуелділік болып табылады.
Ауыл шаруашылығын дамыту
Аграрлық, көшпелі өмір салтынан өнеркәсіптік және отырықшылыққа көшу, ауыл шаруашылығы мен орталықтандырылған азық-түлік жоспарлаудағы жетістіктердің нәтижесінде туындады. Ертедегі отырықшы қоғамдардың біздің заманымыздан бұрынғы 1600 жылға дейін Мексиканың оңтүстігінде пайда болғаны айтылады, себебі жергілікті өсімдіктерді өндіру, отырықшылық және керамикалық бұйымдар арасында байланыс бар. Көшпелі қоғамның қалыптасуы әлеуметтік қатынастардың пайда болуын білдіреді, бұл әр адамның тіршілік үшін атқаратын міндеттері мен рөлдеріне әсер етеді. Фермерлер көбінесе таулы және еңіс жерлерге егін екпе арқылы ауыл шаруашылығын кеңейтудің жолдарын тапты, соның арқасында қоршаған ортаның және жердің қиындықтарын еңсерді. Қазіргі заманғы өнеркәсіп болмаған кезде ауыл шаруашылығы, тіпті өндіріс көлемі төмен болса да, байлықтың маңызды көзі болды. Механизация, жаппай өндірілген тыңайтқыштар, ғылыми өсімдіктер селекциясы және басқа да шаруашылық техникаларының пайда болуы орташа фермерге өнімділігін арттыруға, демек, көбірек адамды тамақпен қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Бұл еңбектің алғашқы бөлінісінің бірі болды. Аграрлық немесе қарапайым қоғамда өндірушілер мен басқарушылар арасында ешқандай айырмашылық болған жоқ. Бүкіл қауым шешім қабылдауға да, азық-түлік өндіруге де қатысты. Кішкентай қауымдарға мұндай бөлінудің қажеті болмады, себебі барлық қауым бірлесіп жұмыс істеді. Дегенмен, ауыл шаруашылығы мен басқаруды бөлу еңбектің ең маңызды бөлінісі болып саналды және ұзақ мерзімді салдарларға әкелді. Атап айтқанда, бұл мемлекеттің қоғамның билігін шоғырландыру ретінде пайда болуына себеп болды. Өндірушілер мен басқарушылар (немесе билеушілер) арасындағы осындай қарым-қатынас тең емес және тәуелді болып табылады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ішкі дифференциация көбінесе мемлекеттік құрылымдардың пайда болуына әкеледі, және бұл әрбір қоғамды қарапайымнан күрделіге қарай дамытуға жеткілікті болмаса да, мамандану билеуші таптың пайда болуының алғы шарты болып табылады. Мұндай билеушілер ресурстарды монополияға алады, сондай-ақ қақтығыстарды шешу және жазалау механизмдеріне ие болады. Саяси иерархия мен ұйым адамдардың басым көпшілігін орталық биліктен шеттетеді және шешімдерді бірнеше қолға жүктеп, оларға мемлекет немесе билік иесіне пайда әкелетін саясатты жүргізуге мүмкіндік береді. Саяси иерархия көбінесе әлеуметтік келісімшарттардың болуымен анықталмайды, онда біреулер азық-түлік өсіруге келіседі, ал екіншілері саяси қызметтер мен қорғауды қамтамасыз етеді, бірақ осы саяси иерархияның бір бөлігі – өндірушілерді билеуші таптың мәжбүрлеуі – өркениеттердің дамуында маңызды рөл атқарды. Мысалы, бір адам немесе адамдар тобы билікке ие болғаннан кейін, олар өз билігін институттар мен дамуды құру арқылы жүзеге асырады, оны өндірушілер, көбінесе күшпен, қолдауы керек.
Part of this political hierarchy is the coercion of the producers by the ruling class played a big role in the development of civilizations. For example, once a person or a group of people gain power, they will exercise their power by creating institutions and developments which the producers must then support, most commonly through force.
Мекемелер
Өркениет пен мемлекеттің құрылуы мен тұрақтылығы әлеуметтік, мәдени және институционалдық күрделілікті талап етеді, бұл "жоғары әлеуметтіктік" деп аталады. Жоғары лауазымды тұлғалар мемлекеттік билік арқылы ережелерді анықтауға, күшіне енгізуге және зорлық қолдануға құқылы. Мемлекеттер келіспеушіліктерді шешуге толық құқыққа ие және тәртіп орнату үшін адамдарды мәжбүрлеуге қабілетті механизмдерге ие. Сондықтан институттардың рөлі, өзара әрекеттесу үшін біртұтас тәртіп пен ережелерді қамтамасыз ететін стандартты тәжірибені енгізуде маңызды. Осындай ауқымды және күрделі ұйымдастыру болмағанда, қоғамның аграрлық бастауларынан өркендеуі мүмкін емес еді. Институттар мемлекетке өзін қорғауға, ішкі дауларды шешуге, өндіріс құралдарын жетілдіруге, халқының әл-ауқатын қорғауға және қоғамның іс-қимылдарын үйлестіруге мүмкіндік береді, соның арқасында бүгін біз бағалайтын материалдық және мәдени жетістіктерге қол жеткізіледі. Өнеркәсіптік дәуірге дейінгі кезеңде еңбек күштеп жүзеге асырылып, үкімет пен жер иелері тарапынан басқарылды. Бұл көптеген шаруаларды еңбекке мәжбүрлеуге әкеп соқты. Жұмыс берушілер үшін ұсынылған адамды жұмысқа алу өте маңызды болды.
