Кіріспе

Сирия мен Иордания аймағы

Бұл аймақ

Хауран (حَوْرَان; сондай-ақ Хауран немесе Хоран деп те жазылады) – Сирияның оңтүстік және Иорданияның солтүстік бөлігін қамтитын аймақ. Солтүстік жағынан Гута оазисімен, шығысында әл-Сафа жазығымен, оңтүстігінде Иорданияның шөл даласымен, батысында Голан биіктіктерімен шектеледі. Дәстүрлі түрде Хауран үш аймақтан тұрады: Нұкра және Жайдур жазықтары, Джабал әл-Друз тау массиві және Лажат жанартаулық даласы. Хауран халқының көп бөлігі арабтар, бірақ діни құрамы әртүрлі; жазықтардағы тұрғындардың көпшілігі ірі аграрлық руларға жататын суннит мұсылмандары, ал Джабал әл-Друзде друздар басымдық құрайды, ал таудың батыс беткейінде грек православиесі мен грек католиктерінің айтарлықтай саны қоныстанған. Аймақтың ірі қалалары – Дара, әл-Рамта және әл-Сувейда. Б.з.б. 1-ғасырдың ортасынан бастап аймақ Рим империясының Ирод және Набатей клиент патшаларының билігінде болды, кейін 2-ғасырда империяға қосылды. Хауран Рим үкімдігі кезінде гүлденді (106–395 жж.), ал оның ауылдары көбінесе өздігінен басқарылатын бірліктер ретінде жұмыс істеді, олардың кейбіреулері императорлық қалаларға айналды. Византия дәуірінде (395–634) аймақ өркендеуін жалғастырды, осы кезеңде әртүрлі араб тайпалары Византия атынан Хауранды басқарды, соның ішінде 5-ғасырдың Салихтері және 6-ғасырдың Гассанидтері, 630-шы жылдардың ортасында мұсылман жаулап алуына дейін. Ислам дәуірінің көп бөлігінде, Осман билігіне дейін (1517–1917), Хауран әл-Батания және Хауран аудандарына бөлінді, бұл классикалық Батания және Ауранитке сәйкес келді. Орта ғасырлардағы мұсылман географтары осы аудандарды өркендеген, суы мол және халыққа толы деп сипаттады. Рим кезеңінде Батания астығы және Ауранит шарабы империялық сауда үшін маңызды болды, ал тарихы бойы Хауран Леванттың астықпен қамтамасыз етудің негізгі көзі болды. 17-ғасырда аймақта құлдырау болды, бірақ 19-ғасырдың ортасында Сирия астығына деген сұраныстың артуы және қауіпсіздіктің жақсаруы ауыл шаруашылығының қайта жандануына және Хауранның халқының өсуіне әкелді. Аймақ дәстүрлі хаж керуендерінің Меккеге және кейін Хеджаз темір жолына қатысты маңызды транзиттік аймақ ретінде де пайда көрді. Хауран 20-ғасырдың ортасында Сирияның солтүстік бөлігімен салыстырғанда астық өндіруде маңыздылығын жойғанға дейін Сирияның астық қоржыны болып қала берді, бұл халықаралық шекаралар мен араб-израиль қақтығысының салдарынан өзара байланысты аймақтардан оқшауланумен бірге болды. Дегенмен, ол 2000 жылдарға дейін маңызды ауыл шаруашылығы және сауда транзиттік аймағы болып қала берді. 2011 жылы Хауранда басталған Сирия азамат соғысы кезінде ол 2018 жылы үкімет бақылауын қайта орнатуға дейін Дара провинциясындағы қақтығыстардың орталығына айналды. Хауранда базальттың көп болуы базальтты ғимараттар салуға және эллиндік, набатейлік және римдік стильдердің үйлесімді болуына негізделген ерекше сәулет өнерінің дамуына әкелді. Базальттың беріктігі Хауранның әлемдегі ең жақсы сақталған классикалық дәуір ескерткіштерінің біріне ие болуына себеп болды. Босра, Қанават, Шахба, Салхад, Умм әл-Джимал және басқа да көптеген Хауран қалаларында римдік ғибадатханалар мен театрлар, византиялық шіркеулер мен монастырлар, сондай-ақ түрлі мұсылман династиялары салған бекіністер, мешіттер және моншалар бар.

