Кіріспе

АҚШ саудагері және саясаткері (1809–1880)

Адольф Эдвард Бори (25 қараша 1809 – 5 ақпан 1880) – АҚШ саудагері және саясаткері, Улисс С. Грант әкімшілігінде Әскери-теңіз министрі қызметін қысқа мерзімге (1869) атқарған. Филадельфияда туған Бори, әкесінің табысты сауда бизнесіне қатысты. Азамат соғысы басталғанда Бори генерал Улисс Гранттың жақын серігіне айналды. Гранттың президенттік мерзімінің басында Бори денсаулығының нашарлауын себепке келтіре отырып, бірнеше ай Әскери-теңіз министрі қызметінен бас тартты. Әскери-теңіз министрі ретінде Бори көптеген әскери кемелердің аттарын өзгертті, сегіз сағаттық жұмыс күні үшін толық жалақы төлеуді енгізді және Вашингтон әскери-теңіз базасында афроамерикандықтарға ақтармен бірге еркін жұмыс істеуге рұқсат берді. Ол Грантпен бірге 1877–1879 жылдары әлемдік тур жасады. Бори 1880 жылдың 5 ақпанында қайтыс болды және Филадельфиядағы Лорел-Хилл зиратында жерленді. Екі АҚШ әскери кемесі USS Borie деп аталды.

Ерте өмірі, білімі және мансабы

Бори 1809 жылғы 25 қарашада Филадельфияда дүниеге келді, ол 12 баланың үлкені болған. Ол Францияның Бордо аймағынан эмиграциялап, Филадельфияда қоныстанған және жетекші саудагер мен өндіруші болған Джон Джозеф Боридің ұлы еді. Оның анасы – София Бово, зор байлыққа ие гаитилік плантатордың қызы, ол Гаитидегі қанағаттандырылмаған төңкеріс кезінде Гаитиден қашып кеткен. Бори Пенсильвания штатындағы ең көне және ең аристократиялық отбасылардың бірінен шыққан. Бори Пенсильвания университетінде оқып, 16 жасында 1825 жылы бітірді. 24 жасында Бори Еуропаны аралап, Парижде білімін аяқтады. 1828 жылы Еуропадан оралғаннан кейін Бори әкесінің беделді сауда фирмасы – Маккин Бори & Co. компаниясына жұмысқа орналасты. Ол фирмада 30 жыл бойы жұмыс істеген кезеңде жібек пен шай саудасы ерекше назарға алынды, бұл кезең келіп-кетіп тұратын кемелер дәуірімен сәйкес келді. Боридің фирмасы Филадельфияның сыртқы саудасы өркендеген кезде Мексика, Вест-Индия және Қашық Шығыс елдерімен сауда байланыстарын жүзеге асырды. Бори шетелдегі бизнесін қорғау үшін федералды үкіметтен дипломатиялық және теңіз күштерінің қолдауын алуды ұсынған пионер болды. Оның бизнесінің ауқымы зор болды, бұл 1857-58 жылдарғы Қытайдағы Екінші опиум соғысы кезінде туған 100 000 долларлық мүліктік зиянмен расталды. 1848 жылдан 1860 жылға дейін Бори Коммерциялық банк президенті болды және Филадельфиядағы бірнеше маңызды бизнес-жобалардың директоры қызметін атқарды.

Неке

1839 жылы 23 мамырда Бори Элизабет Дундас МакКинге үйленді. Элизабет Шотландия королі Дәуіт I-нің түкпіл шешесі болған. Олардың балалары болмады.

Виг саясаты

Азамат соғысына дейін Бори саясатқа көңіл бөлген. Ол Виг партиясының бағыттарын жақтады және қорғаушы халықаралық сауданы қолдады. 1843 жылы Бори Бельгияда консул қызметін атқарды. 1850 жылдардың ортасында Виг партиясы тараған соң, Бори республикашыл болды.

