Израиль Жоғарғы Соты

Кіріспе

Израиль мемлекетіндегі ең жоғары сот – Израиль Жоғарғы Соты (בֵּית הַמִּשְׁפָּט הָעֶלְיוֹן; المحكمة العليا) – Израильдегі ең жоғары сот. Ол барлық басқа соттардан жоғары апелляциялық юрисдикцияға және кейбір жағдайларда бастапқы юрисдикцияға ие. Жоғарғы Сот 15 судьядан тұрады, оларды Израиль Президенті Әділеттік таңдау комитетінің ұсынысы бойынша тағайындайды. Тағайындалғаннан кейін судьялар, егер олар өз қызметінен кетпесе немесе қызметтен алынбаса, 70 жасқа толғанға дейін қызмет етеді. Жоғарғы Соттың Президенті Эстер Хают зейнеткерлікке шыққаннан кейін қызмет орны бос. Осыған байланысты, Вице-президент Узи Фогельман әзірге Президент міндетін атқарушы болып табылады. Сот Иерусалимнің Гиват Рам үкіметтік қалашығында, Израильдің заң шығарушы органы – Кнессеттен шамамен жарты километр қашықтықта орналасқан. Жоғары сот ретінде шешім шығарғанда (Beit Mishpat Gavo'ah LeTzedek; сондай-ақ оның аббревиатурасы Bagatz, בג"ץ ретінде белгілі), сот мемлекеттік органдардың шешімдерінің заңдылығын қарастырады: үкімет шешімдері, жергілікті билік органдары және заң бойынша мемлекеттік функцияларды атқаратын басқа органдар мен тұлғалар, сондай-ақ Кнессет қабылдаған заңдардың конституциялықтығына тікелей шағымдар. Сот Израильден тыс жердегі мемлекеттік органдардың әрекеттерін де қарауы мүмкін. Міндетті прецедент (stare decisis) принципіне сәйкес, Жоғарғы Соттың шешімдері өзінен басқа барлық соттар үшін міндетті болып табылады. Жылдар бойында сот көптеген күрделі мәселелерді қарады, олардың кейбіреулері Израиль-Палестина қақтығысына, араб азаматтарының құқықтарына және Израильдегі еврей топтары арасындағы кемсітушілікке қатысты. 2023 жылдың 24 шілдесінде 25-ші Кнессет «әділеттілік принципін жою туралы заң жобасын қабылдады», бұл Жоғарғы Соттың үкіметтің болашақ әрекеттерін бақылау өкілеттігін азайтуы мүмкін. 2024 жылдың 1 қаңтарында Жоғарғы Сот бұл өзгеріске қатысты 8:7 дауыспен шешім шығарды.

