Кіріспе
Қытайлық америкалық географ (1930–2022)
И Фу Туань (; 5 желтоқсан 1930 – 10 тамыз 2022) – Қытайда туған американдық географ және жазушы. Ол адам географиясының маңызды тұлғаларының бірі және гуманистік географияның ең ірі бастамашысы болды.
Ерте өмір және білім
1930 жылы Қытайдың Тяньцзинь қаласында жоғары санаттағы отбасында дүниеге келген ол Қытайда, Австралияда, Филиппинде және Ұлыбританияда білім алған. Ол Лондон университетінің колледжінде оқыды, бірақ 1951 және 1955 жылдары Оксфорд университетін B.A. және M.A. дәрежелерімен аяқтады. Одан кейін географиялық білімін жетілдіру үшін Калифорнияға кетті. 1957 жылы Калифорния университетінде (Беркли) география ғылымдарының докторы ғылымын қорғады.
Мансап
Нью-Мексико штатында 1959-1965 жылдары Нью-Мексико университетінде оқытқан Туан 1966-1968 жылдары Торонто университетіне көшіп, онда да сабақ берді. 1968 жылы Миннесота университетінде толық профессор атағын алды. Сол жылы ол Гуггенхайм стипендиясын иеленді. Миннесотада жұмыс істеген кезінде ол гуманистік география саласындағы еңбектерімен танымал болды, бірақ осы бағытқа қадамын алғаш рет «Landscape» журналында жарияланған топофилия туралы мақаласымен жасаған болатын. 2004 жылы «Қымбат әріптесім» деген хатында ол адам географиясы мен гуманистік география арасындағы айырмашылықты былай сипаттады:
Адам географиясы адамдар арасындағы қарым-қатынастарды зерттейді. Адам географиясының оптимизмі – асимметриялық қарым-қатынастар мен қанаушылықты жоюға немесе кері қайтаруға болатындығына сенуде. Адам географиясы назарға алмайтын, ал гуманистік география ескеретін нәрсе – адамдардың барлық байланыстары мен алмасуларында [қарым-қатынастардың] қандай рөл атқаратыны. Егер біз оларды жақсылап қарастырсақ, ешкім бірінші тасты лақтыруға батыл болмайды. Алдамшылыққа келсек, маңыздысы, ірі діндердің ішінде тек зороастризмде ғана «жалған сөйлеме» деген қағида бар. Өйткені, алдау мен өтірік айту – әлеуметтік өмірдің жолын оңайлату үшін қажет. Осыдан мен гуманистік география тым қиын болғандықтан көңіл бөлмейтінін түйіндеймін. Дегенмен, ол өткір ойлы және идеалистік адамдарды қызықтыруы керек, себебі ол біз, адамдар ең жағымсыз фактілерге де қарсы тұра аламыз және тіпті олармен күресе аламыз деген сенімге негізделген, әрі үмітсіздікке бой алмаймыз. Миннесота университетінде 14 жыл жұмыс істегеннен кейін ол Мэдисон, Висконсин штатына көшіп, Висконсин университетінде (Мэдисон) география профессоры ретінде (1985–1998) кәсіби мансабын жалғастырды. 1986 жылы Америка ғылымды дамыту қауымдастығының, 2001 жылы Британ академиясының және 2002 жылы Америка өнер және ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1987 жылы Америка географиялық қоғамының Кулум географиялық медалімен және 2012 жылы Воутрин Луд сыйлығымен марапатталды. Туан Висконсин университетінің зейнеткер профессоры болды. Ол кейде лекциялар оқып, «Қымбат әріптесім» хаттарын жазып, геософия саласында жаңа кітаптар жариялады. Оның соңғы кітаптары: «Адамның игілігі» (2008) және «Дін: орыннан орынсыздыққа дейін» (2010). Ол Висконсин штатының Мэдисон қаласында тұрды.
