Кіріспе
Ежелгі Римдегі діни мереке – Ludi Romani ("Рим ойындары"; ludi қараңыз) – ежелгі Римдегі діни фестиваль болды. Әдетте, "луди" деп аталатын бірнеше рәсімдерді қамтыды. Олар жыл сайын б.з.б. 366 жылдан бастап қыркүйектің 12-сінен 14-іне дейін, кейіннен қыркүйектің 5-інен 19-ына дейін өткізілді. Б.з.б. I ғасырдың соңында, құдайлық Юлий Цезарьдің құрметіне қыркүйектің 4-і күніне қосымша күн қосылды. Осы фестиваль Римге грек драмасы негізіндегі театр өнерін алғаш рет енгізді.
a religious festival in ancient Rome
The Ludi Romani ("Roman Games"; see ludi) was a religious festival in ancient Rome. Usually including multiple ceremonies called ludi. They were held annually starting in 366 BC from September 12 to September 14, later extended to September 5 to September 19. In the last 1st century BC, an extra day was added in honor of the deified Julius Caesar on 4 September. The festival first introduced drama to Rome based on Greek drama.
Шығу тегі
Бұл ойындар – Римнің басты мейрамы – Юпитер құрметіне өткізілді және олар Таркиний Приск Латын қаласы Апиоланы басып алған кезде құрылған деп айтылады. Алайда, Дионисий Галикарнас және Цицерон оларды Римнің Латындықтарға қарсы Регилл көліндегі жеңісіне, шамамен б.з.б. 496 жылға жатқызады. Ойындар бастапқыда консулдар, кейін курул эдильдер ұйымдастырған. Алғашында олар бір күнге созылған. Патшалар қуылғаннан кейін б.з.б. 509 жылы екінші күн, ал плебстің бірінші шығуынан кейін б.з.б. 494 жылы үшінші күн қосылды. Б.з.б. 191-171 жылдары олар он күнге дейін созылды, ал Цезарь қайтыс болғанға дейін, шамамен 5-19 қыркүйек аралығында он бес күнге дейін ұзарды. Цезарь қайтыс болғаннан кейін тағы бір күн қосылды. Бұл күн 4 қыркүйек болуы керек, себебі Цицерон «Верреске қарсы» деген сөйлеуінде 26 қазандағы Ludi Romani мен Ludi Victoriae Sullanae аралығында 45 күн болғанын айтады. Осылайша, бұл сөйлем б.з.б. 70 жылы жазылған кезде 19 қыркүйек Ludi Romani-нің соңғы күні болған. Август дәуірінің күнтізбесінде ойындардың күндері 4-19 қыркүйек аралығында көрсетілген. Epulum Jovis 13-ші күні, ал Equorum probatio (ат әскерінің көрсетілімі) 14-ші күні тойланды. Цирк ойындары 15-19-шы күндері өтті. Филокалдың күнтізбесінде (354 ж.) олар 12-15 қыркүйек аралығында өтеді.
Қашан және не үшін
Бұл ойындар бастапқыда жыл сайын өткізілмеді. Көп жағдайда ойындар әскери қолбасшының антына (вотумына) негізделіп, оның жеңіс шеруінен кейін арнайы мереке ретінде тойланды. Әскер әдетте әр жазда жорыққа шығатын болғандықтан, күзде оралғанда, тіпті жеңіске жетпесе де, мұндай ойындарды өткізу әдетке айналды. Бірақ, олар заңмен белгіленген ойындар емес, ерекше ойындар ретінде тойланды. Олар «әдеттегі» sollemnes еді, бірақ әлі «жылдық» болған жоқ. Ливий екі түрін – ludi magni және ludi Romani – анықтайды, сондай-ақ Цицерон (Repub. II. 20, 35), Фест (l. c.) және Псевдо Асконий да солай жасайды. Дегенмен, Ливий өзінің басқа кітаптарында Фридрих Вильгельм Рицхльдің (Parerga zu Plautus, &c. 290-б.) көрсеткен айырмашылығын байқайды: ludi magni – антқа байланысты туындаған ерекше ойындар (ludi votivi) үшін қолданылатын термин, ал ludi Romani – олар жылдық (ludi stati) ретінде орнатылған кезде қолданылатын термин. Ludi Romani алғаш рет Ливий VIII. 40, 2-де қолданған (қараңыз Weissenborn ad loc.); содан кейін терминдер ойындардың stati (мысалы, x. 47, 7; xxv. 2, 8) немесе votivi екеніне байланысты өзгерді. Рицхльдің айырмашылығы дәлелденген деп есептеледі, бірақ «орнатылған» ойындардың қашан жылдыққа айналғаны белгісіз. Моммсеннің пікірінше, б.з.д. 367 жылы алғашқы курул эдильдер тағайындалған кезде ойындар жылдық болды, себебі бұл лауазымды тұлғалар – сол кездегі плебей эдильдерінен өзгеше – ludorum sollemnium сақтаушылары (curatores) деп сипатталды. Ең көне рим күнтізбелерінде, б.з.д. 450-449 жылдардағы Децемвирлер заманына жататын болса керек (Mommsen, Die römische Chronologie, &c. 30-б. қараңыз), бұл мерекелер үлкен әріптермен емес, кіші әріптермен жазылған, демек, олар кейіннен қосылған болуы керек. Сондай-ақ, б.з.д. 322 жылы ludi Romani тұрақты жылдық фестиваль ретінде айтылады, сондықтан олар сол кезде орнатылған болуы керек. Демек, оларды орнатудың ең ықтимал уақыты – б.з.д. 367 жыл, сол кезде үкімет пен қоғамда көптеген өзгерістер болды, соның ішінде ойындарға бір күн қосылды және оларды бақылау үшін курул эдильдер тағайындалды.
