Кіріспе
Жыныстық зорлық-зомбылық және қабалдау
АҚШ қарулы күштерінде жыныстық шабуыл мәселесі бұрыннан бері қолға алынып, бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен жарияланып келеді. 2012 жылы Пентагон жүргізген сауалнама бойынша, сол жылы шамамен 26 000 әйел мен еркек жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшыраған, ал олардың ішінде тек 3 374 жағдай хабарланған. Тағы бір зерттеуде АҚШ Әуе күштеріндегі әскери қызметшілердің бестен бірі әйелдердің, он бесеуден бірі еркектердің жыныстық зорлық-зомбылыққа ұшырағанын хабарлаған, бұл шабуылды әскери қызметшілер жасаған. 2015 жылы Қорғаныс министрлігі жүргізген сауалнамада, жыныстық зорлық-зомбылық туралы хабарлаған әскери қызметшілердің 52% кәсіби, әлеуметтік және әкімшілік шаралар немесе жазалар түрінде кек алуға ұшырағаны анықталды. Әскери қызметте қала бергендерге қарсы жазалаудан өзге, жыныстық зорлық-зомбылық туралы хабарлаған көптеген бұрынғы әскери қызметшілер қызметтен босатылғаннан кейін кетуге мәжбүр болды. Босату себептерінің ішінде «жекелік бұзылысы» немесе жыныстық зорлық-зомбылыққа байланысты тәртіпсіздік, мысалы, дос-жарандық қарым-қатынас немесе (қатысты болған кезде) гомосексуализм болды, тіпті гомосексуалистік мінез-құлық келісімсіз болған жағдайда да. Көпке жарияланған оқиғаларға 1991 жылғы «Тейлхук» жанжалы, 1996 жылғы «Абердин» жанжалы, 2003 жылғы АҚШ Әуе күштері академиясындағы жыныстық зорлық-зомбылық оқиғасы және 2009 жылғы 12 АҚШ Әуе күштерінің базалық оқу орталығындағы оқиға кіреді. Бұл мәселені шешу үшін Қорғаныс министрлігі жыныстық шабуылға қарсы іс-қимыл саясатын қабылдады. 2004 жылғы Ұлттық қорғаныс заңының бір тармағы АҚШ әскери академияларында жыныстық қабалдау және зорлық-зомбылық бойынша тергеу жүргізуді және есеп беруді талап етті. 2007 жылдың наурыз айында «The New York Times» газетінде жарияланған, Ирак соғысындағы әйел сарбаздардың тәжірибесін зерттеген мақалада, жауынгерлік стресс пен жыныстық зорлық-зомбылықтың салдарынан посттравматикалық стресс синдромының жоғары деңгейі көрсетілді. Ирак және Ауғанстан ардагерлерінен, «Ветерандар істері» (VA) мекемесіне барған әйелдердің 15%-ы әскери жыныстық жарақаттарға оң сынақтан өтті. Жыныстық және физикалық зорлық-зомбылыққа ұшыраған әйел ардагерлерде созылмалы денсаулық мәселелері жиі кездеседі және әскери қызметтен босатылғаннан кейін 10 жылдан астам уақыт өткен соң да денсаулық жағдайы нашарлайды. Бір зерттеуде әйел ардагерлер, әріптестер мен басшылардан күш қолдану сияқты жағымсыз оқиғалар мен осы оқиғалардан кейін қолдау көрсетілмеуі, олардың әскери қызметтен ерте босату туралы шешім қабылдауына қалай әсер еткенін айтты. Көптеген әйелдер бұл жағдайды әскери қызметке келген кездегі мүмкіндіктерінен айырылғандықтары деп санайды және әскерилердің жыныстық зорлық-зомбылық істерін қарау нәтижесінде олардың қылмыскермен жұмыс істеуді жалғастыруға мәжбүр болғандарын сезінеді. Жыныстық зорлық-зомбылық істерін қарастыратын әскери командирлерге, әйелдердің екінші реттік құрбандығын азайту және әскери қызметте күш қолдануды бастан кешірген әйелдерге әлеуметтік қолдау жүйесін арттыру үшін күш қолдану динамикасы мен салдарына сезімтал болу ұсынылады.