Сот төрешілерін тағайындау

Жоғарғы Сот судьяларын Израиль Президенті судьяларды таңдау комитеті ұсынған кандидаттардың ішіннен тағайындайды. Бұл комитет тоғыз мүшеден тұрады: үш Жоғарғы Сот судьясы (оның ішінде Жоғарғы Сот төрағасы), екі министр (олардың бірі – Әділет министрі), екі Кнессет депутаты және Израиль адвокаттар қауымдастығының екі өкілі. Жоғарғы Сот судьясын тағайындау үшін комитет мүшелерінің 9-ының 7-сінің дауысы немесе отырысқа келген мүшелердің санынан 2 кем дауыс қажет. Жоғарғы Сотқа үміткерлердің барлығы кемінде 5 жыл аудандық сот судьясы қызметін атқарған немесе кемінде 10 жыл кәсіби тәжірибесі болуы тиіс, оның ішінде кем дегенде 5 жыл Израильде заңгерлік тәжірибе болғандығы міндетті. Бұл талаптар «танымал заңгер» деп танылған тұлғаларға қолданылмайды, алайда бұл ерекше санақ тек бір рет тағайындау үшін қолданылған. Заң шығарушы, атқарушы және сот билігінің өкілдерімен қатар адвокаттар қауымдастығы да судьяларды таңдау комитетіне қатысады. Осылайша, сот жүйесін қалыптастыру, сот тағайындау арқылы барлық билік органдарының бірлескен жұмысымен жүзеге асырылады. Жоғарғы Сот судьяларын қызметтен босату тек Жоғарғы Сот төрағасы тағайындаған судьялардан құралған Тәртіптік соттың шешімімен немесе Судьяларды таңдау комитетінің Әділет министрінің немесе Жоғарғы Сот төрағасының ұсынысы бойынша, тоғыз мүшесінің жетісінің келісімімен ғана мүмкін. Жоғарғы Сот судьясы болуға мынадай талапкерлер лайықты: кемінде 5 жыл аудандық сот судьясы қызметін атқарған адам, немесе адвокаттар тізіміне енген немесе енуге құқығы бар адам, сондай-ақ кемінде 10 жыл (үнемі немесе үзіліспен, оның кем дегенде 5 жылы Израильде) адвокаттық қызметпен айналысқан, Израиль мемлекетінің қызметінде сот немесе басқа да заңдық функцияларды атқарған, немесе осы сала бойынша белгіленген ережелерде көрсетілген университеттерде немесе жоғары оқу орындарында заң пәнінен сабақ берген адам. «Танымал заңгер» де Жоғарғы Сотқа тағайындалуы мүмкін. Жоғарғы Сот судьяларының саны Кнессет шешімімен айқындалады. Қазіргі таңда Жоғарғы Сотта 15 судья қызмет етеді. Жоғарғы Сот төрағасы және оның орынбасары – Жоғарғы Соттың және жалпы сот жүйесінің басшылары болып табылады. Судья 70 жасқа толғанға дейін, отставкаға шыққанға, қайтыс болғанға, судьялық қызметке кедерес келтіретін лауазымға тағайындалғанға немесе қызметтен алынғанға дейін қызмет етеді.

Supreme Court Judges are appointed by the President of Israel, from names submitted by the Judicial Selection Committee, which is composed of nine members: three Supreme Court Judges (including the President of the Supreme Court), two cabinet ministers (one of them being the Minister of Justice), two Knesset members, and two representatives of the Israel Bar Association. Appointing Supreme Court Judges requires a majority of 7 of the 9 committee members, or two less than the number present at the meeting. All candidates for appointment to the Supreme Court must have a minimum of five years of experience as a district court judge or otherwise at least ten years of professional legal experience including a minimum of five years practicing law in Israel. These requirements may be waived for a person recognized as an "eminent jurist", although this special category has only been used once for an appointment. The three organs of state—the legislative, executive, and judicial branches of government—as well as the bar association are represented in the Judges' Nominations Committee. Thus, the shaping of the judicial body, through the manner of judicial appointment, is carried out by all the authorities together. Supreme Court Judges cannot be removed from office except by a decision of the Court of Discipline, consisting of judges appointed by the President of the Supreme Court, or upon a decision of the Judicial Selection Committee—at the proposal of the Minister of Justice or the President of the Supreme Court—with the agreement of seven of its nine members. The following are qualified to be appointed Judge of the Supreme Court: a person who has held office as a judge of a District Court for a period of five years, or a person who is inscribed, or entitled to be inscribed, in the roll of advocates, and has for not less than ten years –continuously or intermittently, and of which five years at least in Israel – been engaged in the profession of an advocate, served in a judicial capacity or other legal function in the service of the State of Israel or other service as designated in regulations in this regard, or has taught law at a university or a higher school of learning as designated in regulations in this regard. An "eminent jurist" can also be appointed to the Supreme Court. The number of Supreme Court Judges is determined by a resolution of the Knesset. Currently, there are 15 Supreme Court Judges. At the head of the Supreme Court and at the head of the judicial system as a whole is the President of the Supreme Court, and the Deputy President. A judge serves until reaching 70 years of age, or the judge resigns, dies, is appointed to a position which is disqualifying from continued service as a judge, or is removed from office.