Тарих

Хаурандағы елді мекендер туралы жазбалар ежелгі Мысырдың Амарна хаттарында және Еврей Киелі кітабының Есая кітабында бар, бұл аймақ көбінесе Башан деп аталатын. Оның сирек халқы жартылай көшпелі және көшпелі топтардан, мысалы, итуреялықтар мен набатейлерден тұратын, ал аймақ көбінесе дамымаған күйде қалды. Дегенмен, аудандар көбінесе көшпелі тайпалардың бақылауында болды. Аз табыстарын толықтыру үшін бұл көшпелілер жақын маңдағы елді мекендерге, тіпті Дамаскқа дейін шабуыл жасап, аймақтан өтетін паломниктерді тонап отырды. Олардың көтерілісі б.з. 12 жылы қайта басталды, екі жылдан кейін Ирод көшпелілерді бағындыруға күш салды. Ауран да Филиптің, Иродтың ізбасарының тұсында дамыды. Ирод және Набатей монархтарының салыстырмалы түрде жылдам қайтысы римдіктерге олардың жерлерін аннексиялауға мүмкіндік берді. 106 жылы империя бүкіл Хауранды ресми түрде аннексиялады, оның оңтүстік бөлігін Арабия провинциясына, ал солтүстік бөлігін Сирия провинциясына қосты. Бұл әкімшілік бөлініс 2 ғасырдың көп бөлігінде сақталды. 2 ғасырдың соңында императорлық тәртіп біртіндеп әлсіреп, саяси тұрақсыздық орнады. Бұл сонымен қатар Қызыл теңіз порты Аяламен провинциялық астана Босраны және Адраа–Босра–Салхад қалаларын байланыстыратын солтүстік-оңтүстік Via Nova Traiana жолының және Адраа–Босра–Салхад қалаларын байланыстыратын шығыс-батыс жолының аяқталуымен бірге болды. Бұл оқиғаға қатысты тарихшы Генри Иннес МакАдам былай деп жазады:

«Геллендік дәуірден бері Хауран алғаш рет толығымен бір әкімшілік жүйеге бірікті. Жол желісі және онымен байланысты елді мекендер аймақтың экономикалық және әлеуметтік инфрақұрылымын құрады. Қауіпсіз қалалар мен жақсы күтілген жолдар ішкі және сыртқы сауданың еркін жүруін қамтамасыз етті. Хауранның шарабы мен дәні алыс-жақын жерлерге сатылған болуы мүмкін. Рим аннексиясынан кейін Хауранның ауылдары едәуір дербестікпен өмір сүрді. Әр ауылдың ортақ пайдаланудағы жерлері мен ғимараттары, заң кеңесі және қазынасы болды. 4 ғасырдан бастап бұл рөлді Лакмидтер, ал 5 ғасырдың көп бөлігінде Салихтер атқарды. Бұл Хауранда көтеріліске және әл-Мундирдің ұлы әл-Нұман VI басқарған Босраға жасалған қоршауға әкелді, ол Византиялықтар Гассанидтер филархиясын қалпына келтіруге рұқсат бергенде ғана аяқталды. Хаурандағы Византия дәуірі тез араптандыру және христиан дінінің өсуі сияқты екі үдеріспен ерекшеленді. Гассанидтер Сириядағы Монофизит христиан дінін насихаттауда маңызды рөл атқарды, оны көптеген Византия императорлары қабылдаған Халкедон шіркеуі еретик деп есептеді. 750 жылы Аббасидтер Омейядтарды құлатқаннан кейін Хауранның араб тайпалары көтеріліске шықты, оны Аббасид генералы Абдалла ибн Әли бастырып таратты. Хауран субөңірі шамамен ежелгі Ауранитке сәйкес келді және оның астанасы Босра болды, ал Батания субөңірі ежелгі Батанеяға сәйкес келді және оның астанасы Адриат болды. Хаурандағы қоныстану жалғасты және кейбір жағдайларда ерте ислам кезеңінде «дами өркендеді», тарихшы Моше Харталдың сөзін келтірсек, «Омейяд халифалары тұсында іс-әрекет немесе мәдени үлгілерде көзге көрінбейтін өзгеріс болған жоқ». Хаурандағы Аббасидтер дәуірі 10 ғасырда шығыс Арабияның карматтарынан түскен көптеген зиянды шабуылдармен ерекшеленді. Осы кезеңде бұрын карматтардың одақтастары болған Бану Уқайл тайпасы Хаураннан солтүстікке қарай Жоғарғы Месопотамияға дейін созылған Сирия даласына көшіп кетті.

