Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чилидің Тынық мұхитындағы адам тұрмайтын аралы
Uninhabited Pacific island of Chile
Исла Салас и Гомес (ˈisla ˈsalas i ˈɣomes), сондай-ақ Исла Сала и Гомес (ˈisla ˈsalaj ˈɣomes) деп те аталады, Тынық мұхитындағы кішкентай, адам тұрмайтын чили аралы. Ол кейде Полинезия үшбұрышының ең шығыс нүктесі деп есептеледі. Тарихы бойында аралдың өте кішкентай болуы және шалғай орналасуына байланысты адамдардың ықпалына іс жүзінде дерлік тимеген.
Isla Salas y Gómez (ˈisla ˈsalas i ˈɣomes), also known as Isla Sala y Gómez (ˈisla ˈsalaj ˈɣomes; ), is a small uninhabited Chilean island in the Pacific Ocean. It is sometimes considered the easternmost point in the Polynesian Triangle. Throughout its history, the island has been largely untouched by humans, due to its diminutive size and remoteness.
География
Исла Салас-и-Гомес Чили құрлығының батысында 3210 км, Чилидің Десвентурадас аралдарының батысында 2490 км, Галапагос аралдарының оңтүстігінде 3226 км және ең жақын құрлық – Пасха аралының шығыс-солтүстік-шығысында 391 км жерде орналасқан. Salas y Gómez екі тастан тұрады: батыстағы кішірек тас 4 гектар (270 метр солтүстік-оңтүстік, 200 метр шығыс-батыс) және шығыстағы үлкені 11 га (500 метр солтүстік-оңтүстік, 270 метр шығыс-батыс) аумақты құрайды. Олар солтүстіктегі тар тілмемен байланысқан, оның ені шамамен 30 метр. Жалпы ауданы шамамен 15 гектар (0,15 км²), ал солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа дейінгі жалпы ұзындығы 770 метр. Аралдың ең биік нүктесі – теңіз деңгейінен 30 метр биіктікте, шығыс тасының оңтүстігінде, жағалаудан 30 метрден аз қашықтықта, 10 метрлік жартастың үстінде орналасқан. Батыс тасының ең биік жері 26 метр. Арал тұзды су шашыратылып тұрады, ал жағалауы сансыз су тоғандарымен толы. Жағалауы негізінен жартастардан тұратындықтан, аралға қону тыныш жағдайда ғана мүмкін. Аралда тұрақты тұщы су көздері жоқ, бірақ шығыс тасының ойысында ара-тұра жаңбыр суы жиналады, көбінесе диаметрі 75 метр болатын тұщы су қоймасын құрайды. Бұл теңіз құстарының тіршілігі үшін маңызды. Бұл жер бетінде құрғақ көрінсе де, жер бетінен бірнеше сантиметр төмендегі құм ылғалды болып қалады. Бұл жазық құмды аймақ – тікұшақтардың қонуына қолайлы жалғыз жер. 1994 жылы Чили Әскери-теңіз күштері автоматтандырылған маяк пен цунами ескерту жүйесін орнатты. Содан бері арал табиғат қорығы деп жарияланды. 1805, 1806, 1817, 1825, 1875 және 1917 жылдары кем дегенде сапарлар тіркелген. 2010 жылдың 6 қазанында президент Себастьян Пиньера 150 000 км² теңіз қорғалатын аймағы – Парк Марино Сала и Гомес, сондай-ақ Парк Марино Моту Мотиро Хива құрылғанын жариялады. 2008 жылы Веллингтонда өткен Deepsea Coral Symposium барысында алғаш рет Salas y Gomez және Nazca су асты қыртыстарында теңіз қорғалатын аймақ құру идеясы ұсынылды. Содан кейін 2009 жылдың ақпан айында Дүниежүзілік жабайы табиғат қоры (WWF Chile) Латын Америкасының су шаруашылығы зерттеулер журналында ғылыми шолу жариялады, онда үкіметтік есептің негізін растайтын ғылыми негіздер келтірілді. Бұл жариялау Oceana және National Geographic ұйымдарының осы аумақтың экологиялық құндылығын зерттеу және атап көрсету, сондай-ақ оны қорғауға шақыру жөніндегі күш-жігерін жалғастырады. Бұл ұйымдар аралдың айналасындағы барлық экономикалық аймақты қамту үшін қорғалатын аумақты кеңейтуді ұсына отырып, аймаққа қосымша экспедицияларды жоспарлап отыр және консервация жоспарын жасауды көздеп отыр.
