Кіріспе

Томислав (Тамисклаус) – Хорватияның алғашқы патшасы. Ол шамамен 910 жылы Хорватияның герцогы болды және 925 жылы патша болып тәж кигізілді, 928 жылға дейін билік етті. Томиславтың билігі тұсында Хорватия Византия империясымен Болгарияға қарсы одақ құрды. Хорватияның Бірінші Болгар империясымен күресі соғысқа әкелді, ол 926 жылы Босния тауларындағы шешуші шайқаста аяқталды. Солтүстікте Хорватия Венгрия княздығымен жиі қақтығысты; мемлекет өзінің шекараларын сақтап, белгілі бір дәрежеде ыдыраған Төменгі Паннонияны қосып алды. Томислав 925 жылы Папа Иоанн X шақырған Сплит соборында қатысты, ол славян тілдерін діни қызметтерде қолдану және Хорватия мен Византияның Далмациясының шіркеулік юрисдикциясы мәселелерін талқылау үшін өткізілді. Папа славян тіліндегі діни қызметтерге тыйым салуға тырысқанмен, собор келісімге келмеді. Аймаққа билік ету құқығы Ниндер епископы Григорийдің орнына Сплит архиепискобына берілді. Томислав туралы тарихи мәліметтер аз болғандықтан, оның билікке келген және қайтыс болған нақты жылдары белгісіз. Оның ізбасарларының билігі Хорватиядағы бірқатар азаматтық соғыстармен және елдің күрт әлсіреуімен сипатталды.

Хорватияның герцогы

Томиславтың тегі белгісіз болғанымен, ол Трпимирович әулетінің мүшесі болуы мүмкін. Томислав туралы ең алғашқы жазбалар мен оның ізашары, Хорватия герцогы Мунцимир туралы соңғы айтылу арасында шамамен жиырма жылдық үзіліс бар. Томислав туралы тарихи мәліметтер аз, бірақ оның Мунцимирдің ұлы болғаны болжанады. Томислав Трпимир I-нің ұлы Мунцимирдің орнын басып, герцог болды. Қалай болғанда да, Томислав 910-914 жылдар аралығында Хорватия тағына отырды (ең көп қабылданатын пікір). 13 ғасырда Сплит архидиаконы Томас жазған «Салона тарихы» (Historia Salonitana) кітабында Томислав 914 жылы Хорватия герцогы ретінде есімдерін табамыз. 9 ғасырдың соңы мен 10 ғасырдың басында мажарлар Карпат алқабын басып алғаннан кейін, олар дереу шабуылдар жасап, аумақтарын кеңейте бастады. Олар номиналды түрде франк үстемдігінде болған Төменгі Паннонияға қауіп төндірді және соңғы паннониялық герцог Браславты өлтірді. Мажарлар Хорватиямен де соғысқан, бірақ ол олардың басты мақсаты болмады. Дукляның діни қызметкерінің жылнамасында Томиславтың 13 жылдық билігінде Драва өзені шайқасында мажарларға қарсы сәтті күрес жүргізгені айтылады. Алайда, венециялық жылнамашы Андреа Дандоло мен король Бела III-нің нотариусы осы кезеңде Хорватияға қарсы мажарлардың жеңістері туралы мәлімдегендіктен, екі тараптың да пайдасы болды. Хорватия солтүстік шекарасын сақтап қалып, құлаған Паннония герцогтігінің бір бөлігіне, оның ішінде бұрынғы астанасы Сисакқа дейін кеңейді. Сисактың солтүстігіндегі жазықтарды мажар кавалериясынан қорғау қиын болды, бірақ Сисак герцог Людевит тұсында жақсы бекітілген еді. Сава және Драва өзендері арасындағы сирек қоныстанған аймақ Венгрия мен Хорватия герцогтігінің (жағалауда) шетінде орналасқандықтан, Паннония герцогтігі тарағаннан кейін екі ел де онда билігін нығайта алмады. Хорватияның шығысында Бірінші Болгар империясының күші күрт өсті. Болгар князі Борис I мен Хорватия герцогы Трпимир I арасындағы соғыстан кейін болгар-хорват қарым-қатынастары жақсы болды. Папаның легаттары Хорватия аумағы арқылы (қорғау алғандықтан) Болгарияға үнемі өтіп отыратын. Бұл жағдай 10 ғасырда Византия империясын өзіне бағындыруды көздеген Симеон I билігі кезінде өзгерді. Томиславтың мемлекеті Оңтүстік және Орталық Хорватияның көп бөлігін, Далмация жағалауын, Далмация тақырыбын қоспағанда, қазіргі Батыс Герцеговинаның және Солтүстік және Батыс Боснияның бөліктерін қамтыды. 10 ғасырдың басында Хорватия 11 округке бөлінді: Ливно, Четина, Имотски, Плива, Псет, Приморье, Брибир, Нона, Книн, Сидрага және Нин. Үш округ (Лика, Крбава және Гачка) бан басқарды. Томиславтың мемлекеті кеңейгеннен кейін он бір округтан көп болуы мүмкін. Византия императоры және жылнамашы Константин VII «De Administrando Imperio» еңбегінде Хорватияның шаңырағында 100 000 жаяу әскер, 60 000 атты әскер және 80 үлкен кеме мен 100 кішкентай кемеден тұратын әскери флот болуы мүмкін екенін жазды. Алайда, бұл көрсеткіштер хорват армиясының мөлшерін әлдеқайда арттырып көрсеткен деп саналады. «De Administrando Imperio» қолжазбасының палеографиялық талдауына сәйкес, ортағасырлық Хорватия халқының саны 440 000-нан 880 000-ға дейін бағаланды; оның әскери күші, шамамен, 20 000-100 000 жаяу әскерден және 60 аллагияға біріктірілген 3 000-24 000 аттыдан тұрды.