Мысыр
3000 жылға дейін Нил өзені аңғары мен дельтасы, әлемнің көп бөлігі сияқты, шалқақ байланысқан, шағын ауыл шаруашылығы қоғамдарынан тұрды. Б.з.д. 3100 жылы Менес патша бірінші біріккен мемлекетті құрды, ол египеттік мәдени ерекшеліктің қалыптасуына жағдай жасаған табысты династиялар тізбегіне жол ашты. Ескі Патшалықтың үшінші династиясы кезінде Египет толыққанды біріккен империяға айналды, онда билеушісінің қалауын орындап, әрбір азаматпен байланысқан күрделі тік иерархиялық бюрократия жұмыс істеді. Осы династиялардың экономикалық қуаты мен әскери күші олардың ықпалын және беделін Шығыс Жерорта теңізі арқылы, сондай-ақ Солтүстік Африкаға және оңтүстікке қарай Нубия бақылауындағы аймақтарға таратып, кеңейтті.
Франция
Франция тарихы жақсы танымал және құжатталғандықтан күрделі қоғамның жақсы мысалы. Осылайша тарихшылар ортағасырлық Францияның қалай қалыптасқанын анықтай алады. Ежелгі Галлияның ертедегі заманауи Францияға эволюциясы күрделі қоғамдардың қалай пайда болатынының мысалы. Францияның темір дәуірінен бастап 18 ғасырға дейінгі иерархиялық ұйымдарында белгілі бір сабақтастық болды. Римдіктер Галлияны ұйымдастыруға тырысқанда, олар бұрыннан бар, бірақ қарапайым емес, күрделі тайпалық құрылымдарды өзгертті. Франция тарихы иерархиялық күрделіліктің дамуын, күрделі, ірі қоғамдардың соғыс арқылы қалыптасуын көрсетеді. Ертедегі заманауи Франция бес деңгейлі иерархия болды, онда ұйымның ең үлкен деңгейі провинцияларға, үкіметтерге (gouvernements) бөлінді, олар өз кезегінде bailiages деп аталатын кішігірім бөлімшелерге бөлінді. Олар Карл Ясперстің Аксиалды дәуір тұжырымдамасына сүйенеді, онда б.з.д. 800-200 жылдар аралығында адам қоғамдары революциялық өзгерістерге ұшырайды. Қоғамды күрделі кезеңге итермелейтін басты механизм – соғыстың күшеюі. Соғыс метаэтникалық шекарадан өтетін кезде, мысалы, егіншілік және көшпелі халықтар арасында, соғыс қоғамды өзгеше жағдайға түсіру үшін жеткілікті қарқынды болады. Аксиалды дәуірде далалық халықтар мен парсы және қытай халықтары арасындағы соғыс қарқындылығының артуы Ахеменидтер парсы империясы мен Хан қытай империясын құрды, екеуі де күрделі қоғамдар. Бұл теория Африка мен Азиядағы күрделі мемлекеттердің пайда болуын түсіндіру үшін де қолданылды. Еуропалық державалардың осы жерлерді отарлауы метаэтникалық шекара ретінде танылды, онда соғыс күрделі қоғамды қалыптастыру үшін қажетті қарқындылық деңгейіне жетті. Тағы бір теория күштердің қақтығысы аясында эгоизмге қарсы альтруизмнің әлеуметтік эволюциясын қарастырады. Д.С. Уилсон мен Э.О. Уилсон өзімшілдіктің топ ішінде альтруизмді жеңетінін, бірақ альтруистік топтар өзімшіл топтарды жеңетінін айтады, себебі альтруистік топта ынтымақтастық пен үйлестірудің жоғары деңгейі бар. Топтың альтруистік және біріккен болатыны жеке адамның күш-жігеріне де, сыртқы күштерге де байланысты. Топтың басқа топтармен бәсекелесудегі сәттілігі оның ішкі ынтымақтастығына байланысты. Бұл күрделілік көптеген әртүрлі және мамандандырылған әлеуметтік және экономикалық рөлдерді үйлестіретін механизмдер аясында бар, олар арқылы күрделі қоғамдар танылады. Қоғам өзінің алдында тұрған мәселелермен күресу үшін бюрократиялық деңгейлерді, инфрақұрылымды және әлеуметтік таптың өзгеруін құруға жүгінеді, бұл мәселелерді шешуде маңызды. Тейнер Батыс Рим империясын, Майя өркениетін және Чако мәдениетін құлаған күрделі қоғамдардың мысалдары ретінде келтіреді. Рим империясының мысалында, ауыл шаруашылығы өнімінің төмендеуі халықтың өсуімен және жан басына шаққандағы энергияның азаюымен бірге болды, ал осы мәселелерді шешу үшін империя энергияның артықшылығы және металл, астық және адам еңбегі сияқты басқа да ресурстары бар көрші империяларды жаулап алды. Бұл мәселені ұзақ мерзімде шешпеді, өйткені Рим империясы байланыс, армия және азаматтық үкіметтерге байланысты шығындардың артуы сияқты үлкен және күрделі қиындықтарға ұшырады, сонымен қатар егін жинаудың нашарлауы да үлкен мәселеге айналды. Тейнердің "Күректіліктің төмендеуі" моделіне қосымша қолдау Кертистің (2012) "халық-ресурстар аясы" арқылы берілуі мүмкін. Аталған аяда индустриалды дәуірге дейінгі қоғамдардың құлдырауы, олардың "демографиялық қысымның жиі шектеулі ресурстарға тигізетін тұрақсыздандыратын әсерімен күресудегі сәтсіздігімен" байланысты, бұл елді мекендердің болашақ тұрақтылығын қауіпке тікейді" (18-бет).