Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шу ханның қолбасшысы және шенеунігі (227–263)
Shu Han general and official (227 263)
Жуге Чжан (227 – 263 жылдың қарашасы), Сыюань атты әдепті есімі, Қытайдың Үш патшалық дәуірінде Шу хан мемлекетінің әскери қолбасшысы және саясаткері болған. Ол Шудың алғашқы императорлық канцлері Чжугэ Лянның ұлы.
Zhuge Zhan (227 – November 263), courtesy name Siyuan, was a Chinese military general and politician of the state of Shu Han during the Three Kingdoms period of China. He was a son of Zhuge Liang, the first Imperial Chancellor of Shu.
Ерте өмір
16 жасында ол Шу ханшайымына (Шу императоры Лю Шанның қызы) үйленді және кавалерия командирі (騎都尉) болып тағайындалды. Бір жыл өткен соң, ол Император гвардиясының Юлин (羽林) бөлімінде үй генералы (中郎將) болып көтерілді. Содан кейін Шу үкіметінде сарай қызметкері (侍中), жазу шеберлерінің қадағалаушысы (尚書僕射) және әскери кеңесші генерал (軍師將軍) лауазымдарын атқарды. Ресми қызметінен бөлек, Жүге Жан сурет салу және каллиграфияда да шебер болды. Шу халқы 234 жылы қайтыс болған Чжугэ Лянды қатты сағынып, оның таланты үшін Жүге Жанды ерекше жақсы көретін, себебі ол оларды әкесіне еске түсіретін. Шу үкіметі жақсы қадамдар жасағанда, халық Жүге Жанды мақтап, оған құрмет көрсетіп, тіпті бұл оның еңбегі болмаса да, оған жатқызатын. Чжугэ Лян Шу үкіметінде ешқандай ресми тарих бюросын құрмағандықтан, Жүге Жанның қай саясатқа қатысқандығын анықтау қиын болды, бірақ Жүге Жанның нақты жетістіктерінен гөрі беделі жоғары болғаны айқын еді.
When Zhuge Zhan was 16 years old, he married a Shu princess (a daughter of the Shu emperor Liu Shan) and was appointed as a Cavalry Commandant (騎都尉). One year later, he was promoted to a General of the Household (中郎將) in the Yulin (羽林) unit of the Imperial Guards. He subsequently held the following positions in the Shu government: Palace Attendant (侍中), Supervisor of the Masters of Writing (尚書僕射) and Military Adviser General (軍師將軍). Apart from serving as an official, Zhuge Zhan was also skilled in painting and calligraphy. Since the people of Shu deeply missed Zhuge Liang, who died in 234, they especially liked Zhuge Zhan for his talents because he reminded them of his father. Whenever the Shu government implemented a favourable policy, the people give credit to Zhuge Zhan even though it might have had nothing to do with him. As Zhuge Liang never established any formal history bureau in the Shu government, it was hard to distinguish which policies Zhuge Zhan had a role in, although it was clear that Zhuge Zhan's reputation was greater than his actual accomplishments.