Апелляциялық сот

Апелляциялық сот ретінде Жоғарғы Сот аудандық соттардың үкімдері мен өзге де қаулылары бойынша (қылмыстық, азаматтық және әскери) шағымдарды қарастырады. Сонымен қатар, ол Кнессет сайлауларының заңдылығына және Адвокаттар алқасының тәртіптік шешімдері сияқты түрлі сот және сотқа жақын органдардың шешімдеріне қатысты шағымдарды да қарастырады.

Жоғары Сот

Жоғары Сот ретінде (, Beit Mishpat Gavo'ah LeTzedek; сондай-ақ оның аббревиатурасы ретінде белгілі Багатц, בג"ץ), Жоғарғы Сот өзінің бастапқы құзыретіне жататын мәселелерді қарап шешеді, негізінен мемлекеттік органдардың шешімдерінің заңдылығын бағалайды: Үкімет шешімдері, жергілікті билік органдары және заң бойынша мемлекеттік функцияларды атқаратын басқа да органдар мен тұлғалар, сондай-ақ Кнессет қабылдаған заңдардың конституциялықтығына тікелей шағымдар. Израиль қорғаныс күштерінің әрекеттері де Жоғары Соттың сот қарауына жатады. Соттың әділеттілік мүддесінде қажет деп санайтын және басқа соттың немесе трибуналдың құзыретіне кірмейтін мәселелер бойынша шешім қабылдауға кең дискрециялық құқығы бар. Жоғары Сот тыйым салу, міндеттеу, Хабеас корпус сияқты бұйрықтармен, сондай-ақ декларативтік шешімдер арқылы құқық қорғау шараларын қолданады.

Қосымша тыңдау

Жоғарғы Сот өз шешімі бойынша "қосымша тыңдау" кезінде де отырыс өткізе алады. Жоғарғы Сот апелляциялық сот ретінде немесе Жоғары Сот ретінде үш немесе одан көп судьядан тұратын құраммен шешілген мәселе бойынша, судьялардың саны көп құраммен қосымша тыңдау өткізіп, шешім шығаруға құқылы. Егер Жоғарғы Сот бұрынғы шешімімен қайшы келетін шешім қабылдаса немесе Сот шешімінің маңыздылығы, күрделілігі немесе жаңалықтығы осындай тыңдауды қажет деп тапса, қосымша тыңдау өткізілуі мүмкін.

Құрамы

Жоғарғы Сот апелляциялық сот ретінде де, Жоғары Сот ретінде де, әдетте үш судьядан тұрады. Жоғарғы Соттың бір судьясы уақытша бұйрықтар, мерзімді бұйрықтар немесе бұйрық беру жөніндегі өтініштер бойынша, сондай-ақ аудандық соттардың аралық шешімдеріне шағымдар, апелляциялық тәртіппен бір аудандық сот судьясының шешімдеріне, және Магистрат соттарының шешімдері мен қаулыларына қарай алады. Жоғарғы Сот үш судьядан тұратын алқа қараған мәселені қайта қарау кезінде бес судьядан немесе одан да көп судьядан тұратын алқа ретінде отырыс өткізеді. Жоғарғы Сот негізгі құқықтық мәселелерді және ерекше маңызды конституциялық мәселелерді қамтитын мәселелерде үштен көп тақ санды судьядан тұратын алқа ретінде отырыс өткізе береді.

Төреші

Жоғарғы Сот Төрағасы отырысқа қатысса, Төраға – төрағалық етуші судья; Төраға қатыспаса, бірақ Төраға орынбасары қатысса, Төраға орынбасары төрағалық етуші судья болады; басқа жағдайларда ең көп қызмет стажы бар судья төрағалық етуші судья болады. Осы мақсатта қызмет стажы судьяның Жоғарғы Сотқа тағайындалған күнінен бастап есептеледі.

