Кіріспе
Үш патшалық соғысы кезінде болған шайқас. Килсит шайқасы 1645 жылдың 15 тамызында Килсит маңында болды және бұл Үш патшалық соғысының бір бөлігі еді. Шотландиядағы соғыстың ең ірі шайқасы болып табылатын бұл шайқаста корольшіл генерал Монтроз Ковентер басымдығындағы Шотландия Парламентінің әскерлерін жеңіп, генерал Уильям Бейлидің корольшілдерді қууын тоқтатты.
The Battle of Kilsyth, fought on 15 August 1645 near Kilsyth, was an engagement of the Wars of the Three Kingdoms. The largest battle of the conflict in Scotland, it resulted in victory for the Royalist general Montrose over the forces of the Covenanter dominated Scottish Parliament, and marked the end of General William Baillie's pursuit of the Royalists.
Өмірбаян
1644 жылдың ортасы мен 1645 жыл аралығында Монтроз Шотландия айналасында сәтті бұзушылық науқанын жүргізді, мақсаты – шотланд үкімет әскерлерін бағындырып, олардың Бірінші ағылшын азамат соғысында парламентшілер тарапына көмектесуіне кедері келтіру еді. Аласдер Мак-Колла басқаратын ирландиялық конфедерация бригадасының негізінде құрылған күштерді басқарып, Монтроз Типпермуир, Абердин, Инверлохи, Олдэрн және Альфорд шайқастарында ковенанттарды жеңді. 1645 жылғы 2 шілдеде Альфордтағы қанды роялистер жеңісінен кейін Шотландияда тәжірибелі әскери сарбаз Уильям Бейли басқаратын бір ғана толыққанды үкіметтік күш қалды. Бейли әскерімен Шотландияның эстаттарының отырысына қатысу үшін Перт қаласында болды. Оған Файфтан жаңа, жаттығудан өтпеген сарбаздар, Англиядан алынып келген бірнеше тұрақты полк және Монтроздың Олдэрн мен Альфордта жеңген бірнеше полктерінің қалдықтары қосылды. Оның кавалериясы, Лорд Балкаррес басқаруымен, көбінесе тұрақты драгун әскерлерінен құралды. Бұл әскерлерге қоса, Ланарк графы ағасы Гамильтон герцогының Клайдсдейлдегі иелігінен 1000 жаяу әскер мен 500 кавалериядан жаңа әскер жинап, солтүстікке қарай негізгі күштерге қосылу үшін жолға шықты. Бұл әскер қозғалысы туралы хабар Монтрозға жеткенде, ол осы күштер бірігуге үлкермес бұрын жеке-жеке қарсы тұруға шешім қабылдады. Дункельдтен аттанған ол Перттегі Бейли күштерін айналып өтіп, Кинросс, Гленфарг және Алоа арқылы Стирлингке жақын Форт өзенінен өтіп, Стирлинг қамалынан айналып өтті. 14 тамызда түнде әскер Колциум қамалының маңындағы Килсит маңындағы Колциум аймағындағы шалғынды далада орналасты. Осы аймақ әлі күнге дейін оқиғаның естелігі ретінде Кавалерия паркі деп аталады. Бейли Монтроздың алға жылжуын дерлік бірден білді, бірақ оның мақсаты анық болу үшін біраз уақыт кетті. Қарсыласының басымдығын және Ланарк күштерінің қауіпте екенін түсінген ол өз әскерін оңтүстікке қарай жылжытып, қазіргі A9 тас жолымен Стирлингке жетті. Монтроз Колциумға жеткен күні Бейли Холлинбуштан үш шақырымдай қашықтықта болды. Ол кеш келді, ал оның әскері аз демалды. Түнде оның барлаушылары роялистердің лагерін анықтады, ал таңертең оның әскері қозғалып, тікелей дала арқылы Бантон ауылына жетті. Бұл ковенанттарға роялистердің жаяу әскері орналасқан ойыстың шығыс жиегіндегі биік жерді бағындыруға мүмкіндік берді.
