Кіріспе

Орта ғасырларда жаяу әскерде қолданылатын жеңсіз броньды жилеттер видео ойынында

Бригандина – орта ғасырдың соңынан бастап жаңа заманның басына дейінгі кезеңде қолданылған дене бронясының бір түрі. Ол әдетте ауыр матадан, кенептен немесе былғарыдан жасалған киім, ішкі жағына матаға қадаланған кішкентай тіктөртбұрышты болат пластиналармен астарланған, кейде ішкі жағынан матаның қосымша қабаты болады.

Шығу тегі

Қорғау киімдері мен қару-жарақтарын әскерлер ежелгі заманнан бері қолданып келеді. Киелі кітаптың "Король Джеймс" нұсқалы (Иеремия 46:4) аудармасында еврейше сөздер סריון немесе שריון "мехтік киім" "бригандин" деп аударылған. Орта ғасырлық бригандиндер негізінен ертерек жасалған пластиналы киімдердің жетілдірілген түрі болып табылады, ол 12 ғасырдың соңында дамыды, әдетте қарапайым құрылыммен және ірі металл пластиналарымен жасалған. Бұл жаңа қару-жарақ алдымен 13 ғасырдың соңында Шығыс Еуропада, әсіресе Венгрияда кең таралды, ал бірнеше онжылдықтан кейін Батыс Еуропа елдері қабылдады. Кейінірек бригандиндер 14 ғасырдың соңында пайда болды, бірақ тізбелі және пластиналы қару-жарақтардың арасындағы кезеңнен өтіп, 15 ғасырда одан да кеңінен қолданыла бастады, сондай-ақ 16 ғасырға дейін де қолданылып келді. 15 ғасырлық бригандиндер әдетте алдыңғы жағы ашылатын киім түрінде болып, түйреуіштері үшбұрыш тәрізді үш топқа орналасқан, ал 16 ғасырлық бригандиндерде әдетте кішкентай пластиналар қатарлап орналасқан түйреуіштермен жасалған. Бригандинді кейде гауберджонмен шатастырады, ал оның аты жиі бригантинмен шатастырылады, ол – шапшаң, кішкентай теңіз кемесі.

Құрылыс

Бригандиннің пішіні азаматтық дублетпен шамалас, бірақ көбінесе жеңсіз болады. Дегенмен, жеңі бар бригандиндердің бейнелері де белгілі. Кішкентай бронялық пластиналар кейде екі қабат берік матаның арасына немесе тек сыртқы қабатқа қадалады. Ірі пластиналардан жасалған дене бронясынан өзгеше, бригандин икемді, пластиналардың бірімен-бірі арасында қозғалу мүмкіндігі бар. Көптеген бригандиндерде кеуде аймағының орталық бөлігінде ірі, шамамен L әрпі пішіндес пластиналар болған. Пластиналарды матаға бекітетін қадалар жиі алтынмен немесе латунмен жалатылып, кейде ою-өрнекпен безендірілген. Сондай-ақ, қадалар көбінесе қайталанатын әшекейлі үлгі жасау үшін топтастырылған. Қымбат бригандиндерде сыртқы мата қабаты көбінесе барқыттан жасалған. Бай боялған барқыт мата мен алтын жалатылған қадалардың арасындағы контраст әсерлі болған, сондықтан бұл броня жоғары мәртебелі адамдар арасында танымал болған. Қазіргі заманғы бронежилеттер мен баллистикалық жилеттер де осы принципке негізделген.

Қолдану

Бригандин көбінесе гамбезон және пошталық көйлек үстінен киілген, және бұл қорғаныс түрі көп ұзамай садақшылардан бастап, атты рыцарьларға дейінгі әскерилер арасында кеңінен қолданыс тапты. Оны ең көп қарулы әскерлер қолданды. Олар бригандинмен қатар, қол-аяққа арналған пластиналық қару-жарақтар мен қауырсын киетін. Гамбезон мен пошталық көйлек болғанымен, оны киген адам толық пластиналық қару-жарақ кигендегідей жақсы қорғалмаған, бірақ бригандин арзан болды және әскериге жоғары дәрежеде қозғалғыштық пен икемділік берді. Бригандиннің құрылымы соншалықты қарапайым болғандықтан, әскери қару жасаушының көмегіне жүгінбестен өзінің қаруын жасап, жөндеуге болады. Көпке тараған миф бойынша, бригандиндер қарақшылар мен заңсыздық жасаушылардың таңдаған қорғанысы болғандықтан осылай аталған. Бұл рас емес. Алғашқыда "бригант" термині жаяу әскерге қатысты болған, ал бригандин – жаяу әскер киетін қару-жарақ түрі ғана. Оның қарақшылармен жасыру қабілетіне еш қатысы жоқ. Шындығында, бригандиндер өте сәнді болған және Еуропа мен Азия сарайларында бай аристократтар оны мақтанышпен киген.