Орта ислам дәуірі

1099 жылы Билад әл-Шамның жағалау аймақтарына крестшілердің келуі Хауранға әсер етті және аймақ мерзімді түрде крестшілердің тонау науқандарына ұшырады. Оның қолдауымен аймақта, әсіресе Босрада, шамамен 300 жылдық үзілістен кейін құрылыс белсенділігі жаңадан басталды. Хауранға келген крестшілердің соңғы тіркелген көрінісі 1217 жылға дейін болды. Айюбидтер бұл аймақты 12 ғасырдың соңында бағындырған, бірақ 1260 жылы моңғолдардың шапқынынан кейін Сириядағы олардың билігі құлады. Сол жылы Айн-Джалут шайқасында моңғолдар мамлюктерден жеңілді, Сирия, оның ішінде Хауран мамлюктердің билігіне көшті. 12-13 ғасырларда Хауран әкімшілік тұрғыдан Дамасктың Хауран және Батания аудандарына бөлінген күйінде болды. Мамлюк сұлтандығына қосылғаннан кейін Хауран екі ауданға бөлінді: Босра орталығындағы Хауран және Адриат орталығындағы Батания. Көптеген тұрғындар бидай мен арпаға салық төледі. Дегенмен, мемлекеттік билік әлсіреген сайын, аймақ іс жүзінде тәуелсіздікке ие болды. 18 ғасырда хаж жолы Босрадан батысқа қарай Мұзейрибке ауыстырылды, ол Хаурандағы керуеннің жиналатын орны болды. Хауран аймағында саяси және экономикалық ықпал үшін ағауаттар аймақ халқынан хаж керуенін қаржыландыруға түсім алды, керуенді және басқа саяхатшыларды сүйемелдеді және аймақты күзетті. Аназа тайпаларының Хауранға кіруі Бану Рабиа конфедерациясының жартылай көшпелі тайпаларының көшіп кетуіне себеп болды. Лажат шөлінде орналасқан Сулут тайпасы салыстырмалы түрде бір орында қалған жалғыз бедуин тайпасы болды. Бедуиндер де мерзімді шабуылдар жасады және олардың малдары көбінесе жазықтың егістіктерінде жайылып жүрді. 1711 жылы Айн-Дара шайқасының нәтижесінде друздар арасындағы қақтығыс аймаққа үлкен толқын әкелді. Друздар бұл аймақты жақсы сумен қамтамасыз етілгендігі, қорғанысқа қолайлы және Дамаск ауылдық аймағындағы және Хермон тауындағы друздердің қоныстарына салыстырмалы түрде жақын болғандықтан таңдады. Сирияны 10 жыл бойы басқарған Мысыр әкімшілігінің соңғы жылдары Джабал Хауранның друздары Ибрахим Пашаның әскери міндеттеме туралы бұйрығына жауап ретінде билікке қарсы алғашқы көтерілісін бастады. Олардың саны көшудің нәтижесінде артқан. 1860 жылы Ливан тауындағы друздар мен христиандар арасындағы азаматтық соғыс және одан кейінгі француз әскери араласуы друздардың Джабал Хауранға тағы бір үлкен көшіп кетуіне себеп болды. Хауран жазықтары 17-18 ғасырларда экономикалық және демографиялық тұрғыдан құлдырады. Бұл құлдыраудың себептері: шаруаларға үкімет пен бедуиндерден салық салу, бедуиндердің мерзімді шабуылдары мен малдарының жайылуы, көршілес друздармен, Осман ереуілшілерімен және бір-бірімен туындаған қақтығыстар. Бұл өз кезегінде тасталған ауылдардың жаппай қоныс аударуына және жаңа елді мекендердің құрылуына әкелді. Сол кезде Хауранның басшылығы әл-Миқдад және әл-Харири сияқты жазықтың негізінен бейбіт кландарының басшыларынан, әл-Хамдан және Бани әл-Атраш сияқты Джабал Хауранның друз кландарының бас көтеруші басшыларынан және малдары маусымдық түрде Хауран жазықтарын жайылатын Рвала, Вульд Али, Сирхан және Сардия бедуин тайпаларының басшыларынан тұрды. Бұл коалиция 1862 жылы жеңілді және үкімет әл-Атрашпен келісімге келді, оған бүкіл Хаураннан салық жинауды және әскери міндеттіліктің орнына ауыр айыппұл төлеуді сеніп тапсырды. Бұл Хауранды біріктірудің түпкі мақсатына айналмаса да, аймақтың дербес тәуелсіздігін аяқтады. Ол бұл өзгерісті Вульд Али және Рвала тайпаларының басшыларына жеткілікті жайылымдық жерлер беру арқылы жүзеге асырды; жазық пен друздердің басшыларына белгілі бір артықшылықтар мен мемлекеттік функцияларды беру; және ағауаттарды жергілікті тұрғындармен мемлекеттің делдалы ретінде ауыстыру, сонымен бірге оларды Трансжорданиядағы әскери науқандар үшін және хаж керуенін жеңілдету үшін пайдалану. 