Луди Романи туралы деректер
Дегенмен, Ливий және *ludi magni* мен *Romani*-ді анықтайтын басқа авторлардың пікірлері толығымен қате емес: екі түрдегі ойынның ұйымдастырылуы ұқсас болған. Бұған мысал ретінде б.з.д. 70 жылы Гней Помпей Магнус *ludi votivi*-ні өткізгенде, ол 15 күнге созылған (Цицерон, *In Verrem* i. 1. 31), *ludi Romani* сияқты; сондай-ақ, *ludi magni* мен *ludi Romani* үшін 200 000 асс сомасы бөлінгенін көреміз. Нақты *ludi Romani* алдымен салтанатты шеруден (*pompa*), содан кейін Гомер стиліндегі арба жарысынан тұрды, онда әрбір арбада жүргізуші мен жауынгер отырды, соңғысы жарыс аяқталғанда секіріп түсіп, жаяу жүгіретін (Дионисий Галикарнас, *Рим тарихы* vii. 72; және Орелли, 2593, онда күймеші *pedibus ad quadrigam* деп аталады). Бұл тәжірибе тек *ludi Romani*-ге тән. Атпен жүгіру көрсетілімдерінде әрбір атты қолмен жетектеп бара жатқан екінші атпен жүрді (Фест, *Paribus Equis* сөздігі); себебі, ерте заманда римдік атты әскерлер соғыста көбінесе екі атты пайдаланған, мысалы, грек соғысындағы тарантиндер (Ливий xxxv. 28, 8). Мұндай аттыларды *desultores* деп атады. Көп болжам бойынша, бастапқыда әр түрден тек бір жарыс болған және әр жарыста тек екі ғана қатысушы болған (Ливий xliv. 9, 4), өйткені римдік арба жарысында әрқашан тек фракциялардың саны ғана арбалар қатысқан, ал бастапқыда олардың саны екі ғана болған – ақ және қызыл (Моммсен, *Рим тарихы* i. 236, ескерту). Бұл аз ғана жарыстар боксшылар, бишілер, жас аттылардың көрсетілімдері сияқты қосымша шаралар өткізуге мүмкіндік берді (*ludus Trojae*). Жеңімпаздың жеңіс гүлдерін (грек стилінде жеңіс сыйлығы) оның мәйітіне қоюға рұқсат етілді (*Twelve Tables*, 10, 7, және Моммсеннің ескертулері, *Staatsrecht*, i.2 411, 2-ескерту). Сонымен қатар, мереке кезінде нағыз соғыста жеңіске жеткен жауынгер жаудан алған олжасын киіп, лавр гүлдерімен таж кигізілді. 364 жылы драма енгізілгеннен кейін, *ludi Romani*-де пьесалар қойылды, ал б.з.д. 214 жылы *ludi scenici* фестивальдің төрт күнін алғандығы белгілі (Ливий xxiv. 43, 7). 161 жылы осы ойындарда Теренцийдің *Формио* пьесасы қойылды.
Ғылым тарихы
Ludi Romani туралы классикалық еңбек – Моммсеннің "Die Ludi Magni und Romani" мақаласы, "Рим зерттеулері", II. 42–57 беттер = "Рейн мұражайы", XIV. 79–87; сондай-ақ оның "Рим тарихы", I. 235–237 (римдік ойындарға гректердің әсері зерттелген), 472, 473; және Маркардтың "Мемлекеттік басқару" еңбегіндегі Friedländer, III. 477, 478 беттер.