Кіріспе

Музыкалық термин; /UK/'/t//ɛ//m//p//oʊ// //r//ʊ/'/b//ɑː//t//oʊ/, /US//r//uː// /, ˈtɛmpo ruˈbaːto; 'орындауда еркін') – музыкалық термин, ол жеке орындаушының немесе дирижердің қалауынша шығарманың темпін сәл жылдамдату және содан кейін баяулату арқылы музыкалық өрнек пен ырғақтық еркіндікті білдіреді. Рубато – фразировканың бір бөлігі болып табылатын музыканы көркемдеудің экспрессивті тәсілі. Рубато көбінесе экспрессивті және ырғақтық еркіндікпен ойнауды білдірсе де, дәстүрлі түрде ол экспрессия контекстінде, яғни темпті жылдамдату және баяулату ретінде қолданылған. Бұрын экспрессивті және еркін ойнау (рубатодан өзге) жиі «ad libitum» терминімен байланысты болған. Рубато, тіпті нотада көрсетілмеген жағдайда да, музыканттар тарапынан жиі қолданылады, мысалы, әншілер оны интуитивті түрде жиі пайдаланады, бұл мелодияның темпін сүйемелдеу темпінен сәл еркін өзгертуге мүмкіндік береді. Осы интуитивті өзгеріс рубатоның негізгі әсеріне – музыканы экспрессивті және табиғи қылуға әкеледі. XIX ғасыр композиторы, пианист Фредерик Шопен рубато контекстінде жиі еске алынады (Шопеннің орындау техникасы мен стилі, сондай-ақ бельканто идиомын бейімдеуі қараңыз). Рубато термині романтикалық дәуірге дейін де қолданылған. 18 ғасырда рубато ритмді спонтанды түрде, еркін білдіруді білдірген. Көп жағдайда бұл тең емес ноталарды ойнау арқылы жүзеге асырылған. Бұл идеяны Эрнст Вильгельм Вольф және Карл Филипп Эммануил Бах сияқты композиторлар қолданған. Сонымен қатар, Леопольд Моцарт сүйемелдеудің темпін қатаң сақтау керектігін айтқан. 19 ғасырға келген кезде рубатоның түсінігі сәл өзгерді. Шопеннің музыкасында рубато, мысалы, акселерандо, ритенуто және синкопациялар арқылы темпті өзгерту арқылы мелодияны эмоционалды етудің құралы ретінде қолданылған. Шопен көбінесе мелодияны ырғақтың алдында немесе кейін ойнайтын, ал сүйемелдеу уақытқа қатысты, тіпті қатаң түрде уақытты сақтайтын. Осылайша, рубато – мелодияны одан да экспрессивті ету үшін темптің икемділігін қамтамасыз ететін ұғым ретінде қолданылады.

Түрлері

Рубатоның екі түрін ажыратуға болады: біреуінде мелодияның темпі икемді, ал қосымша әдеттегі реттелген темпте сақталады (бірақ механикалық түрде қатаң емес, қажет болған жағдайда мелодияға бейімделеді – төменде қараңыз). Екінші түрі мелодия мен қосымшаға әсер етеді. Рубато көбінесе романтикалық кезең музыкасымен байланысты болғанымен, классикалық орындаушылар эмоционалдық шыралылық үшін барлық түрдегі шығармаларда жиі рубато қолданады. Том С. Воттонның «әрбір такт өзінің уақыт шамасына ие» деген пікірін дәл емес сипаттама деп санауға болады: Карл Уилсон Гехркенс «бір такттан уақыт алынып, екінші тактқа беріледі» деп айтады, бұл әртүрлі ұзақтықтағы тақтарды білдіреді. Рубато фразалаумен байланысты; ал фразалар көбінесе бірнеше таққа созылады; сондықтан әрбір тақтың бірдей ұзақтықта болуы мүмкін емес (және де қажет емес).

ХХ ғасырдың басында

XX ғасырдың басындағы рубато өте қарқынды болған сияқты. Роберт Филип өзінің "Тұңғыш жазбалар және музыкалық стиль: 1900-1950 жылдардағы аспаптық орындаудың өзгеретін талғамдары" атты кітабында сол кезде қолданылған рубатоның үш түрін бөліп көрсетеді: акселерандо және раллентанда, тенто және агогикалық акценттер, сондай-ақ мелодиялық рубато.

Жылдамдату және баяулату

XIX ғасырдың аяғындағы музыкалық сөздіктер темпо рубатоны «ұрланған немесе тоналған уақыт» деп түсіндірді. Бұл эффектті, мысалы, жоғары қарай өтетін бөлімдерде жылдамдықты сәл арттыру және төмен қарай өтетін фразаларда каландо арқылы қол жеткізуге болады. Игнаси Ян Падеревскинің айтуынша, темпо рубато «қозғалыстың уақытын немесе қарқынын аздап немесе көптеп тежеуге» байланысты. Көптеген теоретиктер мен орындаушылар сол кезде «ұрланған» уақыттың бір такт ішінде «қайтарылуы» керек деп мәлімдеді, осылайша темптің өзгеруі такттың ұзындығына әсер етпес еді. Дегенмен, тепе-теңдік теориясы пікір таласына себеп болды, себебі көптеген теоретиктер «ұрланған» уақытты міндетті түрде «қайта төлеу» керек деген пікірді жоққа шығарды. Гров сөздігінің үшінші басылымында былай делінген: «Тақтта «ұрланған» уақытты «қайта төлеу» керек деген ереже беріліп, қайта-қайта айтылып келеді. Бұл абсурд, өйткені тақ сызығы – музыкалық емес, нотациялық мәселе. Бірақ тіпті фраза ішінде де қайтарудың қажеті жоқ: қателік метафорада».