1869 жылдан бастап Дамасктың көптеген саудагерлері мен жер иелері және кәсіпкер Хаурани фермерлері осы жерлерге инвестиция салды, бұл ауыл шаруашылығы өндірісін арттырды. Алайда, жазықтардағы қауіпсіздіктің күшейуі, сондай-ақ бедуиндердің алым-салық жинаудың тоқтатылуы, негізінен, 20 ғасырға дейін сақталды. Орталық жазық толығымен өңделді немесе қоныстанды, Дара және Босра едәуір өсті және 1850 жылдары құрылған немесе қайта құрылған көптеген ауылдар үлкен ауылдарға айналды. Бірақ 1896 жылы билік отандық емес еврей отбасыларын қуып жіберді. 1904 жылы жыл сайынғы хаж керуені және Мұзейрибтің рөлі Хиджаз теміржолының салынуымен алмастырылды. Дамаскқа астықпен қамтамасыз етуді жалғастырса да, «Сирияның астық амбары» ретіндегі оның рөлі елдің солтүстік және солтүстік-шығыс аймақтарымен басылып кетті. Осылайша, аймақ 1958-1961 жылдар аралығындағы Біріккен Араб Республикасы кезеңінде қабылданған және 1963 жылы Баас партиясы үкіметімен күшіне енгізілген, жерді қайта бөлуді жүзеге асырған және негізінен ірі жер иелеріне бағытталған Аграрлық реформа заңынан көп әсер көрмеді. Саяси тұрғыдан алғанда, француз билігі кезінде жергілікті саясатқа үстемдік еткен көптеген кландар Баас кезінде де осы үстемдігін сақтап қалды. Башар әл-Ассадтың президенттігі кезінде (2000 жылдан қазірге дейін) Хауран маңызды ауылшаруашылық аймақ болып қала береді. Оның бас қаласы Дара Сирия, Иордания, Сауд Арабиясы және Түркия арасындағы коммерциялық трафик үшін маңызды транзиттік орталық болып табылады, сондай-ақ осы елдер арасындағы контрабандалық тауарлар үшін де. Хаурандағы көтеріліс күшейген кезде, үкіметке қарсы күштер Иорданияға және Парсы шығанағының Араб мемлекеттеріне жететін кландық желілерін пайдаланды, көтерілісті қолдау үшін қаражат пен қару-жарақ контрабандасы жасады. Үкіметке қарсы Салафит қарулы топтары, мысалы, Нусра майданы да ықпалын күшейтті, кейде Оңтүстік майданмен күресіп, кейде ынтымақтастық жасайды. 2018 жылға дейін көтерісшілер Дамаск-Дара басты солтүстік-оңтүстік тас жолының екі жағындағы аумақтарды және Насиб шекаралық өткелін бақылады, бірақ Сирия армиясы (САА) және оның одақтастары тас жол дәлізін бақылады. Сонымен қатар, үкіметті қолдайтын друздердің Мувахидин армиясы шайқастан шетте тұрып, Джабал әл-Друзді қорғады. Келесі айдың соңына қарай бүкіл Хауран үкімет бақылауына көшті, бұрын Ирак және Левант Ислам мемлекеті (ИММ) ұстап тұрған Ярмук бассейніндегі аумақтар да осы бақылауға көшті. Ḥawarna тайпасынан басқа, жазықтарда бұрынғы бедуин тайпаларының қауымдастықтары, бірте-бірте қоныстанған және 19 ғасырдың соңына дейін 50 жылдан астам уақыт бұрын келген черкестер де қоныстанған. Хаурандағы христиандар көпшілікті құрайтын немесе үлкен үлеске ие болатын жерлерге Дара провинциясындағы Изра қаласы және Жубайб, Намер, Бассир және Тубна ауылдары, сондай-ақ әс-Сувайда провинциясындағы Аслиха, Анз, Дара, Хит, Хабаб, Хараба, Сама әл-Бардан кіреді. | group=note Босра халқының шамамен 40% -ын Ливанның Набатия қаласынан шыққан шиит мұсылмандары құрайды. | group=note Солтүстік бөліктерінде Бани 'Амер он бір ауылда басымдық құрайды.