Биліктің шыңы
Чжугэ Чжанның жиі тағайындалулары императорлық әкімшілік жүйесінің ең жоғары сатысына – Императорлық хатшылыққа (Imperial Secretariat) дейін жалғасты. Сонымен қатар, Чжугэ Чжан әрекеттегі Бас қорғаушы (都護) және әрекеттегі Ғардтар генералы (衛將軍) болып тағайындалды. 228 және 234 жылдар аралығында бес әскери науқан түрінде Шудың қарсыласы Цао Вэйге қарсы агрессивті сыртқы саясатты жүзеге асырғанын көрген Чжугэ Чжан, әсіресе Шу үшін әскери күшті тым көп пайдаланудың қаупін сезді, өйткені Шу әскери және экономикалық тұрғыдан Вэйден әлдеқайда әлсіз болды. Цзян Вэй Шу армиясының де-факто бас қолбасшысы болғаннан кейін, Чжугэ Чжан оны Вэйге қарсы соғысты жалғастырудан қайтармаққа тырысты, бірақ сәтті болмады. Цзян Вэй 240 және 262 жылдар аралығында Вэйге қарсы барлығы 11 әскери науқан ұйымдастырды. Цзян Вэй Вэй әскерінен күйреуге ұшырағаннан кейін, Чжугэ Чжан Шу императоры Лю Шанға хат жазып, Цзян Вэйді әскери қолбасшылықтан алып тастап, оның орнына евнух Хуан Хаодың досы Ян Юйді тағайындауын сұрады. Чжугэ Чжанның Лю Шанға жолдаған ескерткіші сақталған және Цзинь әулетінің кезінде де қолжетімді болды. Алайда, Лю Шан Чжугэ Чжанның кеңесін тыңдаған-тыңдамағаны белгісіз, өйткені Цзян Вэй 11 науқанның соңғысынан кейін сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Шу астанасы Чэндуға оралмады, себебі Шу халқының оған наразылығы күшейгенін білді. Лю Шан сондай-ақ Чжугэ Чжанның Вэйге қарсы шабуылдан қорғанысқа көшу ұсынысын қабылдамады, өйткені ол бұрын Вэй Янның сынақтан өткен қорғаныс жүйесін Цзян Вэйдің жоғары тәуекелді, жоғары сыйақылы стратегиясымен алмастырған еді. Бұрын Шу генералы Вэй Ян, Шу жеріне апаратын жолдардың шетінде және шығуларында "қорғау лагерьдерін" құру арқылы басқыншы күштерді тоқтату және кері қайтару үшін қорғаныс стратегиясын ойлап тапқан. Вэй Янның қайтысынан кейін де Лю Шан осы жүйені сақтап, Шу әскерінің Вэй басқыншыларын әрқашан тоқтатуына мүмкіндік берді. Алайда, Цзян Вэй Вэй Янның жоспары "жауды тоқтатуға ғана қабілетті, бірақ үлкен пайда әкелмейді" деді. Шешуші жеңіске қол жеткізуді үміттене отырып, Цзян Вэй Вэй Ян құрған лагерьлерді тастап, Цинь тауларындағы барлық өткелдерді босатуды ұсынды, сонда Вэй әскерін Ханчжун аймағына тереңдете тартып, шаршаған әскерді қоршап, шегіну кезінде Шудың қарсы шабуылына сезімтал етуге болады. Цзян Вэй өзінің жоспарының арқасында олар Цинь тауларында қорғалған кезде мүмкін емес болған шешуші жеңіске қол жеткізе алатынын мәлімдеді. Цзян Вэйдің талдауы логикалық және дұрыс болғандықтан, Чжугэ Чжан Вэй Янның байланысқан бекіністерін бұзуға қарсы болмады.
Zhuge Zhan's frequent promotions continued until he reached the top of the imperial administrative system – the role of the Imperial Secretariat. At the same time, Zhuge Zhan was appointed as acting Protector General (都護) and acting General of the Guards (衛將軍). Having seen his father adopt an aggressive foreign policy towards Shu's rival state Cao Wei in the form of five military campaigns between 228 and 234, Zhuge Zhan recognised the inherent dangers of overly using military force, especially for Shu since it was far weaker than Wei in terms of military and economic power. After Jiang Wei became the de facto overall commander of the Shu army, Zhuge Zhan attempted to dissuade him from continuing to wage war against Wei but to no avail – Jiang Wei launched a total of 11 military campaigns against Wei between 240 and 262. After Jiang Wei suffered a crushing defeat at the hands of Wei forces, Zhuge Zhan wrote to the Shu emperor Liu Shan, asking him to remove Jiang Wei from his military command and replace him with Yan Yu, a friend of the eunuch Huang Hao. Zhuge Zhan's memorial to Liu Shan was preserved and was still available by the time of the Jin dynasty. However, it is not known whether Liu Shan heeded Zhuge Zhan's advice, because Jiang Wei did not return to the Shu capital, Chengdu, after his failure in the last of the 11 campaigns, presumably because he knew that the people of Shu were increasingly resentful of him. Liu Shan also compromised Zhuge Zhan's proposal to switch from an offensive stance against Wei to a defensive one, because he had earlier replaced Wei Yan's tried and tested defensive layout with a high risk high reward strategy by Jiang Wei. Previously, the Shu general Wei Yan had invented a defensive strategy to hinder and repel invading forces by setting up "covering camps" on the outskirts and exits of trails leading to Hanzhong Commandery, a strategic location on the road into the Shu heartland. Even after Wei Yan's death, Liu Shan had followed this arrangement, which allowed the Shu forces to successfully keep Wei invaders out every time. However, Jiang Wei argued that Wei Yan's design "could only repel the enemy but not reap big profits." Hoping to score a decisive victory, Jiang Wei proposed to abandon the camps set up by Wei Yan and vacate all the passes in the Qin Mountains, so an invading Wei army could be lured deeper into Hanzhong Commandery, where the weary expedition force could be blocked and rendered vulnerable to a Shu counterattack upon retreat. Jiang Wei claimed his arrangement could achieve a decisive victory previously unimaginable when they had just defended along the Qin Mountains. Since Jiang Wei's analysis had sound logic and merit, Zhuge Zhan did not oppose dismantling Wei Yan's intertwined fortifications.