Контекст
Жыныстық қанаушылық, оның ішінде қорқыту және шабуыл, әлемдік әскери құрылымдарда кең таралған мәселе болып табылады. Ол әйелдерге, әсіресе жас әйелдер мен қыздарға пропорционалды түрде әсер етеді. Жоғары тәуекел тобына қызметкерлердің серіктері, жас кадеттер және әскери тұтқындар кіреді. Преваленция елге, әскери тармаққа және басқа факторларға байланысты өзгереді, бірақ Канада, Ұлыбритания және АҚШ-тың ресми статистикасы көрсетіп тұрғандай, осы елдердегі әскери әйелдердің шамамен төрттен бірінен үштен біріне дейін жылына кем дегенде бір рет жұмында жыныстық қорқытуқа ұшырайды. Әскери оқу орталары азаматтық халыққа және басқа әскери орындарға қарағанда жыныстық зорлық-зомбылық және шабуылдың жоғары деңгейімен сипатталады. Зерттеулер сонымен қатар әскери операциялар кезінде және одан кейін осы құқық бұзушылықтардың көбейгенін көрсетеді.
Статистика
2011 жылғы есепте АҚШ әскерінде әйелдердің жауынгерлермен салыстырғанда зорлануға ұшырау ықтималдығы жоғары екені анықталды. 2010–2011 оқу жылында АҚШ-тың үш әскери академиясында тіркелген жыныстық шабуылдардың саны күрт өсті. Бұл өсім оқиғаларды хабарлауға деген ниеттің артуынан болуы мүмкін, ал хабарлауды ынталандыру – Қорғаныс министрлігінің мақсаттарының бірі. 2011 жылдың қараша айында қарулы күштерде жыныстық шабуылға қарсы күрес бойынша заң жобасын таныстырған баспасөз конференциясында конгрессмен Джеки Спейер, өздеріне қарсы қылмыс жасалғанын хабарлаған әскери қызметшілердің 13%-ының 90%-ы қызметтен босатылғанын мәлімдеді. 2013 жылдың қыркүйегінде Конгресс АҚШ-тың Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясының 2013 жылғы заңды күшімен жүзеге асыру жөніндегі есебін алды. Есепте 2012 қаржы жылында әскери қызметшілерге қатысты 3374 жыныстық шабуыл туралы хабарлама түскені айтылды. 2013 жылғы АҚШ-тың Азаматтық құқықтар жөніндегі комиссиясының есебіне сәйкес, Қорғаныс министрлігі жүргізген 2010 жылғы сауалнамада әйелдердің 54%-ы және ерлердің 27%-ы жазалаудан қорқу себебімен оқиға туралы хабарламағанын көрсеткен. Сондай-ақ сауалнамада әйелдердің 47%-ы және ерлердің 20%-ы басқа құрбандардың хабарлағаннан кейін жағымсыз жағдайға түскенін естігендіктен оқиға туралы хабарламағанын көрсеткен. 2011 жылы жыныстық шабуылға ұшыраған деген күдікпен бір әйел Вирджиния штатының шығыс округіндегі АҚШ округтік сотына Қорғаныс министріне және бұрынғы Қорғаныс министріне шағымданып, өзіне жасалған зиянды өтеуді талап етті. Ол олардың бөлімшесінің өзіне шабуыл жасаған адамнан қорғауға немқұрайлы болғанын айтты. Сот Конгресс шақырусыз, соттардың әскери істерге араласу құқығы шектеулі екенін, Конституцияның 1-бабы, 8-тармағына сәйкес, әскерилерді реттеу Конгрестің құзыретінде екенін және Конгресс әскери күштеріне қарсы сот процесіне рұқсат бермегендіктен шағымды қабылдамады. Істің қабылданбауына наразы болғандар сот шешімін сынап, жыныстық шабуылды қарулы күштердегі "кәсіби қауіп" деп атады. Бірақ сот шешімінде мұндай тұжырым жоқ. 2021 жылы әскери қызметшілердің 8%-ы қаламаған жыныстық қатынасқа түсті. Бұл Қорғаныс министрлігі 2004 жылдан бері осы деректерді жинап бастағаннан бергі ең жоғары көрсеткіш. Шамамен 35 900 жыныстық шабуылдың тек 7 260-ы ғана хабарланды. Хабарлау деңгейі 20%-ды құрады, бұл 2018 жылғы 30%-дан төмендеді. Істердің тек 42%-ы әскери сотқа жіберілді. Шабуыл туралы хабарлағаннан кейін әйелдердің өзінің командирлерінен "қадір-қасиет пен құрметпен" қаралатынына сенім деңгейі 39%-ды құрады, бұл 2018 жылғы 66%-дан төмендеді.