Isla Salas y Gómez is located 3,210 km west of the Chilean mainland, 2,490 km west of Chile's Desventuradas Islands, 3,226 km south of the Galápagos Islands and 391 km east northeast of Easter Island, the closest landmass. Salas y Gómez consists of two rocks, a smaller one in the west measuring 4 hectares in area (270 meters north–south, 200 meters east–west), and a larger one in the east measuring 11 ha (500 meters north–south, 270 meters east–west), which are connected by a narrow isthmus in the north, averaging approximately 30 meters in width. The total area is approximately 15 hectares (0.15 km2), and the total length northwest–southeast is 770 meters. Its highest point, 30 meters above sea level, is in the south of the eastern rock, less than 30 meters from the shore, above a 10 meter high cliff. The highest elevation on the western rock is 26 meters. The island is showered with salt water, and the shoreline is dotted with countless tidepools. Because the shoreline consists primarily of cliffs, landing on the island is difficult in all but the calmest of conditions. There are no permanent sources of fresh water on the island, but there is an intermittent rainwater pool in a depression on the eastern rock, which often forms a cache of fresh water 75 meters in diameter. This is essential for the survival of the large population of seabirds. Even when this area appears dry at the surface, the sand is still moist just a few inches below the surface. This flat sandy area is also the only place on the island suitable for landing helicopters. In 1994, the Chilean Navy installed an automated beacon and a tsunami warning system. The island has since been declared a nature sanctuary. Between then and 1917, visits are recorded in at least 1805, 1806, 1817, 1825, 1875, and 1917.]] On October 6, 2010, President Sebastián Piñera announced the creation of the 150,000 km2 Marine Protected Area Parque Marino Sala y Gómez, also called Parque Marino Motu Motiro Hiva. During the 2008 Deepsea Coral Symposium, Wellington, the idea of a Marine Protected Area on the submarine ridges of Salas y Gomez and Nazca was launched for the very first time. Then, in February 2009, the World Wildlife Fund, WWF Chile, published a scientific revision in the Latin American Journal of Aquatic Research, giving the scientific background that supported the government report for the declaration of the non take MPA Motu Motiro Hiva. This declaration follows the efforts of Oceana and National Geographic to both study and highlight the ecological value of this area, and to encourage its protection. These organizations are planning additional expeditions to the area in order to draft a conservation plan, and to propose the widening of the protected area to encompass the whole Exclusive Economic Zone around the island.
Геология
Salas y Gómez – теңіз түбінен шамамен 3500 метрге көтерілетін үлкен таудың шыңынан тұратын жанартау аралы. Скотт рифі (Батыс Австралия жағалауындағы Скотт рифімен шатастырмаңыз), сол су асты таудың тағы бір шыңы және оның үстінен ең шағын тереңдігі 25 метрді құрайды. Салас-и-Гомес, Пасха аралы сияқты, сол Салас-и-Гомес қырқасының бір бөлігі болып табылады, бұл екі орналасқан жер ғана су асты тау тізбегінің теңіз деңгейінен жоғары көтерілген бөліктері. Бұл тізбекте ондаған басқа да теңіз таулары бар, олар 2232 км шығысқа қарай Наска теңіз тауына дейін созылады, онда Наска қырқасымен қосылады.
Salas y Gómez is a volcanic island consisting of the summit of a large mountain which rises about 3500 metres from the sea bed. Scott Reef (not to be confused with Scott Reefs off Western Australia), 1.5 km further northeast, is another peak of the same mostly submarine mountain, and has a least depth of 25 meters above it. Salas y Gómez is part of the same Salas y Gómez Ridge as Easter Island to the west, these two locations being the only places where the otherwise submarine mountain range extends above sea level. There are several dozen more seamounts in the range, which extends 2232 km eastward until Nazca Seamount at , where it joins the Nazca Ridge.
Флора
Салас-и-Гомез және Пасха аралы ерекше экоөңірді құрайды, Рапа-Нуи субтропиктік кең жапырақты ормандары. Дегенмен, Салас-и-Гомез көбінесе шөлейт, ормансыз және тек төрт түрлі құрлықта өсетін өсімдікке ие; олардың ішінде Asplenium obtusatum ("spleenwort") – биіктеп орналасқан, қорғалған аймақтарда ғана өсетін папоротник түрі.
Salas y Gómez and Easter Island form a distinct ecoregion, the Rapa Nui subtropical broadleaf forests. However Salas y Gómez is largely barren with no forests and only four species of terrestrial plants; these include Asplenium obtusatum ("spleenwort"), a type of fern which only grows in protected areas at higher elevations.
Мәдени сілтемелер
Чарльз Стивенсонның "ОО бет-бейнесі" кітабында арал және оның төңірегіндегі батып кеткен тастар кеңінен суреттелген. Алан Дин Фостер 1971 жылы жазған "Жасыл қорапқа қатысты ескертпелер" атты Ктулху мифологиясы туралы әңгімесінде осы аралды атап өткен. 1816 жылы Салас-и-Гомес аралынан өтіп, жағаға шықпаған неміс ақыны Адельберт фон Шамисо арал туралы ойларынан шабыттанған өлең жазды.
Charles Stephenson's book The Face of OO features the island, and the submerged rocks around it, heavily. Alan Dean Foster referred to the island in his 1971 Cthulhu mythos short story "Some Notes Concerning a Green Box". Although only passing Salas y Gomez in 1816 and not going ashore, the German poet Adelbert von Chamisso wrote a poem based on his reflections upon the island.