Кіріспе

Аралықпен сақталатын бағалы қағаздарға қатысты белгілі бір құқықтарға қолданылатын заң туралы конвенция, немесе Гаага бағалы қағаздар конвенциясы – халықаралық көпжақты келісімшарт, оның мақсаты – шекарадан өтетін бағалы қағаздар операцияларындағы құқықтық белгісіздіктерді жою. Конвенция Халықаралық жеке құқық жөніндегі Гаага конференциясының қолдауымен әзірленді, нәтижесінде бірнеше заңдар қақтығысы туралы конвенциялар жасалды. Швейцария, Маврикий және АҚШ 2017 жылғы 1 сәуірде күшіне енген конвенцияны ратификациялады. 2006 жылдың шілдесінде Еуропалық комиссия өз мүше мемлекеттеріне конвенцияға қол қоюды ұсынды, бірақ бұл ұсыныс кейіннен алынып тартылды.

Конвенцияның қажеттілігі

Конвенция негізінен соңғы кезде көптеген елдерде таза тікелей иелену жүйесінен аралас тікелей және жанама иелену жүйесіне көшуге жауап ретінде жасалды. Реформалар, көбінесе пайдалы болғанымен, трансшекаралық бағалы қағаздар операцияларында "қай заң қолданылады" деген мәселеге байланысты алаңдатарлықтай белгісіздік тудырды. Мұндай операцияларды басқаратын құқықтық режимді анықтау үшін келісілген жаһандық әдіс нарықтық тәжірибеден қалып қойды, нәтижесінде қаржы нарықтарында маңызды құқықтық тәуекел пайда болды. Бұл мәселе инвестор мен белгілі бір бағалы қағазды шығаратын компания арасында делдалдардың болуынан туындайды. Тарихи түрде көптеген мемлекеттер делдалдар арқылы ұсталатын бағалы қағаздарға дәстүрлі, бірақ қазіргі таңда ескірген lex rei sitae принципін қолдануға тырысты, делдалдардың деңгейлерін "көріп", эмитенттің тіркелген мемлекетінің заңдарына, эмитенттің тіркелімінің орналасқан жеріне немесе бағалы қағаз сертификатының нақты орналасқан жеріне ("көру әдісі") қарады.

Еуропа

Тиісті делдалдың орны (немесе "PRIMA") әдісі 1998 жылғы Еуропалық Одақтың есеп айырысудың түпкіліктілігі туралы директивасы аясында Еуропада қабылданды. Бұл директиваны бірнеше мемлекет қабылдады. 2002 жылы Еуропалық қауымдастық Еуропалық Одақтың кепілдік туралы директивасын қабылдады. Еуропалық Одақтың құрамына кірмейтін Швейцария, сондықтан барлық мүше мемлекеттердің келісімін күтуге міндетті емес, Конвенцияға қол қойды.

Жапония

Жапонияның Конвенцияға қосылуына жапон құқықтану орталарында күшті қолдау білдірілді.

Көп бірлік күйлері

Егер 4-баптағы басты ереже көп бірлік мемлекеттің (мысалы, Канада немесе Австралия) аумақтық бірлігінің заңына бағытталса, 12-бапта көрсетілгендей, егер тиісті делдалдың көп бірлік мемлекетте білікті кеңсесі болса, онда қолданылатын заң шот келісімінде көрсетілген аумақтық бірліктің заңы болуы мүмкін.

Басқа да халықаралық конвенциялар

2003 жылы Unidroit делдалдық бағалы қағаздардың маңызды аспектілерін үйлестіру мақсатында келіссөздер процесін бастады. Мақсат – бағалы қағаздар нарықтарының құқықтық интеграциясын одан әрі дамыту, яғни қолданылатын заңды ғана анықтау емес, сонымен қатар қол қойған мемлекеттердің заңнамасының кейбір бөлімдерін үйлестіру. Бұл келіссөздер 2009 жылдың қазан айында «Бағалы қағаздар туралы Женева конвенциясының» қабылдануына әкелді.