Ер адамдарға қатысты жыныстық зорлық-зомбылық
Пентагонның бағалауынша, 2012 жылы 26 мың әскери қызметші қалаусыз сексуалдық қатынасқа түскен, бұл көрсеткіш 2010 жылы 19 мыңнан артқан. Пентагонның мәлімдеуінше, осы оқиғалардың көп бөлігі ер адамдарға жасалған шабуылдар, көбінесе басқа ер адамдар тарапынан. Соңғы статистикалық деректер көрсетіп тұрғандай, "құрбандардың көп бөлігі – ер адамдар". Сондай-ақ, кейде әйелдер басқа әйелдерге сексуалдық шабуыл жасауға көмектескен жағдайлар да болған. Турчик пен Уилсон зерттеулерінде, "ер адамдар үшін ерекше проблема – шабуылдан кейін сексуалдық идентиті, еркектік және сексуалдық бағдары туралы санадағы шатасу, әсіресе шабуыл жасаған ер адам болса" және "гомосексуалды құрбандар бұл шабуылды гомосексуалды болғаны үшін жаза деп қабылдауы мүмкін, ал гетеросексуалды құрбандар сексуалдық және еркектік туралы шатасу сезіміне тап болуы мүмкін, әсіресе шабуыл кезінде денесі сексуалдық жауап берген жағдайда" делінген. 2021 жылы әскери қызметшілердің 1,5% қалаусыз сексуалдық қатынасқа түскен. Бұл Қорғаныс министрлігі 2004 жылдан бері осы деректерді жинап келе жатқаннан бергі екінші ең жоғары көрсеткіш. Шабуыл туралы хабарлаған ер адамдардың өздеріне басшылық тарапынан "қадір-қасиетпен және құрметпен" қаралатынына сенім деңгейі 63% құрады, бұл 2018 жылғы 82% көрсеткіштен төмендеуді білдіреді. "Сексуалдық шабуылдың алдын алу және оған жауап беру басқармасы (SAPRO) қазіргі таңда Департаменттің сексуалдық шабуыл саясаты бойынша бірыңғай уәкілетті органы болып табылады және әрбір қызмет бағдарламасының Қорғаныс министрлігінің саясатына сәйкес келетінін қадағалайды. SAPRO тез арада Қорғаныс министрлігінің 6495.02 нұсқаулығын, Сексуалдық шабуылды алдын алу және оған жауап беру бағдарламасының процедураларын бекітіп, Департаменттің сексуалдық шабуыл саясатының барлық элементтерін тұрақты етті. Сонымен қатар, барлық АӨК үшін оқу конференциясы өткізілді. SAPRO, генерал-майор Джеффри Дж. Сноу басшылығымен, сексуалдық шабуылдың алдын алу және оған жауап беру жөніндегі Департаменттің міндеттемесін іс жүзіне асыру бойынша жұмысын жалғастыруда. Бұл іске барлық деңгейдегі басшылар қолдау көрсетуде, бұл сенім мен құрмет атмосферасын қалыптастырады, онда әрбір адамға құрметпен қаралады және қадір-қасиеті қорғалады".
SAPRO-ның миссиясы
Қорғаныс министрлігінің жыныстық зорлық-зомбылықтың алдын алу және оған қарсы іс-қимыл басқармасы (SAPRO) әскери дайындықты арттыру және қарулы күштерде жыныстық зорлық-зомбылықты жою мақсатында бағдарламалық есептілікті және бақылауды қамтамасыз ететін бірыңғай уәкілеттік орган болып табылады.
Зерттеулер мен есептер
SAPRO көптеген зерттеулерді қадағалайды, олардың ішінде жыныстық шабуылға қатысты есептер – тек бір бөлігі ғана. CDC, DMDC, USCCR және Ақ үй – SAPRO зерттеулері мен есептері үшін дерек алатын көздердің бірнешеуі. SAPRO әскери қызметтегі жыныстық шабуылдар жөніндегі жұмыс тобының есебін жариялауға да жауапты, соңғысы 2009 жылы жарық көрген. Жұмыс тобының міндеті – әскеридегі жыныстық шабуыл мәселесін зерттеп, оның нәтижелеріне сүйене отырып, заңнама мен саясатты жетілдіру бойынша ұсыныстар беру болып табылады. АҚШ сенаторы, Аризона штатынан республикашыл Марта МакСалли Сенаттағы әскерилер арасындағы жыныстық шабуылдар тақырыбында өткен отырыста, АҚШ Әуе күштеріндегі жоғары дәрежелі офицердің өзіне зорлық танытқанын айтты. МакСалли – АҚШ Әуе күштеріндегі алғашқы әйел-ұшқыш. Ол бұл оқиғаны ешқашан хабарламағанын, себебі сол кезде жүйеге сенімсіздікпен қарағанын, сондай-ақ өзін кінәлі санағанын, ұялғанын және қыңыр болғанын жеткізді. Өзінің күшті екенін ойласа да, әлсіздік сезіміне тоналғанын айтты.