Еуропалық жақтағы жақтағы

Қарудың ұқсас түрі – пластиналық жақтау, көбінесе жай ғана "жақтау" деп аталады (бірақ бұл кез келген сыртқы киімді де білдіруі мүмкін). Бұл қаруды ортағасырлық Еуропа сарбаздары және Жакерия деп аталатын көтерілісші шаруалар пайдаланған. Бригандин сияқты, жақтау да кішкентай темір пластиналардан, қалың жүн мен матаның арасында жасалған. Басты айырмашылық – құрастыру тәсілінде: бригандин пластиналарды бекіту үшін түйреуіштерді пайдаланса, жақтаудағы пластиналар тігіледі. Жақтаулар көбінесе ескі пластиналық қарудан қалған бөліктерден, соның ішінде зақымдалған бригандиндерден және кішкентай шаршыларға кесілген кирасалардан жасалған. Жақтаулар 16 ғасырға дейін қолданылып келді және көбінесе шекаралық тонаушылар киетін. Ағылшын азаматтық соғысы кезінде олар қолданудан шығып қалғанмен, ағылшын отаршылары көптеген жақтауларды Жаңа әлемге алып өтті, себебі олар америкалық үндістердің жебелерінен жақсы қорғады; 2008 жылы Джеймстаунда 1607 жылға дейінгі бір жақтау табылған.

Үндістанның "он мың мысқалдан тұратын шапаны"

Ортағасырлық Үндістанда бригандинге балама ретінде "он мың тырнақты" деп аталатын чихалта хазар маша болды, ол барқытпен қапталған, ішіне болат пластиналары салынған, былғарыдан жасалған күртеше еді және 19 ғасырдың басына дейін қолданылды. Күртешенің етегі белге дейін тілінген, бұл әскерге атқа отыруға мүмкіндік берді. Оған сәйкес келетін, металл пластиналары бар қолғаптар мен аяқ киімдер де қолданылды. Бұл қару саррацин армиялары қолданған исламдық қарудан шыққан. Олар жиі алтын, жібек және атласпен әсем безендіріліп, еуропалық коллекционерлердің арасында жоғары бағаланады. Типу Сұлтан Шығыс Үндістан компаниясына қарсы соғыста осындай қару-жарақ киген. Түріктер де орыс-түрік соғыстары кезінде осыған ұқсас қару қолданған. Эрмитаж мұражайында (Санкт-Петербург) осындай қару-жарақтың екі толық жиынтығы сақталған.

Қытайлық бумянджа

Бригандинге өте ұқсас бронь түрі, мата беткі бронь бумяньцзя (қытайша: 布面甲; пиньинь: Bù miàn jiǎ), немесе шеге ((тіркегіш, саусақ немесе аяқ шегесі емес) бронь динцзя (қытайша: 釘甲; пиньинь: Dīng jiǎ) ретінде белгілі, ортағасырлық Қытайда қолданылған. Ол мата қабаттарының арасында тікбұрышты металл пластиналарымен бекітілген, пластиналардың бастары сырттан көрінетін. Кейде оның көкірегі дөңгелек айна табақшамен – 护心镜, яғни "жүректі қорғайтын айна" – күшейтілген. Орыс шығыстанушысы және қару-жарақ сарапшысы Михаил Горелик бұл броньдің 8 ғасырда император сақшыларының парадтық киімі ретінде, қалың мата шапанды темір пластиналармен нығайту арқылы ойлап табылғанын, бірақ 13 ғасырға дейін кеңінен қолданылмағанын айтады. Ол Моңғол империясында "темірдей берік шапан" деген атпен кеңінен таралды. Оның пікірінше, Шығыс Еуропалық және, болжам бойынша, Батыс Еуропалық бригандиндер осы броньдан шыққан. Бумяньцзя Қытайда Мин және Цин дәуірлеріне дейін қолданылып келді. Ол әсем, қымбат көрінісі мен беріктігі үшін әдеттегі сарбаздар мен офицерлердің арасында танымал болды. Бірақ кейінірек жасалған Цин үлгілерінде көбінесе темір пластиналар болмады, олар тек әскери киім ретінде ғана қолданылды.

Ресейлік куяк

Московияда монғолдық тегі бар саналатын және Орталық Азия, Үндістан және Қытайдың қарақшыларға арналған бронясымен ұқсас броня түрі болған. "Куяк" сөзі монғол тіліндегі "хуяг" сөзінен туындаған, ол "қорғаныс" (кез келген түрінде) дегенді білдіреді. Осы броня түрінің толық сақталған бірде-бір мысалы қазірге дейін табылған жоқ, бірақ тарихи суреттер, мәтіндік сипаттамалар мен фотосуреттер қалды. Сипаттамалар, броняның құрылысы туралы егжей-тегжейлі мәлімет бермесе де, темір пластиналармен нығайтылған матадан жасалған дене бронясын көрсетеді, әдетте олардың орналасуы туралы тікелей айтылмайды, тек пластиналарды матаға бекітетін "шегелер" (пернелер) туралы ғана еске салады. Бұл көбінесе белдеме, иық қорғанысы және қолға арналған қорғаныспен (алқыш және білек қорғанысы) киілетін, кейде сатын, барқыт немесе дамаск сияқты қымбат маталармен жабылып, терімен әсемделетін. Кейбіреулерінің сыртына ірі "көзгелек" пластиналары немесе "қалқандар" бекітілген. Кейбір сипаттамаларда мақта толықтырулары да айтылады. Дене бронясының құрылысына ұқсас "куяк" деп аталатын бригант қалқандары да болған.

Жапондық Кикко броньдары

Кикко – жапон тіліндегі "бригандин" түрі. Кикко – темірден немесе қатты былғарыдан жасалған және матаға тігілген алтыбұрышты пластиналар. Бұл пластиналар матаның астында жасырылған немесе ашық күйінде қалдырылған. Кикко салыстырмалы түрде кеш пайда болды, 16 ғасырда қолданысқа түсті. Пэнбэсу мен Габса металл пластиналары бар дужонг киімдерін киген, ал пигабжу деп аталатын шаруалардың былғарыдан жасалған толық жиынтығында былғары пластиналары бар дужонг болған.