Азаматтық соғыс

Бори 1860 жылғы президенттік сайлау кезінде республикашыл кандидат Авраам Линкольнді қолдады. Азамат соғысы басталғанда Бори Одақ мүддесін және Линкольннің президенттігін ынталы түрде қолдады. Ол Филадельфия Одақ лигасының негіс қалаушы мүшесі және бір кезде вице-президенті болды, сондай-ақ бірнеше полктерді жинау мен жабдықтауға жетекшілік етіп, одақшыл көңіл-күйді күшейтті. Филадельфия Одақ лигасы ұлттық деңгейде маңызға ие болды және басқа қалаларды Конфедерацияға қарсы Одақтың соғыс күшін қолдау үшін ұқсас ұйымдар құруға шабыттандырды. Соғыс жылдарында Бори Одақ генералы Улисс Грантпен тығыз қарым-қатынас орнатты.

Әскери-теңіз флотының хатшысы 1869

1869 жылдың 5 наурызында президент Грант Бориді Әскери-теңіз күштерінің хатшысы лауазымына ұсынды. Грант көбінесе сайланбаған немесе жеке достарын тағайындады. Бірінші кабинетін құрғанда Грант сенаторлардан кеңес алмады, бұл ішінара ұлттық бірлікке ұмтылысынан, ішінара әскери тәжірибесінен туындады – кабинет мүшелерін бағыныштылар ретінде таңдау қажеттігінен. Оның тағайындаған бірнеше адам қызметтерімен көзге түсті, олардың ішінде тиімді Мемлекеттік хатшысы Хамильтон Фиш, Қаржы министрі Бенджамин Бристоу және Бас прокурор Альфонсо Тафт ерекше көзге түсті. Бірақ 1869 жылғы кабинетін таңдаудың бастапқы кезеңінде бұл сәттілікке немесе қателікке ұласуы мүмкін еді. Бори Филадельфияға Грант төрағалық еткен сапарда оған өте жақын болған. Грант Бориге және Кистон штатындағы республикашыларға қарызы бар екенін ескеріп, кабинетіне Пенсильваниядан адамның кіретінін мәлімдеді. Толық мәлімет сұрағанда ("Саймон Кэмеронның республикалық машинасының мүшесі ме?") Гранттың юморі күш алып, ол "Филадельфиядан келген адам" туралы сөз қозғап, құпиялылық сақтады. "Филадельфиядан келген адам" кім деген сұрақ көпшілікті толғандырды, бірақ оның Бори екені белгілі болғанда бәрі таң қалды. Филадельфиядан тыс жерде оның есімі ешкімге белгісіз болды. Бори мемлекеттік қызметке қызығушылық танытпады және адмирал Дэвид Диксон Портердің нақты басшы екенін ашық мойындады.

Кемелердің атауларын өзгерту туралы дау

Бориге Америка Азамат соғысынан кейінгі АҚШ әскери-теңіз флотының көптеген кемелеріне берілген түпкілікті американдық үндістердің есімдері ұнамады. Теңіз министрі қызметін атқарған қысқа мерзімінде ол көптеген кемелерге одақтың штаттарының, классикалық грек немесе рим мифологиясының кейіпкерлерінің, немесе күш-қуатты білдіретін есімдер берді. Бори таңдаған есімдердің мысалы – Флорида, «Кентавр» және «Торнадо». Бұл өзгерістерді естіген жұртшылық таң қалды, себебі американдық кемелерге американдық есімдер қою дәстүрлі болған. Оның орнына келген Джордж М. Робсон бірнеше айдан кейін көптеген кемелердің бастапқы аттарын қайтарды. Айырықша жағдай, Бори Филадельфия қаласымен және Манайунк кентімен (қазір Филадельфияның бір бөлігі) байланысты болды, ал бастапқы атын ешқашан қайтармаған кемелердің бірі – USS Manayunk, ол 1869 жылдың 15 маусымында Бори берген «Аякс» есімін сақтап қалды, бұл оның отставкаға кеткеніне он күн бұрын болды. Аякс – грек мифологиясындағы батыр, Теламон патшасы мен Перибояның ұлы.