Қорғаныс министрлігіне қарсы сот іс-әрекеттері
2011 жылдың ақпан айында 17 АҚШ ардагері Cioca v. Rumsfeld ісін қозғады, бұл Пентагонға және Қорғаныс министрі Роберт Гейтске, сондай-ақ бұрынғы министр Дональд Рамсфельдке қарсы сот талабы болатын. Олар қарулы күштерде зорлау туралы хабарлау және жазалаудағы теңсіздікке жол бергенін мәлімдеді. Шағымданушылардың бірнеше ісінде, зорлыққа ұшыраған адамдар жыныстық шабуыл туралы хабарлағаннан кейін күдікті зорлаушымен бірге жұмыс істеуге мәжбүр болды. Әскери бөлімше командирлері әскери зорлау істеріне жиі әсер етеді, және бес істің біреуі ғана сотқа жеткізіледі. Бұл оқиға The Passionate Eye телешоуының бір бөлімінде және The Invisible War деректі фильмінде көрсетілді. Іс 2011 жылдың желтоқсанында қарастырылмай қалды, 2012 жылдың сәуірінде жоғары инстанцияға шағымданылды, ал төртінші апелляциялық сот 2013 жылдың шілдесінде шағымды қабылдамады.
Кешірім көрсету және тұтқындау
2013 жылы әскери соттың жыныстық шабуыл жасағаны үшін сотталған екі офицерге кешірім жасалды, ол олардың сот үкімдерін үш жұлдызды генералдар – Үшінші әуе күштерінің генерал-лейтенанты Крейг Франклин және 14-ші әуе күштерінің, Әуе күштері Ғарыш командованиесі және Ғарышқа арналған Бірлескен функционалдық компонент командованиесінің, АҚШ Стратегиялық қолбасшылығының Сьюзан Хелмс жоюынан тұрды. Франклин алты беттік меморандумда іс бойыншағы барлық дәлелдерді, оның нәтижесінде айыпталушының кінәлі екеніне күмәндан тыс дәлел болмағанына келген қорытындысын баяндады. Хелмс өзінің алты беттік меморандумындағы негіздемесін Әуе күштерінің Ақпараттық сұраныстарға жауап беру сайтында жарияланған Меморандум жазбасы (MFR) арқылы ұсынды. Ол өзінің меморандумында айыптау тарапы жыныстық шабуылға қатысты кінәні күмәндан тыс дәлелдемегенін түсіндірді. Оның жазбасында сотта әскери судья берген дәлелдер стандарты сөзсіз келтірілген, ал оның адвокаты оның іс бойыншағы бағалауымен келісті. Алайда, оның MFR-де көрсетілгеніндей, ол капитан Эррераның жеңіл қылмысы – Ұятты әрекетке қатысты сот үкімін күшінде қалдырды, бұл оның Әуе күштерінен босатылуына әкеп соқты. 2013 жылдың мамыр айында Әуе күштерінің жыныстық шабуылды алдын алу бағдарламасына бекітілген әуе күштерінің подполковнигі жыныстық шабуыл жасады деген айыппен ұсталғаннан кейін қоғамдық назар аударылды. Подполковник Вирджиния штатының Арлингтон қаласында азаматтық билік органдары тарапынан қылмыстық қудалауға тартылды және азаматтық қазылар алдында жыныстық шабуыл және жеңіл қылмыс – шабуыл жасау айыптары бойынша бірауыздан ақталды. Осыдан кейін әскериде жыныстық шабуыл мәселесіне президент Обама, қорғаныс министрі Чак Хейгел және басқалар жаңа назар аударды. Осы оқиғалар мен мәселеге қатысты Конгрестің алаңдаушылығы теңіз жаяуы генералы Джим Амос, Әуе күштері генералы Марк Уэлш және Әуе күштері хатшысы Майкл Донлиді осы тақырып бойынша куәлік беруге мәжбүр етті. Армия генералы және Бірлескен штабтар төрағасы Мартин Демпси: "Біз қызмет ететін