Шү-ді қорғауға тырысудың пайдасыздығы
263 жылдың басында Цзян Вэй Вэй үкіметі генерал Чжун Хуэйді Вэй-Шу шекарасындағы әскери істерге басшы етіп тағайындағанын естіген соң Чэндудан күш сұрады. Бірақ Лю Шан Хуан Хаоның бақсылығына сенді, соған сәйкес тағдыр Вэйдің шабуыл жасамауын көрсеткен. Лю Шан Чжу Чжанға Цзян Вэйдің ескертулерін жеткізбеді. Дегенмен, Вэйдің басып кіруі басталар алдында Лю Шан күш жіберді. 263 жылдың қыркүйегінде Вэй әскері Шуға қарай жылжуды бастағанда, Цзян Вэйдің жоспарының бірінші жартысы орындалды – Вэй әскері қарсылықсыз Хан (漢; қазіргі Миань уезі, Шэньси) және Юэ (樂; қазіргі Чэнгу уезі, Шэньси) уездеріне дейін жетті, бұл уездер жауды әлсірету үшін әдейілеп қойылған жем болды. Алайда Чжун Хуй екі кішігірім жасақты сол екі уезді шабуылдау үшін жіберіп, Вэйдің бас әскерін Шу аумағына тереңірек бастап кетті. Осы уақытта Цзян Вэй Вэй генералдары Ван Цзи (王欣) мен Ян Синге (楊欣) жеңіліп, Цзянге (劍閣; қазіргі Цзянге уезі, Сычуань) биік бекінілген тау өткеліне қайта шегінуге мәжбүр болды. Цзян Вэйдің жоспары сәтсіз аяқталғанын және құрып жоюдың тұқымын себіп жатқанын білген Чжуге Чжан Чэндуда асық-саспен әскер жинап, Фу уезіне соңғы қорғанысқа дайындалу үшін көшті.
In early 263, Jiang Wei requested reinforcements from Chengdu after he heard that the Wei government had put the general Zhong Hui in charge of military affairs along the Wei–Shu border. However, Liu Shan believed in Huang Hao's witchcraft, according to which destiny dictated Wei that would not attack. Liu Shan did not inform Zhuge Zhan of Jiang Wei's warnings. Nevertheless, Liu Shan did send reinforcements before the Wei invasion commenced. When the Wei forces started advancing towards Shu in September 263, the first half of Jiang Wei's plan worked – the Wei forces marched unopposed until they reached Han (漢; in present day Mian County, Shaanxi) and Yue (樂; in present day Chenggu County, Shaanxi) counties, which served as bait to wear out the enemy. However, Zhong Hui sent two smaller detachments to attack the two counties and led the main Wei army further into Shu territory. In the meantime, Jiang Wei lost to the Wei generals Wang Qi (王欣) and Yang Xin (楊欣) and had to retreat to the highly fortified mountain pass at Jiange (劍閣; in present day Jiange County, Sichuan). Upon learning that Jiang Wei's plan had failed and sown the seeds of destruction, Zhuge Zhan hastily assembled an army in Chengdu and moved to Fu County to prepare for a final defence.