Таққа отырғызу және Хорватия патшалығы

Томислав 925 жылға қарай Хорватияның патшасы болды және папалық кеңсесі "патша" деп атаған алғашқы хорват билеушісі болды. Томислав 924 немесе 925 жылы тәж кигені айтылады, бірақ дәл қашан, қайда және кім тәж кигізгені белгісіз. Томиславты патша деп атаған хаттар 13 ғасырдағы Архидиакон Томастың Салона тарихының бір нұсқасында сақталған. 925 жылғы Сплит кеңесінің мәжілісіне кіріспе ретінде жазылған хатта Томислав "хорваттар жерінде және Далмация аймақтарында" (in prouintia Croatorum et Dalmatiarum finibus Tamisclao rege) патша деп аталған. Кеңестің 12-ші қағидасында хорваттардың билеушісі "патша" (rex et proceres Chroatorum) деп аталады; Папа Иоанн X-тің хатында Томислав "хорваттардың патшасы" (Tamisclao, regi Crouatorum) деп есімдерін табамыз. Томиславтың патша екенін растайтын ескерткіштер табылмаса да, кейінгі жазбалар мен жарлықтар оның 10 ғасырдағы ізбасарлары өздерін "патшалар" деп атағанын көрсетеді. Басқа теориялар бойынша, папа (немесе оның өкілі) 925 жылғы Сплит кеңесінен бұрын Томиславты тәж кигізген, немесе Томислав өзі тәж киген болуы мүмкін.

Сплит кеңестері

925 жылы папа Иоанн X Сплитте шіркеу кеңесін шақырып, бұрынғы Рим провинциясы Далмациядағы қай епископтың шіркеулік юрисдикциясы болатынын шешті. Бұл юрисдикцияны Григорий (Ниннің хорват епискобы) мен Сплит архиепискобы Иоанн таластырды. Кеңеске дейін епископ Григорий архиепископ Иоаннға қарағанда әлдеқайда үлкен аумаққа жауапты болды; алайда оның беделі мен қаржысы Сплит архиепископтығымен бәсекелесе алмады. Сплит сонымен қатар Салонаның ежелгі архиепископтығымен үзіліссіз байланыстың бар екенін мәлімдеді және осы дәстүрге сүйене отырып, кеңес Сплитті архиепископтық орын ретінде бекітті. Истриядағы Раша өзенінен Которға дейінгі аумақ, соның ішінде Нин, Сплитке бағындырылды. Шіркеу қызметтерінде хорват тілі мен глаголит әрпін қолдану мәселесі де талқыланды. Папа оны айыптауға тырысты, бірақ кеңес оны жергілікті дін қызметкерлері мен монахтарға қолдануға рұқсат берді, олардың жоғары лауазымдарға өсуіне тыйым салынды. Архидиакон Томас өзінің Historia Salonitana еңбегінде осы кеңес туралы ештеңе айтпады. Ол Сплиттің бұрынғы Рим Далмациясы бойынша шіркеулік құқықтарына 7 ғасырдан бері ие болғанын жазды (бұл 925 жылы Сплитке құқықтар берген кеңес протоколына қайшы келеді), көрінеу, өзінің баяндамасының тұрақтылығын сақтау үшін. Кеңеске Томислав (ресми құжаттарда патша деп аталған) және Захумльский Михаил қатысты. Кейбір тарихшылардың пікірінше, Михаил Томиславтың билігін мойындады (осы арқылы Захумлия Хорватияның вассалдық мемлекетіне айналды). Томислав кеңес шешіміне қарсылық білдірмеді. Епископ Григорий папаға шағымданды, және дауды шешу үшін, сондай-ақ бірінші кеңестің шешімдерін күшіне енгізу үшін 928 жылы екінші кеңес (де Сплитте) шақырылды. Сплит митрополиясының басымдығы расталды, ал Нин епархиясы таратылды.