Сәулет

Хауранның өзіне тән жергілікті сәулеттік дәстүрі бар, ол Хаурани стилі деп аталады және бірнеше ерекше белгілермен сипатталады. Олардың бірі – ғимараттарды салу үшін базальт тасын ғана пайдалану. Қаттылығымен және қара түсімен белгілі базальт аймақ бойынша кеңінен таралған және соңғы онжылдықтарға дейін Хаурандағы барлық құрылыс жұмыстарына қолданылды. Набатейлер – өзіндік сәулеттік дәстүрі бар белсенді құрылыс салушылар еді. Римдіктер 106 жылы Набатейлер патшалығын бағындырғаннан кейін, аймақта III ғасырдың ортасында дау-дамай мен тұрақсыздық басталарға дейін құрылыс қарқынды дамыды. Классикалық дәуірдегі нысандар Осман империясының соңында қайта қоныстанғанда, Хауранның көптеген ежелгі ескерткіштері тұрғын үйлерге айналдырылды.

Сауалнамалар

Хауранның археологиялық орындарының алғашқы зерттеулерін 19 ғасырда француз археологы Мелхиор де Воге 1865 және 1877 жылдар аралығында, С. Меррилл 1881 жылы және Готлиб Шумахер 1886 және 1888 жылдары жасады. Ең толық және көп көлемді құжаттама 1903 және 1909 жылдары Принстон университетінен Батлер және оның командасы жүргізген зерттеулерде тіркелді, және содан кейін 1909 мен 1929 жылдар аралығында кезең-кезеңімен жарияланды.