Денг Аймен шайқастар және өлім
Жоғарыда аталған әскери қимылдар бірнеше апта ішінде орын алды, ал Чжун Хуйдің шапшаң ілгерілеуі Шу әскерлерінің көпшілігін дүркіретіп жіберді. Жаудың кіріп келуіне мүмкіндік берудің қаупін сезінген Цзян Вэй мен оның серіктері әлі де Цзянгеде қалды. Цзянье жақсы қорғалған екенін білгендіктен, Чжуге Чжан сол жерге күш жібермей, Фу округінде бекінді. Вэй генералы Дэн Ай таулы жерлермен қауіпті қысқа жолмен өтіп, әскерімен бірге Цзянюға келгенде, Цзянюдың басқарушысы қарсылық көрсетпей дер кезінде бағынды. Хуан Куанның ұлы Хуан Чонг Чжуге Чжанды бірнеше рет жылдам әрекет етуге және Дэн Айдан бұрын тиімді жерлерді басып алуға шақырды. Бірақ Чжуге Чжан Хуан Чонгтың жоспарын тым жоғары мақсатты деп санап, керісінше, «сақтық» танытты. Хуан Чонг Дэн Айға шабуыл жасауға қайта-қайта талап еткенде, Чжуге Чжан мойынсұнып, қарсыласқа шабуыл үшін алдын ала күш жіберді, ол оларды жеңді. Содан кейін Чжуге Чжан Фу округінен жақсы қорғалған Мианчжуға көшіп, Дэн Айға қарсы соңғы тұғыр жасауды жоспарлады. Дэн Ай Мианчжуда Чжуге Чжанды қоршағанда, оған бағыну мүмкіндігін ұсынып, егер ол бағынса, Вэй үкіметі Чжуге Чжанды Лангье патшасы етіп тағайындайтынын уәделеді. Алайда Чжуге Чжан бас тартты, Дэн Айдың елшісін өлімге кесті және әскерлеріне шайқасқа дайындалуға бұйрық берді. Ол әскерін әкесі ойлап тапқан Сегіз триграммалық формация бойынша орналастырды. Сол кезде Мианчжуда Чжуге Чжанмен бірге басқа да көрнекті Шу тұлғалары болды, олардың ішінде Чжан Цун (張遵; Чжан Фэйдің немересі), Ли Цю (李球; императорлық гвардия қолбасшысы), Хуан Чонг, сондай-ақ Чжуге Чжанның үлкен ұлы Чжуге Шан болды. Хуан Чонг Шу әскерлерінің рухын көтеру үшін сөз сөйлегеннен кейін екі тарап та шайқасқа түсті. Дэн Ай өзінің ұлы Дэн Чжун (鄧忠) мен тағы бір офицер Ши Цзюаньға (師纂) Чжуге Чжанның позициясын айналып өтуге бұйырды. Олар формацияның сол және оң жағына жылжыды, бірақ Шу әскерлері оларды тоқтатты және кері қайтарды; тек Дэн Айдың орталық күштері толықтай сақталды. Дэн Чжун мен Ши Цзюань формацияны бұзу мүмкін емес екенін айтып, шағымданды және кері шегінуді ұсынды. Сонда Дэн Ай ашуланып, олар тағы бір күн тірі қалуды қаласа жеңіске жету керек екенін айтты және тіпті кері шегіну туралы айтқандарды өліммен қорқытты. Дэн Чжун мен Ши Цзюань өздерінің әскерлерін Шу формациясына тағы да шабуылдап, оны бұзуға қол жеткізді. Чжуге Чжан, Чжуге Шан, Чжан Цун, Ли Цю, Хуан Чонг және басқа Шу офицерлері шайқаста қаза тапты.
