Кіріспе

Киелі кітаптағы жаратылыс туралы оқиғаға негізделген күнтізбе эрасы – Anno Mundi (латынша "әлем жылында"; לבריאת העולם), AM немесе A.M., немесе Жаратылыстан кейінгі жыл деп қысқартылады. Жаңа жыл Рош Хашанадан, Тишрей айынан басталады. Anno mundi 5784 (әлем жаратылғаннан бері 5784 жыл) Григориан күнтізбесі бойынша 2023 жылдың 15 қыркүйегінде күн батқанда басталды. Византия күнтізбесі Шығыс Рим империясында, көптеген христиан православие елдерінде және Шығыс православие шіркеулерінде қолданылды және Киелі кітаптың Септуагинта мәтініне негізделген. Бұл күнтізбе Юлиан күнтізбесіне ұқсас, бірақ оның бастапқы нүктесі Юлиан пролептикалық күнтізбесі бойынша б.з.д. 5509 жылдың 1 қыркүйегіне сәйкес келеді. Екі күнтізбе де әлемнің жаратылуынан бері өткен жылдарды санағанмен, олардың арасындағы басты айырмашылық – қолданылған Киелі кітап мәтінінің өзгешелігінде (Грек Септуагинта мәтініне сүйенсек, Жер шамамен б.з.д. 5500 жылы, ал еврей Масорет мәтініне сүйенсек, б.з.д. 3760 жылы жаратылған). Осы 1732 жылдық айырмашылықтың көп бөлігі Жаратылыс кітабының екі нұсқасындағы санжыралардағы сандық қателіктерге байланысты. Адам атадан Ыбырайымнің әкесі Тарахқа дейінгі патриархтар грек тіліндегі Септуагинтада өздерінің есімдері аталған ұлдарын туған кезде, латын Vulgate немесе еврей Tanakh-ындағыдан 100 жылға немесе одан да көп жаста болған деп есептеледі. Жаратылыс кітабындағы екі негізгі шежіре арасындағы нақты айырмашылық 1466 жылды құрайды ("топан судан кейінгі екінші жыл" туралы түсініксіздікті ескермейтін), бұл жалпы айырмашылықтың 85% -ы. (Қараңыз: Жаратылыс күнін анықтау.) Сондай-ақ, жыл санауды калибрлеу үшін қолданылатын маңызды оқиғалардың қазіргі академиялық датасына қарсы, Киелі кітап мәтініне негізделген даталау әдістері арасында да айырмашылықтар бар, мысалы, Бірінші ғибадатхананың қирауы (Қараңыз: Еврей күнтізбесіндегі жоғалған жылдар).

Басқа дәуірлер: б. з. б . 3760 жыл

Кейде Талмуд жазбаларында дәуірлердің басқа басталу нүктелеріне сілтеме жасалады, мысалы, Ежелгі жойылу дәуірі, яғни 70 жылы Екінші ғибадатхананың қирауынан бергі жылдар саны, және Седер Олам Раббадағы есептеу бойынша Жаратылыс жылынан бергі жылдар саны. Оның есебінде, Масорет мәтініне сүйене отырып, Адам мен Хауа 3760 жылы Тишрейдің 1-і (Рош Хашана күнінің 1-і) күні жаратылған, ал мұсылман хронологы әл-Бируни бұл Селевкид дәуірінен 3448 жыл бұрын болғанын растады. Мысалы, шамамен 8 ғасырдағы Самуилдің Бараитасы. 8-9 ғасырларда яһуди өмірінің орталығы Бабылдан Еуропаға көшкендіктен, Селевкид дәуіріндегі есептеулер "мағынасыз" болды. Жаңа жүйе 1178 жылы Маймонид Мишне Тораны аяқтағанда толыққанды түрін алды. "Айды қасиеттеу" (11.16) бөлімінде ол барлық мерзімдерді есептеуге қажетті өзі таңдаған Эпоха туралы жазды, ол "дүние жаратылған 4938 жыл" (22 наурыз 1178) осы жылдың үшінші күні болды. Ол өзінің еңбегінде қазіргі Эпоха жылдарын қоса, есептелген күнтізбе дәуірінің барлық ережелерін және олардың діни негіздерін қамтып, Anno Mundi дәуірінің ресми қолданылуын бекітті. Яһуди күнтізбесінің бірінші жылы, Anno Mundi 1 (AM 1), жаратылыстан бір жыл бұрын басталды, сондықтан ол "Бос жыл" деп те аталады. Яһуди жаратылыс аптасының алғашқы бес күні AM 1 жылдың 25-29 Елул күндерін құрайды. Адам мен Хауа жаратылған жаратылыстың алтыншы күні AM 2 жылдың Рош Хашанасының (1 Тишрей) бірінші күні. Оның молад Адам (молад ВаЯД) 6-шы (йом Вав) күні, 14-ші (Юд Далед) сағатта (және 0 бөлікте) болды. Бір жыл бұрын, AM 1 жылдың бірінші күні, Рош Хашана (1 Тишрей), молад тохумен (хаос жаңа айы) байланысты, себебі ол жаратылыстан бұрын, барлығының хаоста болған кезде болды. Ол "ештеңенің жаңа айы" деп те аударылады. Бұл сондай-ақ молад Бахарад деп аталады, себебі ол 2-ші (йом Бейс) күні, 5-ші (Хей) сағатта, 204-ші (Рейш Далед) бөлікте (сағат 11:20) болды. Бұл батыс күнінің басталуына жақын, түн ортасынан бұрын, бірақ еврей күнтізбесінің күні кешкі 6-дан кейін басталады (сол күндізгі кезеңмен келесі күнтізбелік күнге тең), сондықтан оның Юлиан күнтізбесіндегі күні б.з.д. 3761 жылдың 6-7 қазаны (Грегориан бойынша б.з.д. 3761 жылдың 6-7 қыркүйегі немесе -3760 жыл). Еврей тілінде Anno Mundi жылдары "дүние жылында" (לבריאת העולם) деп аталады, ал ағылшын тілінде AM немесе A. M деп қысқартылады. Кейде Anno Mundi Anno Hebraico (AH) деп аталады, бірақ бұл исламдық Хиджри жылының белгілемесімен шатастыруға болады. Яһуди Anno Mundi санағы кейде "Иврит дәуірі" деп аталады, оны Византия күнтізбесі сияқты басқа жүйелерден ажырату үшін. Осылайша, б.з.д. 1 жылдан басталатын Юлиан күнтізбесінің жыл санасына Рош Хашанаға дейін 3760 немесе Рош Хашанадан кейін 3761 жыл қосу арқылы еврей жылын алуға болады. Ерте жылдарда айырмашылықтар болуы мүмкін; "Жоғалған жылдар (Яһуди күнтізбесі)" қараңыз.