әйелдердің осы мәселені шеше аламыз деген сенімін жоғалтып жатырмыз. Бұл дағдарыс" деді. Министр Хейгел "жыныстық шабуылдың алдын алу және құрбандарға көмек көрсетуге жауапты АҚШ әскери қызметкерлерін қайта оқытуды және аттестаттауды тапсырды". Конгресте Әскери сот төрелігін жетілдіру туралы заң ұсынылды. Reuters агенттігінің мәліметінше, заң жобасы "жыныстық шабуыл істерін сотқа беру туралы шешімді жасырын әскери прокурорлар, емес, командирлер қабылдауы керек. Бұған қоса, командирлер жыныстық шабуыл жасағаны үшін кінәлі деп танылған адамның үкімін жоюға немесе үкімді жеңіл қылмысқа өзгертуге құқығы болмайды". Сенаторлар Кирстен Гиллибранд (Д, Нью-Йорк) және Сьюзан Коллинз (Р, Мэн) заңға демеушілік етті, ал сенатор Ал Франкен (Д, Миннесота) және басқалары да қосылды. Зорлауға қарсы кеңесші ретінде жұмыс істеген, демеуші Кирстен Синема (D AZ 9): "Бірдеңе дұрыс істемейтіні анық" деді.
Қатысушы заңнама
2013 жылдың 26 маусымында АҚШ өкілі Дина Титус АҚШ Өкілдер палатасына заң жобасын енгізді – АҚШ кодексінің 38-тарауын өзгерту туралы, осы арқылы ардагерлерге әскери қызметтен тыс оқу кезінде болған сексуалдық зорлық-зомбылықтан туындаған жағдайлар үшін кеңес беру және емдеу қызметтерін ұсыну (H. R. 2527; 113-ші Конгресс). Заң жобасы әскери сексуалдық зорлық-зомбылық (АСЗЗ) салдарынан туындаған жағдайлар бойынша ардагерлерге кеңес беру, күтім және қызметтерді ұсынатын VA бағдарламасын, әскери қызмет немесе әскери дайындық кезінде болған жағдайларды қамтитындай етіп, кеңейтуді көздейді. Бұл бағдарламаға әскери қызметтен тыс дайындық кезінде мұндай зорлық-зомбылыққа ұшыраған ардагерлер де енгізіледі. Заң жобасы қолданыстағы заңнамаға өзгеріс енгізеді, ол мұндай кеңес беруге тек әскери қызметтегілерге ғана мүмкіндік береді, соның салдарынан Резерв және Ұлттық гвардия мүшелері де осы қызметтерді алуға құқылы болады. «Жарақат алған жауынгерлер жобасы» заң жобасын толық қолдады, бірақ ардагерлердегі АСЗЗ-ға байланысты жағдайларды емдеуді жақсарту үшін шешілуі қажет қосымша мәселелер мен қиындықтарды атап көрсетті. WWP өз түлектері арасында зерттеу жүргізіп, «жауап берушілердің шамамен жартысы VA арқылы АСЗЗ-ға байланысты жағдайлар бойынша көмек алудың «өте қиын» екенін көрсетті. Ал көмек сұрамағандардың 41% осындай көмекке құқылы екендерін білмейтінін айтты». Бұл заң жобасы 2020 жылдың сәуір айында жоғалып кеткен Армия сарбазы Ванесса Гилленнің есімімен аталады. Ол жоғалуына дейін жоғары лауазымды офицерінен сексуалдық қысым көргенін отбасына айтқан болатын, ал оның денесі 2020 жылдың 30 маусымында табылған. Заң жобасы әскери қызметшілерге сексуалдық зорлық-зомбылық туралы анонимді түрде хабарлауға мүмкіндік беретін қауіпсіз жүйені құруды және сексуалдық қылмыстарды тергеуді әскери басшылықтан тыс кеңсеге беруді мақсат етеді. Бұдан өзге, заң жобасы сексуалдық зорлық-зомбылықты Әскери сот кодексіндегі ресми қылмыс ретінде бекітеді, онда қазіргі таңда тек зорлау және сексуалдық шабуылдар ғана қарастырылған.