The aforementioned military movements happened within weeks, and Zhong Hui's rapid advance shocked most of the Shu generals. As they realised the danger of letting the enemy in, Jiang Wei and his comrades were still stuck at Jiange. As he knew that Jiange was well defended, Zhuge Zhan did not send reinforcements there and instead held his position in Fu County. When the Wei general Deng Ai suddenly appeared in Jiangyou (江由) with his troops after taking a dangerous shortcut across mountainous terrain, the official in charge of Jiangyou surrendered without putting up a fight. Huang Chong, a son of Huang Quan, had urged Zhuge Zhan on numerous occasions to move quickly and seize control of advantageous terrain before Deng Ai did. Zhuge Zhan, however, deemed Huang Chong's plan too ambitious and adopted a more "cautious" approach instead. When Huang Chong repeatedly urged him to attack Deng Ai, Zhuge Zhan relented and tentatively sent a vanguard force to attack the enemy, which defeated them. Zhuge Zhan then left Fu County for the better fortified Mianzhu, where he planned to make a last stand against Deng Ai. When Deng Ai besieged Zhuge Zhan at Mianzhu, he offered the latter a chance to surrender and promised to recommend to the Wei government to enfeoff Zhuge Zhan as the Prince of Langye if he surrendered. However, Zhuge Zhan refused, had Deng Ai's messenger executed, and ordered his troops to prepare for battle outside the pass. He supposedly arranged his troops in the Eight Trigrams Formation invented by his father. At the time, there were other notable Shu figures with Zhuge Zhan at Mianzhu, including Zhang Zun (張遵; a grandson of Zhang Fei), Li Qiu (李球; an imperial guard commander), Huang Chong, as well as Zhuge Zhan's eldest son Zhuge Shang. After Huang Chong gave a speech to the Shu soldiers to boost their morale, both sides engaged in battle. Deng Ai ordered his son Deng Zhong (鄧忠) and another officer Shi Zuan (師纂) to flank Zhuge Zhan's position. They moved to the formation's left and right but the Shu forces intercepted them and drove them back; only Deng Ai's central force remained intact. When Deng Zhong and Shi Zuan complained that there was no way to break the formation and suggested that they retreat, Deng Ai angrily said that they must win if they wanted to live another day, and even threatened to execute anyone who spoke of retreat. Deng Zhong and Shi Zuan then led their men to attack the Shu formation again and succeeded in breaking it. Zhuge Zhan, Zhuge Shang, Zhang Zun, Li Qiu, Huang Chong and other Shu officers were killed in action.
Үш патшалықтың романсында
14 ғасырғы тарихи роман "Үш патшалықтың романсы", Үш патшалық кезеңіне дейінгі және оның барысындағы оқиғаларды көркемдеп суреттейді. Жазушы Луо Гуанчжун Чэнду қаласын қорғаудың қайғылы тарихын драмалық түрде бейнелейді. Шу императоры Лю Шан Вэй шабуылшыларын қалай жеңу керектігі жөнінде Чжу Чжанның пікірін сұрағанда, Чжу Чжан жауды қорқыту үшін қайтыс болған әкесінің кейпінде киінуді ұсынды. Оның хитролығы бастапқыда тиімді болды, себебі Вэй әскерлері Жүге Лян қайтыстан оралған деп ойлап, қорқып, шашырап кетті. Бірақ Денг Ай бұл Жүге Лян емес, оны көріп келе жатқан адам екенін тез байқап, әскерлеріне қайта жиналып шабуылдауға бұйрық берді. Чжу Чжан Мианьчжу шайқасында үлкен ұлы Чжу Шан, Хуан Чун және басқаларымен бірге Денг Айдың күштерінің көптігіне қарсы тұра алмай қаза тапты.
In the 14th century historical novel Romance of the Three Kingdoms, which romanticises the events before and during the Three Kingdoms period, the writer Luo Guanzhong depicts the ill fated defence of Chengdu in a dramatic fashion. When the Shu emperor Liu Shan sought Zhuge Zhan's opinion on how to drive the Wei invaders, Zhuge Zhan thought of dressing up as his deceased father to scare away the enemy. His ruse worked initially as the Wei soldiers panicked and scattered upon thinking that Zhuge Liang had returned from the dead. However, Deng Ai quickly pointed out that it was someone pretending to be Zhuge Liang and ordered his troops to regroup and attack. Zhuge Zhan died at the Battle of Mianzhu along with his eldest son Zhuge Shang, Huang Chong and others while helplessly outnumbered by Deng Ai's forces.