Жеке өмір
И Фу Туань өмір бойы бойдақ болып қалды. Туан өзінің өмірбаянында алғаш рет өзінің гомосексуалдығын ашты:
Австралияда оқушы болып оқығанда, мен бір жігітке қызығушылық таныттым. Бірақ ол басқа балаларды да өз басына тартатын. Алайда, жақсы майланған машинаның сымбатындай сұлулыққа ие спортшыға деген сезімім мүлдем басқаша болды. Ол кезде мен тіпті бұл әйелдерге деген құштарлықтың орын ауысқан түрі деп өзімді-өзімді көндіре алмадым. Мен он бес жаста едім. Туан өз зерттеулерінде этникалық тегіне де, сексуалдық бағдарына да ерекше назар аударған жоқ. Ол айырмашылықтар мен әлеуметтік қарым-қатынастарды баса көрсетудің орнына, жалпы адамзаттың сезімдерін бейнелеуге тырысты. Ол әр түрлі мәдениеттердегі айырмашылықтарды еске түсіре отырып, "үй" сезімі сияқты жалпы құбылыстардың нюанстарын көрсетуге ұмтылды, олар әр түрлі орындар мен уақыттарда әртүрліше көрінеді. Туан 2022 жылдың 10 тамызында 91 жасында дүниеден озды.
Гуманизм
Туан өзінің көзқарасын гуманистік деп сипаттайды, бірақ оның гуманизмі руханилықты рационализммен алмастыруды не адамдарды толығымен өздерімен басқарылатын жаратылыс ретінде жарнамалауды білдірмейді. Оның орнына, ол гуманистік географияны "географиялық іс-әрекеттер мен құбылыстар адам санасының қандай ерекшеліктерін ашатынын" көрсету және "адам тәжірибесінің күмәнділігін, қосұштығын және күрделілігін" таныту жолы ретінде қарастырады.
Қарама-қайшылықтар мен парадокстер
Туанды кеңістік пен орынның, жақындық пен алыстықтың қарама-қарсы күштерімен байланысты екіұшты адам тәжірибесі қызықтырады. Оның көзқарасын «Бөлінген әлемдер мен өзім», «Үздіксіздік және үзіліс», «Мораль және қиял», «Ғалам мен ошақ», «Үстемдік және мейірім», және ең бастысы – «Кеңістік пен орын» сияқты туындылары көрсетеді. Бұл өмірлік диалектика адамдарды бір жағынан – тамырлану, қауіпсіздік және нығайту сезімімен сипатталатын тәжірибе полюсіне, екінші жағынан – кеңдік, мүмкіндік және жаңаруға ұмтылыспен сипатталатын полюске итереді. Бұл қарама-қарсылықтар өзара әрекеттеседі: жақын нәрседе белгілі бір қашықтық, ал алыс нәрседе белгілі бір жақындық бар. Сондықтан, екіұштылық – кеңістік пен орын, қозғалыс пен тоқтау, алыстан қарау және денемен сезіну арасындағы өмірлік тартылыстармен әлемде өмір сүру тәжірибесінің қалыпты жағдайы.
Оңтайлылық
Туан негізінен оптимист. Туанның ең қараңғы кітабы – «Қорқыныш пейзаждары», тіпті ол да бұрынғы кездердің одан да жаман болғанын көрсетеді. Туан үшін тарихи өзгерістер жалпы алғанда жақсартуға алып келді: «Кең көзқараспен қарағанда, адамзат тарихы – мыңдаған жылдар бойы ауыр және қиын жолдардан өтіп, біздің сезімдеріміз бен санамызды ұдайы жетілдіріп, оны сан алуан түрде дамытқан прогрессивті сезімдік және ой-саналық оянудың өзіндік тарихы». Алға басудың өзі кеңістік пен орын, ғалам мен ошақ, үстемдік пен мейірім, мораль мен қиял арасындағы кернеуді шешудің нақты жолдарына байланысты. Болашақтың үміті – жақындық пен алыстықтың өмірлік полюстерін тануда және олардың бір-бірінде қалай көрінетінін түсінуде.
