Мұса уағызшы: Нарбонналық еврей салаушысы және француз тіліндегі еврей экзегетикасының негізін қалаушысы

Кіріспе

Моше хаДаршан (шамамен 11 ғасырдың басында) («Мұса уағыздаушы») Нарбонн ешивасының басшысы және, мүмкін, Францияда еврейлік түсіндірме ғылымының негізін қалаушы. Рашимен бірге оның еңбектері жиі сарфат тіліндегі, яғни еврей-француз тіліндегі ең алғашқы сақталған жазбалар ретінде сілтеме жасалады. Авраам Закутоның сөзіне қарағанда, Мұса білімділігімен ерекшеленетін Нарбонн әулетінен шыққан; оның арғы атасы Абун, атасы Мұса бен Абун және әкесі Якоб бен Мұса бен Абун («ха Нави» деп аталған) барлығы Нарбонн ешивасының басшылары болған. Мұсаның өзі де осы лауазымды атқарды, ал оның қайтысынан кейін оның інісі Леви басқарды.

Аггадист ретінде

Моше ха Даршан раббилік билік деп есептелсе де, ол өзінің беделін негізінен Тобия бен Елиезермен бірге 11-ші ғасырда мидрашикалық символикалық Киелі кітапты түсіндірудің (дераш) ең көрнекті өкілі болғаны үшін иеленді. Оның Киелі кітаптағы еңбегі, кейде «Есод» деп аталады, және тек Рашидің түсіндірмелерінде кездесетін цитаталар арқылы белгілі (Раши (1040-1105) оны Киелі кітапқа түсініктемесінде 19 рет, ал Талмудқа түсініктемесінде – «Кетубот» 75b және «Нидда» 19a беттерінде екі рет келтіреді), бұл еңбекте ертедегі аггадикалық еңбектерден үзінділермен қатар оның өзінің мидрашикалық түсіндірмелері де бар. Бұл еңбектің сақталмауының себебі, оның құрамындағы шетелдік элементтердің көп болуынан туындаған, нәтижесінде оған жағымсыз қарағандықтан болуы мүмкін. Сонымен қатар, А. Эпштейннің жақында анықтағандай, бұл еңбек жүйелі түрде жинақталмаған, тек Мұсаның жазбаларынан тұратын жинақ болған. Осы себепті оның белгілі бір атауы болмаған, сондықтан әртүрлі авторлар оны әртүрлі атаулармен келтіреді. Рэймунд Мартиннің «Pugio Fidei» еңбегіндегі цитаталар арқылы белгілі «Мидраш Берешит Рабба Майор» немесе «Берешит Раббати» Мұса ха Даршанның ілімдерін қатты еске түсіретін көптеген аггадот пен аггадистік идеяларды қамтиды; Зунц бұл мидраштың шын мәнінде Мұсаның еңбегі екенін мәлімдейді. Алайда, А. Эпштейннің пікірінше, мидраштың соңғы құрастырушысы, әрине, Мұса ха Даршан емес, «Есодтан» өзінің мақсатына сәйкес келетін нәрсені алған, әсіресе Мұсаның Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы мифті мидрашикалық тұрғыдан түсіндіруінен. «Есод» «Мидраш Бамидбар Рабба» мен «Мидраш Тадшеге» де ықпал етті, олар кейіннен аггадикалық символикалық тәсілмен әлем, адамзат және киелі шатыр арасындағы параллельдікті көрсетуге тырысады. «Мидраш Тадше» туралы Эпштейн Мұса ха Даршанның авторы болғандығын айтады. Мұса ха Даршан кейбір пәйютімдердегі түсініксіз сөздерді түсіндірген. Оған он өсиет туралы мидраш пен «виддуи» жазғандықтары да есептеледі.

Though Moshe ha Darshan was considered a rabbinical authority, he owes his reputation principally to the fact that together with Tobiah ben Eliezer he was the most prominent representative of midrashic symbolic Bible exegesis (derash) in the 11th century. His work on the Bible, probably sometimes called Yesod, and known only by quotations found mostly in Rashi's commentaries (Rashi (1040 1105) quotes him 19 times in his Bible commentary, and twice in his Talmud commentary Ketubot 75b and Niddah 19a), contained extracts from earlier aggadic works as well as midrashic explanations of his own. Probably the non preservation of the work was due to an excess of the foreign element in its composition, causing it to be regarded with disfavor. Moreover, as has recently been ascertained by A. Epstein, it was not a systematically arranged work, but merely a collection of notes made by Moses. For this reason, apparently, it did not have a fixed title, and therefore it is quoted under various names by different authors. The Midrash Bereshit Rabbah Major or Bereshit Rabbati, known through quotations by Raymund Martin in his Pugio Fidei, has many aggadot and aggadic ideas which recall very strongly Moses ha Darshan's teachings; it is claimed by Zunz that the midrash was actually the work of Moses. A. Epstein, however, is of the opinion that the final compiler of the midrash, certainly not Moses ha Darshan, took from the Yesod whatever he considered appropriate for his purpose, especially from Moses' midrashic interpretation of the Genesis creation myth. In a similar way the Yesod influenced the Midrash Bamidbar Rabbah and the Midrash Tadshe, which later, in a aggadic symbolic manner, endeavors to show the parallelism between the world, mankind, and the Tabernacle. Concerning the Midrash Tadshe, Epstein goes so far as to assume that Moses ha Darshan was its author. Moses ha Darshan explained some obscure expressions in certain piyyuṭim. He is credited also with a midrash on the Ten Commandments and with a "viddui".

Оның оқушылары

Мұсаның ұлы Яһуда ха Даршан бен Мұса болды. Самуил бен Жақып ибн Джаманың Натан бен Иехиелдің Арухына қосқан сөздерінде Хасид есімді Жүсіп, Яһуда ха Даршанның ұлы болған болуы мүмкін. Натан бен Иехиел әлбетте Мұсаның шәкірті болған, ол Талмуд сөздері мен үзінділерін түсіндірген. Абрахам Закуто Мұсаның тағы үш шәкіртін атады: Мұса Анау, Мұса бен Жүсіп бен Мерван ха Леви және Нарбоннан Ыбырайым бен Ысқақ (Сефер ха Ешколдың авторы). А. Эпштейн Мұсаның тағы бір шәкірті, Р. Шемаях болғанын айтады, ол кейде Берешит Рабба Раббати мен Сандар Раббада Мұса ха Даршанның сөздерін түсіндіріп келтіреді. Ол сондай-ақ, кімнің космологиялық ұғымдарына Мұса ха Даршанның әсері тигенін де ұсынады.