Тенуто және агогикалық акценттер

"Агогика" теориясын алғаш рет Хьюго Риман өзінің "Музыкалық динамика және агогика" (1884) атты кітабында кеңінен дамытты. Бұл идеяны әншілер одан әрі жетілдірді. Гордон Хеллердің сөзіне сәйкес: "Егер ноталар тобы бір сөзге сай келіп айтылатын болса, оқушы бірінші нотаны топтың қалған ноталарына қарағанда аздап ұзарта түсуі керек – бірақ өте аздап. Егер композитор триолет жазса, онда оның алғашқы нотасын қалғандарынан сәл ұзағырақ орындауға және осылайша музыкалық тұрғыдан дұрыс беруге көңіл болу керек. Мұндай темпте уақытты асықтыру ырғақты бұзады." Роберт Филиптің қосымша зерттеулері көрсеткендей, бұл үш компонент (акселерандо және раллентандо, тенуто және агогикалық акценттер, сондай-ақ мелодикалық рубато) көбінесе бірге қолданылды, себебі әр орындаушы оларды біріктіріп, мелодияға өзінің ерекше стильде икемділік бере алады. Оның он төрт шығармасындағы рубато белгісі қойылған жерлердің барлығында оң қолда ағынмен келетін әуен, ал сол қолда бірнеше қосымша ноталар бар. Осылайша, Шопеннің рубатосын мелодиялық ноталарды сәл кешіктіріп немесе асығып орындау арқылы қарастыруға болады. Шопеннің ойнауын сипаттағандардың айтуынша, ол мелодияны аздап кешіктіріп немесе соққыны асыға күтіп ойнаған, ал сол қолымен бірге уақытты сақтап орындаған. Әдетте, ол партитурада рубато терминін қолданғанда, бұл қысқа мерзімді әсерді білдірген. Бірақ, егер партитурада "sempre rubato" деп белгіленсе, онда бұл шамамен екі тактқа созылатын рубатоны білдірген. Қызығы, Шопен рубатодан кейін темпті көрсеткен емес. Бұл "сәттік әсердің" ұзақтығын орындаушының түсіндіруіне қалдырады. Сондықтан орындаушы композитордың рубатоны не үшін белгіленгенін түсінуі керек. Шопеннің шығармаларында рубато сөзін қолданудың үш мақсаты бар: қайталауды бөліп көрсету, экспрессивті биік нүктені немесе аппогиатураны баса көрсету және шығарманың басында белгілі бір көңіл-күйді орнату. Шопеннің рубатоны қолданудағы негізгі мақсаты – музыкалық бірліктің қайталануын нақтылау. Мысалы, Мазурка Op. 6 №1-дегі 9-шы тактта белгіленген рубато, алғашқы сегіз такттық бірліктен кейін қайталанудың басталуын көрсетеді. Рубатоның осылай қолданылуының тағы бір мысалы Мазурка Op. 7 №3-те кездеседі. Бұл шығармада тақырып 9-шы тактта басталып, 17-шы тактта қайталанады, дәл сол жерде рубато белгіленген. Осыдан кейін орындаушыға қайталанған материалды екінші рет орындағанда басқаша қарауға мүмкіндік беріледі. Шопеннің рубатоны қолданудағы екінші мақсаты – мелодиялық сызықтың биік нүктесі немесе аппогиатура сияқты күшті экспрессивті сәт жасау. Мысалы, Ноктюрн Op. 9 №2-дегі 26-шы тактта Ми-бемольге дейін көтерілетін әншілдік сәт бар. Бірақ, бұл Ми-бемоль фразаның ең биік нүктесі емес. Сондықтан Шопен poco rubato-ны белгілеп, орындаушыға өте экспрессивті сәтке баса назар аударуға, бірақ бір такттан кейін болатын шыңына дейін сақтап тұруға мүмкіндік берді. Рубатоны жайбарақатты түрде орындау темпке, тембрге, әсерге және динамикаға әсер етеді, бұл орындаушыларға шығарманың басында көңіл-күйді орнатуға көмектеседі.

Қате түсіндірмелер

Музыкалық ұғымдардың анықтамалары (мысалы, рубато) егер олар көркемдік музыкалық өрнекті ескермесе, дұрыс түсінілмейді. Қосымшаның белгілі бір ритмді сақтайтын рубато түрі абсолюттік тұрақтылықты қажет етпейді; аккомпанемент әлі де мелодияға (көбінесе әншіге немесе солистке) толық назар береді және қажет болған жағдайда тембрді өзгертеді. Шопеннің музыкасында "рубато" сөзі оның бар болғаны 14 туындысында қолданылған. Басқа композиторлар (мысалы, Шуман және Малер) бұл мәселеде ескерілмесе де, біз неміс тіліндегі "Zeit lassen" сияқты, осы принципті көрсететін терминдерді де қарастырмаймыз. "Рубато" композициялық тәсіл емес, орындаудың бір қыры екендігі, "cédez", "espressivo", "calando", "incalzando" және тіпті Брамстың ерекше "dolce" мен "sostenuto" сияқты тембрді өзгерту ретінде түсіндірілуі мүмкін басқа терминдердің орындауда қаншалықты анық екендігіне күмәндік тудырады.

Мысалдар

Сергей Рахманинов – оркестрлік шығармаларының кейбір бөлімдерінде "темпо рубато" терминін дұрыс қолданатын композиторлардың бірі, мысалы, оның "Симфониялық билердің" екінші бөлімінің керемет кіріспесі. Тағы бір мысал – оның үшінші симфониясының бірінші бөлімінің екінші тақырыбы. Рахманиновтың рубатосы Моцарт, Бетховен немесе Шопеннің рубато практикасын сипаттаған көркемдік пен нақты музыкалық сезімталдықты қайта жаңғыртты.