Грек дәстүрі

Септуагинта – ерте христиандарға қолжетімді Ескі өсиеттің ең ғылыми еврей емес нұсқасы болды. Көптеген жаңа мүмін грек тілінде сөйлегендіктен, ол шығыс Рим империясында басымды тіл ретінде кеңінен қабылданды. Кейіннен, әйгілі Сент-Жером шамамен 405 жылы аяқтаған еврей және басқа грек деректерінен жасалған түсіндірмелі аударма – Вульгата, латын тілі сол аймақтарда ең көп қолданылатын тіл болғандықтан, батыста оны ығыстырды.

Алғашқы мәсіхшілердің хронологиясы

Сондықтан, Киелі кітап бойынша әлемнің жасы туралы ең ертедегі христиан жазбалары Септуагинтаға негізделген, оның ертерек қолжетімділігіне байланысты. Оларды Антиохияның алтыншы епископы Теофилдің (115–181 ж.б.) «Автоликке апологетикасы» (Apologia ad Autolycum) және Секст Юлий Африканның (200–245 ж.б.) «Хронологияның бес кітабы» еңбектерінде кездестіруге болады. Теофил «әлемнің жаратылуынан» бастап император Марк Аврелийге дейінгі уақытты қамтитын егжей-тегжейлі хронология ұсынады. Евсевийдің «Хроникасы» (IV ғасырдың басында) және Жером (шамамен 380 ж., Константинополь) жаратылысты б.з.д. 5199 жылға датейді. Рождество күніне арналған Римдік Мартирологияның алғашқы нұсқаларында осы дата қолданылған, сондай-ақ Ирландияның Төрт шебердің жылнамаларында да кездеседі.

Византия дәуірін қабылдау

Византиялық Anno Mundi дәуірі – Шығыс Православ шіркеуінің шамамен 691 жылдан 1728 жылға дейінгі ресми күнтізбесі болды. 10 ғасырдың соңына қарай Византия дәуірі, кем дегенде 7 ғасырдың ортасынан бері б.з.д. 5509 жылдың 1 қыркүйегінде бекітілді (Александриялық санадан 16 жылға, ал Chronicon Paschale санасынан 2 жылға ерекшеленді), және Халкидондық христиандық үшін кеңінен қабылданған күнтізбеге айналды. Византия дәуірі Византия империясы үшін 988 жылдан 1453 жылға дейін, ал Ресей үшін шамамен 988 жылдан 1699 жылға дейін азаматтық күнтізбе ретінде қолданылды. Бұл санау Септуагинтаның Библия нұсқасынан алынған, және жаратылыс күнін денеге келгенге (Incarnation) дейін 5509 жыл бұрын деп белгіледі, кейіннен христиандық санасына ауысқанда бұл 5509 жыл б.з.д. деп қабылданды. Жаңа жылды 1 қыркүйекте тойлау, Православ шіркеуінің литургиялық жылының басталуымен сәйкес келеді, оның бастапқы нүктесі 1 қыркүйек 5509 жыл б.з.д. (Юлиандық күнтізбе бойынша) болды, ал AM 1 жылы 31 тамыз 5508 жыл б.з.д. дейін жалғасты. "Жаратылыс жылы" Византия күнтізбесінде грек тілінде "Әлем жылы" деген мағынадағы "Etos Kosmou" деп белгіленді.

Батыс шіркеуі

Батыс христиан діні Anno Mundi эпохалық жүйесін толыққанды қабылдаған емес, және бастапқыда Септуагинта бойынша шығыс есептеулерімен қайшы келетін, Вулгатаға негізделген хронологияларды жасаған жоқ. Вулгата тек Римді готтар тонағанға дейін бірнеше жыл ғана аяқталғандықтан, батыста саяси дүрбелеңдер басталар алдында мұндай дамуларға уақыт жетпеді. Себептері қандай болмасын, батыс ақырында өздігінен дамыған Anno Domini (AD) эпохалық жүйесіне көшті. АМ санау литургиялық себептермен әлі де қызығушылық тудырды, себебі ол Исаның тууының (АМ 5197–5199) және Мәсіхтің құрбандыққа шалынуының (АМ 5228–5231) есебіне тікелей қатысты. Мысалы, Беда өзінің "Дүниежүзілік хроникасында" (оның "De Temporum Ratione", "Уақытты есептеу туралы" еңбегінің 66-тарауында) барлық оқиғаларды Вулгатадан алған дәуір бойынша белгілеп, Мәсіхтің тууын АМ 3952 деп көрсетті. Плегвинге жазған хатында Беда осы екі дәуірдің арасындағы айырмашылықты түсіндірді.