Конструкционизм
Туан орынды жасауда тілдің маңыздылығын ерекше атап көрсетті. Оның еңбектерінде өлеңдер, романдар, хаттар және мифтер сияқты мәтіндер орын сезімін қалыптастырудың ажырамас бөлігі ретінде қарастырылады. Адамдардың байланысы – орынды көзге елестету, түсіну, жоспарлау және ұғынудың әлеуметтік процестерінің негізін құрайды. Бейнелеулер адам мен материалдық дүниенің өзара әрекеттесуін басшылыққа алып, орынды құруға, сақтауға және жоюға ықпал етеді. Туанның орынды құрудағы бейнелеудің рөлі туралы терең ойлары медиа және коммуникация географиясының маңызды негізін қалайды.
Таңдалған библиография
Романтикалық география: Ұлы пейзаж іздеуі. 2013 жыл. Висконсин университетінің баспасы, Мэдисон, Висконсин штаты. Гуманистік география: Адамның мән іздеуі. 2012 жыл. Джордж Ф. Томпсон баспасы, Стаунтон, Вирджиния штаты. Дін: Орыннан орынсыздыққа қарай. 2010 жыл. Америкалық орындар орталығы, Чикаго, Иллинойс штаты. Адамгершілік игілігі. 2008 жыл. Висконсин университетінің баспасы, Мэдисон, Висконсин штаты. Қытайға қайта оралу. 2007 жыл. Миннесота университетінің баспасы, Миннеаполис, Миннесота штаты. Орын, өнер және өзім. 2004 жыл. Вирджиния университетінің баспасы, Санта-Фе, Нью-Мексико штаты, Колумбия колледжімен бірлесіп, Чикаго, Иллинойс штаты. Құрметті әріптесім: Ортақ және ерекше байқаулар. 2002 жыл. Миннесота университетінің баспасы, Миннеаполис, Миннесота штаты. Мен кіммін?: Сезім, сана және рухтың автобиографиясы. 1999 жыл. Висконсин университетінің баспасы, Мэдисон, Висконсин штаты. Қашқыштық. 1998 жыл. Джонс Хопкинс университетінің баспасы, Балтимор, Мэриленд штаты. Космос және ошақ: Космополит көзқарасы. 1996 жыл. Миннесота университетінің баспасы, Миннеаполис, Миннесота штаты. Керемет және таңғажайып: Эстетика, табиғат және мәдениет. 1993 жыл. Island Press, Shearwater Books, Вашингтон, округ Колумбия. Мораль және қиял: Прогрестің парадокстары. 1989 жыл. Висконсин университетінің баспасы, Мэдисон, Висконсин штаты. Жақсы өмір. 1986 жыл. Висконсин университетінің баспасы, Мэдисон, Висконсин штаты. Үстемдік және махаббат: Жануарларды үйрету. 1984 жыл. Йель университетінің баспасы, Нью-Хейвен, Коннектикут штаты. Бөлінген әлемдер және өзім: Топтық өмір және жеке сана. 1982 жыл. Миннесота университетінің баспасы, Миннеаполис, Миннесота штаты. Қорқыныш пейзаждары. 1979 жыл. Pantheon Books, Нью-Йорк, Нью-Йорк штаты. Ғарыш және орын: Тәжірибелік перспектива. 1977 жыл. Миннесота университетінің баспасы, Миннеаполис, Миннесота штаты. Топофилия: Қоршаған ортаны қабылдау, көзқарастар және құндылықтарды зерттеу. 1974 жыл. Prentice Hall, Энглвуд Клифс, Нью-Джерси штаты. Жаңа Мексиканың климаты. 1973 жыл. Мемлекеттік жоспарлау кеңсесі, Санта-Фе, Нью-Мексико штаты. Адам және табиғат. 1971 жыл. Америка географтарының қауымдастығы, Вашингтон, округ Колумбия. Ресурстық мақала #10. "Қытай". 1970 жыл. "Әлемнің пейзаждары" кітабында. Харлоу, Лонгманс. Гидрологиялық цикл және Құдайдың даналығы. 1968 жыл. Торонто университеті, Торонто, Онтарио штаты.