Болгариямен соғыс

Томислав билік құрған кезде Болгария мен Византия империясы соғыста болды. Император Симеон I басшылығымен болгарлар 924 жылы Сербия княздығын (Византияның одақтасы) жойды, серб князі Захария және серб халқының бір бөлігі Хорватияға қашуға мәжбүр болды. Хорватия (сонымен қатар Византияның одақтасы) қазір Болгария мен Византияның әлсіз қорғалған Далмация тақырыбының арасында орналасқан еді. Томислав Далмация тақырыбының жағалау қалаларын басқару құқығын немесе Византия империясына көмектесу үшін жиналған салықтардың бір бөлігін алған болуы мүмкін. Византия Томиславқа проконсул деген құрметті атақ бергенімен, Далмация тақырыбындағы өз құқықтарынан Томиславты айырғанына ешқандай дәлел жоқ. Хорватия болгар жауларына пана бергендіктен және Византия империясымен одақтас болғандықтан, Симеон герцог Алогоботур бастаған әскермен шабуыл жасады. Томислав Алогоботурдың Хорватияға жорығын тоқтатты және оның әскерін 926 жылғы хорват-болгар шайқасында талқандады, бұл шайқас Боснияның шығыс бөлігінде өткен болуы мүмкін. 927 жылы Симеон қайтыс болғаннан кейін папа Иоанн X епископ Мадалбертпен бірге Хорватия мен Болгария арасындағы бейбітшілікті қалпына келтіру үшін өкілдерін жіберді. Томислав қалай қайтыс болғаны белгісіз, бірақ ол 928 жылдан кейін саяси аренадан жоғалып, оның орнына II Трпимир келді.