Толық жалақы мен сегіз сағаттық жұмыс күні

1869 жылы 29 мамырда Бори Бруклин әскери-теңіз кемесінде механиктер мен жұмысшыларға күн сайынғы жұмыс үшін толық жалақы мен сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізді. Жұмысшылар 19 мамырдан бастап төленбеген жалақыны алады. Бори нақты нұсқаулар берді:
1. Жұмысшылар дәл сағат 7:45-те жетуі керек.
2. Жұмысшылар таңғы сағат 8-де жұмыс істей бастап, сағат 12:00-ге дейін жұмыс істеуі керек.
3. Жұмысшылар сағат 12:00-ден 1:00-ге дейін бір сағаттық түскі үзіліс жасауы керек.
4. Жұмысшылар сағат 1:00-де жұмысты жалғастырып, сағат 5:00-ге дейін жұмыс істеуі керек.
Жұмыс уақытының қатаңдығы жұмысшыларды наразылыққа толтырды.

Вашингтон әскери-теңіз кемелерінің кемежайлары

Боридің қысқа мерзімді қызметі кезінде АҚШ Азаматтық соғыстан кейін қайта құру кезеңінен өтіп жатты. Он үшінші және он төртінші түзетулер сәйкесінше құлдықты жойды және африкалық американдықтарға, бұрынғы құлдарға АҚШ азаматтығын берді. Ел бойынша консервативті еуропалық американдықтар қаралардың құлдыққа ұқсас жағдайда болуын зорлық-зомбылық немесе қысым арқылы сақтауға, сондай-ақ оларды ақ қоғамнан бөлек ұстауға тырысқандықтан, дау туды. Сьюзан Б. Энтони мен Элизабет Кейди Стэнтон бастаған әйелдер федералдық жұмыс күшінде жалақыны арттыру, неке және білім саласындағы азаматтық құқықтар мен сайлауда дауыс беру құқығы – сайлау құқығы үшін де күресті. 1869 жылдың маусым айында, қызметінің соңғы айында Бори Вашингтон теңіз кеме жасаушылығына африкалық американдық ер адамдардың кіруіне және жұмыс істеуіне рұқсат берді. Бориге 17 маусымда Жұмысшы әйелдер қауымдастығы жеке алғысын білдірді.

Отставка

1869 жылғы 25 маусымда Бори қызметінен үнсіз кетіп, бұл факт жалпы жұртшылықтан жасырын сақталды. Ол қызметте бар болғаны 3 ай 17 күн болды. Оның нашар денсаулығы болғаны, Әскери-теңіз департаментін басқару оған тым ауыр болғаны және ол бизнесіне қайта оралуды қалағаны туралы ресми түсіндірме берілді. Джордж М. Робсонның Боридің орнына тағайындалғаны жарияланғанда, халық таң қалды, себебі Боридің тіпті отставкаға кеткенін білмеген еді. Робсон өз туған штаты Нью-Джерсиден тыс жерде белгілі болған жоқ. Грант Әскери-теңіз департаментін басқаруға тәжірибелі кандидатты іздегенде Сенаттан кеңес алған жоқ. Бори Филадельфиядағы үйіне қайтып оралды.

Кейінгі мансабы және саяхаттары

Бори жеке өміріне оралып, кәсіби қызметін жаңадан бастады. Кейінгі кәсіби мансабында ол теміржолдар мен қаржылық мәселелерге ден қойды. Ол өнерді көп қолдаған белгілі меценат еді. Ол Грантпен жақын достығын сақтап, 1879 жылғы әлемдік саяхатының көп бөлігіне онымен бірге қатысты. 1872 жылы Бори Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды.

Өлім

Шетел саяхатының қиындықтары Боридің денсаулығына салмақ салғандықтан, ол Филадельфияға оралғаннан кейін 1880 жылдың 5 ақпанында дүниеден өтті және Лорел-Хилл бейіштесіне жерленді.