Шайқас
Роялистер әскерлері анық көрінді, олардың басты жау әскерінің келуіне кедергі келтірмеді. Қарсыластарына құрметпен қарап, өзінің күштері бірнеше шақырым жол жүргенін, толық жабдықталғанын ескерген Бейли, өз орнында тұрып, Ланарк күштерінің келуін күтуге шешім қабылдады. Егер Ланарк майданға келсе, Бейли Монтрозды өзінің күштері мен қосымша күштердің арасында қысып алатын еді; ал егер Монтроз Ланаркқа шабуыл жасауға шешім қабылдаса, Бейли роялистер әскеріне арт жақтан шабуылдай алатын еді. Монтроздың ковенанттардың қатарына тікелей шабуыл жасауы, сан жағынан басым қарсыластың биік орналасқан бекінісімен бетпе-бет келуге әкелмек. Бейлидің шешімі дұрыс болғанымен, оған мойынұсқауға рұқсат берілмеді. Оның бұйрықтары Аргилл, Кроуфорд және Туллибардин графтары, Эльчо лорды, Берлидің Бальфуры және бірқатар кальвинист дін қызметкерлерінен тұратын «Мүліктер комитетінің» бекітуіне жататын. Монтроздың тағы бір күні соғысу үшін қашып кетуі мүмкін деген алаңдаушылықпен, олар роялистердің орналасқан жерін айналып өтуге флангтық жорысқа бұйрық берді. Бейли қайта орналастыруға қарсылық көрсетті, бірақ оның қарсылығы ескерілмеді. Ковенант әскері флангтық жорыс жасағанда шайқас тез басталды, Бейли күшінің сол қанаты (қазір флангтық колоннаның артқы бөлігі) Монтроздың сол жағындағы шатырларды басып алған Маклин жаяу әскеріне шабуыл жасады, ал ковенант әскерінің оң қанаты (алғы шеп) роялистердің кавалериясына шабуыл жасады. Басқа ковенанттар мен роялистердің бөлімшелері де бұйрықсыз әрекет ете отырып, шайқасқа қосылды. Монтроз күтпеген мүмкіндікті пайдаланып, өзінің кавалериясы мен таулы жаяу әскерін енді бұзылған ковенант колоннасына қарсы жіберді. Содан кейін роялистердің жаяу әскерінің көп бөлігі шабуылға қосылды. Бейлидің әскері қатыгез «Таулық шабуылға» қарсы тұра алмай, тез шашырап кетті. Ковенант әскерінің шамамен үштен екі бөлігі қаза тапты. Бейли өзі кавалериядан құралған күзетпен оңтүстікке қашып кетті, бірақ Келвин мен Бонни өзендерінің бастауында орналасқан, қасиетті Дулатур батпағында ұсталды. Ол қашып құтылуға үкілі болды, бірақ күзетінің көп бөлігін артта қалдырып, Стирлинг қаласына қауіпсіз жетті. Форт және Клайд каналын салу кезінде батпақтан бірнеше әскердің денелері табылды, олардың бірі әлі де атының үстінде отырған еді.
Салдары
Ланарк әскері жеңіліс туралы хабар алды және тарап кетті. Ланарк пен Мүліктер Комитеті Англияға, шекара арқылы қашып кетті. Ұзақ уақыт өтпей Монтроз Шотландияның даусыз билеушісі атанды және король атынан парламент шақыру үшін Глазгоға бағыт алды. Монтроздың білмегені, жеңіс кеш болды; Насеби шайқасы бұрыннан-ақ ұтылып, роялистердің ісі қирап қалған еді. Шотланд роялистерінің жеңісі туралы жаңалық Левен басқаратын негізгі келісімшіл әскерді Херефордты қоршаудан бас тартып, шегінуге мәжбүр етті. Монтроз патшаға көмек көрсету үшін оңтүстікке жылжуға тырысты, бірақ Филипхоу шайқасында мүшелі жеңіліске ұшырады. 1644–1645 жылдардағы шайқас және роялистердің жалпы науқаны 1937 жылғы ирланд жазушысы Морис Уолштің «Ешқандай жарыс жоқ» романында бейнеленген, бұл оқиға О'Кахан полкінің екі сарбазының көзқарасынан баяндалған.
Жауынгерлік алаң
Орданс Survey карталары шайқас даласын 18 ғасырда кеңейтілген Бантон көлінің жанында деп көрсетеді. Шайқас даласы 2009 жылғы Шотландия тарихи ортаны қорғау саясаты бойынша Historic Scotland ұйымымен тізімделген және қорғауға алынған.