Географиялық аумағы

Томислав патшалығының географиялық шегі толыққанды белгілі емес. Иоанн Диакон, оның жылнамасы Далмациядағы 9 және 10 ғасырлардағы славян халықтары тарихының маңызды көзі болып табылады, 912 жылы Болгариядан оралған венециялық елшінің Хорватия жері арқылы өтіп, Михаил герцогының билігіндегі Захумлье жеріне жеткенін жазды; бұл Томиславтың Хорватиясы Болгариямен, сол кезде Симеон I билеген мемлекетпен, шектесетін болғанын көрсетеді. Британ жазушысы Маркус Таннер қазіргі Хорватияның көп бөлігін, Босния мен Герцеговинаны және Черногорияның жағалауын қамтығанын болжады. Роджер Лампе болса, мемлекеттің Дубровник пен Истрияны қамтымай, оңтүстікке дейін созылмағанын айтты. Көптеген хорват ғалымдары патшалықтың Драва өзенінен оңтүстікке қарай, Дубровникке дейінгі Дрина және Неретва өзендері арасындағы аймақты қамтығанын мәлімдеді. Хорват тарихшысы Нада Клайч 1972 жылғы кітабында Томислав патшалығының шығысқа қарай (босниялық) кеңеюіне қарсылық білдірді. 1993 жылы Иосип Лучич пен Франьо Шаньектің "Хорватияның тарихи картасы" (Hrvatski povijesni zemljovid) Томислав патшалығының аумағын көрсетті. Загребтегі философия факультетінің тарихи географы Лучич хорват тарихының оқулықтарында көптеген карталардың авторы болды. 1995 жылы жарық көрген "Хорватияның ерте орта ғасыры" (Hrvatski rani srednji vijek) атты кітабында Иво Голдштейн Томиславтың Боснияның ішкі аймағына терең енбегенін, тек Паннонияның бір бөлігін ғана қамтығанын жазды (Голдштейннің айтуынша, Драва мен Сава арасындағы аймақ қарапайым жер, terra nullius еді). Невен Будак Голдштейнмен келісіп, солтүстік хорват шекарасы Сісак аймағынан өткен болуы мүмкін деді. Хорватиядағы қазіргі университеттердің тарих оқулықтарында, мысалы, Томислав Раукардың 1997 жылғы "Хорватияның орта ғасыры" (Hrvatsko srednjovjekovlje) кітабында Томислав патшалығының қазіргі Босния мен Герцеговинаның 60-80 пайызын қамтығаны айтылады. Франьо Шаньектің редакциялаған ортағасырлық хорват мемлекетіне арналған 16 авторлық еңбегі университет оқулығы ретінде де қолданылады және осы көзқарасты қамтиды. Джон Ван Антверпеннің сөзіне сәйкес, Томиславтың солтүстік шекарасы Драва өзені болды. Оның оңтүстігінде патша "қазіргі Хорватия, Славония, солтүстік және батыс Боснияны, сондай-ақ Риекадан бастап кем дегенде Цетина өзенінің сағасына дейінгі (тарап кеткен Византия қалаларын есептемегенде) далматин жағалауындағы аумақты" иеленді. Файн 2006 жылғы кітабында Томиславтың аумағы мен қазіргі хорват ұлттық сезімі арасындағы байланысты сынады. Ол 10 ғасырлық деректердің сенімді еместігін айтты және Хорватияның шығыс жерінің "шамамен үштен бірі" "толыққанды болжам" екенін мәлімдеді. Файн былай деп жазды: "Хорватияның оның бір бөлігін иеленген болуы мүмкін, бірақ Болгария да, ертедегі серб мемлекеттері де, тіпті әртүрлі жупан мен басқа да жергілікті славян билеушілері де оның бір бөлігін иеленген болуы мүмкін, олар ешкімге жауап бермейтін. Егер соңғы болжам дұрыс болса, онда осы аумақтың бір бөлігі ешбір мемлекеттің иелігінде болмас еді". Хорватияның суреттелген барлық аумақты және одан да көп жерді иеленген болуы мүмкін екенін мойындаған Файн Томислав патшалығында суреттелген шығыс жерді кім басқарғаны белгісіз екенін және карталарда terra incognita деп белгіленуі керек екенін айтты. Ол Лучич пен Шаньектің Томиславтың шығыс шекарасын белгілеуін "ұлтшыл карта жасау" және "балалардың өз ұлтының тарихы туралы түсініктерін бұрмалау, кейінгі оқиғаларды аумақтық жоғалту және фрагментация ретінде түсіндіруге ынталандыру" ретінде сынады.

Мұра

Томислав – алғашқы хорват патшасы және алғашқы хорват мемлекетінің негізін қалаушы ретінде танымал. Хорватия астанасы Загребте 1927 жылдың қараша айында Томислав атындағы алаң ашылды; сол жылы мүсінші Роберт Франчеш Миханович салған ескерткіш орнатылды. Босния қаласы Дувно 1925 жылы Югославия патшасы Александр I тарапынан Томиславтың тәж киюінің 1000 жылдығын мерекелеу үшін Томиславград болып қайта аталды, сондай-шаралар Югославия Корольдығының барлық аймағында өткізілді. 1926 жылы Ливнода оның құрметіне обелиск орнатылды. 1941 жылдың 18 мамырында Савой үйінің князі Аимоне, Аоста герцогы Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің II Томислав патшасы болып жарияланды, бұл Остік державаларының марионеттік мемлекетіне заңдылық беру мақсатында жасалды. Томиславтың Загребтегі мүсіні 1994 жылы шығарылған хорваттың 1000 куналық банкнотасының артқы жағында бейнеленген, ал оның есімі Хорватияда жасалған қара пивоның атауы ретінде қолданылады.