Кіріспе

1919 жылы Британдық Үндістандағы өзгерістер туралы есеп

Монтегю-Челмсфорд реформалары, немесе қысқаша Монт-Форд реформалары, Британдық Үндістанда өзін-өзі басқару институттарын біртіндеп енгізу мақсатымен колониялық үкімет тарапынан ұсынылды. Реформалар 1917-1922 жылдар аралығында Үндістан мемлекеттік хатшысы болған Эдвин Монтегю және 1916-1921 жылдар аралығында Үндістан вице-королі болған Лорд Челмсфордтың есімдерімен аталады. Реформалар 1918 жылы дайындалған Монтегю-Челмсфорд есебінде сипатталған және 1919 жылғы Үндістан үкіметі заңының негізін құрады. Бұл конституциялық реформалармен байланысты. Үндістан ұлтшылдары реформалардың жеткіліксіз екенін айтса, британ консерваторлары оларды сынады. Осы заңның маңызды ерекшеліктері:

1. Императорлық заң шығару кеңесі енді екі палатадан тұратын болды: Орталық заң шығару жиналысы және Мемлекеттік кеңес. 2. Провинциялар екі билік жүйесін немесе дуализмді қабылдады.

Өмірбаян

Эдвин Монтегю 1917 жылғы маусым айында Остен Чемберлен 1916 жылы түріктер Кутты басып алғаннан және ондағы үнді әскерін тұтқынға алғаннан кейін отставкаға кеткен соң Үндістан мемлекеттік хатшысы болды. Ол Ұлыбритания Министрлер кабинетіне Үндістандағы еркін институттарды біртіндеп дамытуға, соңында өзін-өзі басқаруға жету мақсатында жұмыс істеу ниеті туралы ұсыныс енгізді. Лорд Керзон Монтегюдің өзін-өзі басқаруға тым көп мән бергенін ойлап, оған әкімшіліктің барлық салаларында үндістердің қатысуын арттыру және Үндістандағы Британ империясының негізгі бөлігі ретінде жауапты үкіметтің кезең-кезеңімен іске асырылуына бағытталған өзін-өзі басқару институттарын дамыту жөнінде жұмыс істеуді ұсынды. Кабинет Монтегюдің бастапқы мәлімдемесі орнына Керзонның түзетулері енгізілген мәлімдемені бекітті.

Үндістанда қабылдау

Көптеген үндістер Бірінші дүниежүзілік соғыста британдықтармен бірге шайқасты және олар одан да көп жеңілдіктер күтті. Үндістан Ұлттық Конгресі мен Мұсылман лигасы жақында өзін-өзі басқаруды талап етіп бірікті. 1919 жылғы реформалар Үндістандағы саяси талаптарды қанағаттандырмады. Британдықтар оппозицияны жаныштады, ал 1919 жылы қабылданған Роулат актілері арқылы баспасөз және қозғалысқа қойылған шектеулер қайта енгізілді. Бұл шаралар Үнді мүшелерінің бірауыздан қарсылығына қарамастан, Заң шығару кеңесі арқылы күштеп қабылданды. Кеңес мүшелерінің бірнешеуі, соның ішінде Джинна, наразылық білдіріп отставкаға кетті. Бұл шаралар бүкіл Үндістанда британдық соғысқа халықтың көрсеткен күшті қолдауына сатқындық ретінде қарастырылды. Хантер тергеуі әскерге басшылық еткен генерал Дайерді қызметтен босатуды ұсынды, нәтижесінде Дайер жұмысынан босатылды. Көптеген британдық азаматтар Дайерді қолдады, олар Хантер тергеуінен оған әділетсіз қарағандықтарын есептеді. Консервативті «Morning Post» газеті генерал Дайерге 26 000 фунт стерлинг көлемінде қаржы жинады, ал сэр Эдвард Карсон Монтегюге сенімсіздік білдіретін ұсыныс енгізді, ол іс жүзінде қабылданбады. Монтегюді Уинстон Черчилльдің оны қорғаған күшті сөзі құтқартты. Қатардағы халықтың арасында көптеген жас үндістер Үндістанның тәуелсіздігіне жете беруді асықтырғысы келді және британдықтар әкімшілікте бұрынғы лауазымдарына оралғанда, үлкен прогресс болмауынан көңілі қалды. 1920 жылдың қыркүйегінде өткен Үндістан Ұлттық Конгресінің жылдық мәжілісінде делегаттар Гандидің сварадж, яғни өзін-өзі басқару туралы ұсынысын қолдады – қажет болған жағдайда британ империясының құрамында немесе одан шығып. Бұл ұсыныс британдық билікке қарсы ынтымақсыздық саясаты арқылы іске асырылуы керек еді, яғни Конгресс 1921 жылы Монтегю-Челмсфорд реформалары бойынша өткен алғашқы сайлауда кандидаттарды тікелей ұсынбады.

Қарап шығу

Монтегю-Челмсфорд есебінде 10 жылдан кейін қарау жүргізілуі керек делінген. Сэр Джон Саймон басшылық еткен комитет (Саймон комиссиясы) осы қарауды жүзеге асырды және конституциялық өзгерістерді ұсынды. 1930, 1931 және 1932 жылдары Лондонда маңызды мүдделердің өкілдерімен үш дөңгелек үстел конференциясы өткізілді. Махатма Ганди британ үкіметімен келіссөздерден кейін 1931 жылғы дөңгелек үстелге қатысты. Үндістан Ұлттық Конгресі мен британдықтар арасындағы басты дау – әр қауым үшін жеке сайлау округтері болды, Конгресс бұған қарсы болды, бірақ Рамсей Макдональдтың қауымдық шешімінде олар сақталды. 1935 жылы Үндістан Үкіметі туралы жаңа заң қабылданды, ол Монтегю-Челмсфорд есебінде алғаш рет көтерілген өздік басқаруға қадамды жалғастырды.