Қайта қарау

Жоғары Сотқа ғана тән ерекше құқық – қылмыстық істе айыпталушы сот шешімімен кінәлі деп табылған жағдайда қайта сот отырысын тағайындау құқығы. Егер сот іс бойынша ұсынылған дәлелдер жалған немесе жасалған болып табылса; жаңа фактілер немесе дәлелдер табылып, олар істің шешімін айыпталушының пайдасына өзгертуге мүмкіндік берсе; осы уақыт аралығында басқа адам сол қылмысты жасағаны үшін сотталған болса және осы басқа адамның ісін қарау барысында аталған қылмысты алғашқы айыпталушы жасаған жоқ екені анықталса; немесе сот үкімінде әділетсіздікке орай нақты қауіп болса, сот қайта сот отырысын тағайындау туралы қаулы шығаруы мүмкін. Іс жүзінде, қайта сот отырысын тағайындау туралы қаулылар өте сирек шығарылады.

Соттық пікірлер

Сот өз шешімдерін жеке қол қойылған пікірлер арқылы жариялайды, онда нәтиже және оның негіздемесі баяндалады. Әдетте, көпшіліктің жетекші пікірі болады, бірақ "Соттың пікірі" деп аталатын бір пікір жоқ. Әрбір қатысқан судья жетекші пікірге (немесе басқа пікірге) келісетінін көрсетеді немесе жеке пікір жазады. Нәтижеге келіскен жағдайда да, қатысқан судьялардың көпшілігі немесе барлығы жеке пікір жазуы мүмкін. Соттың пікірлері иврит тілінде оның веб-сайтында және Nevo сайтында қолжетімді. Олардың салыстырмалы түрде аз бөлігі ағылшын тіліне аударылған. Бұл аудармалар Versa онлайн деректер базасында қолжетімді. Оларды Соттың веб-сайтында да табуға болады және Уильям С. Хайн & Co. компаниясы жылдық жинақтарда "Израиль құқығы туралы есептер" ретінде жариялаған. Бұған қоса, Израиль Сыртқы істер министрлігі Сотпен бірлесіп, "Израиль Жоғарғы Сотының шешімдері: Заң шеңберінде терроризмге қарсы күрес" атты таңдалып алынған шешімдердің үш томдық ағылшын тіліндегі аудармасын шығарды. Бұл деректер Versa деректер базасының құрамында және МИД веб-сайтында онлайн режимінде қолжетімді.

Қатысу

1980 және 1990 жылдары Жоғарғы Сот адам құқықтарын қорғаушы рөлді орнатып, сөз бостандығы мен митинг өткізу бостандығын қамтамасыз ету, әскери цензураны төмендету, кейбір әскери тәсілдердің қолданылуын шектеу және халықтың түрлі топтары арасындағы теңдікті ілгерілету үшін араласты. Дегенмен, сыншылар соттың Батыс Жағалаудағы палестиналықтардың адам құқықтарын қорғаудағы рөлін сұраққа тоқтатады және оның қолданылуындағы екіұстамалыққа назар аударады.

Қоғамның пікірі

2017 жылы коммерциялық емес ұйым «Израиль демократия институты» жүргізген сауалнамаға сәйкес, Жоғарғы Сот – еврейлердің (57%) және Израильдің араб азаматтарының (54%) көпшілігінің сеніміне ие болған жалғыз мемлекеттік институт. Бұл көрсеткіш 2016 жылғы сауалнамадан аздап жоғары. Институттың 2017 жылғы сауалнамасында «Кнессет заңдарын сотқа қайта қарау құқығын Жоғарғы Соттан алу керек» деген мәлімдемеге қатысты ізденісте, ізраилдіктердің 58% келіспегенін, 36% келіскенін және 6% білмейтінін көрсетті. Сотқа деген сенім содан бері күрт төмендеді, 2022 жылғы сауалнама бойынша еврейлер арасында сотқа сенім 41%-ға дейін төмендеді, ал Кнессетке Жоғарғы Сот шешімдерін 61 дауыспен күштен шығаруға мүмкіндік беретін «күшін жою туралы бапқа» қарсылық 48%-ға дейін азайды.

Сот реформалары

2023 жылғы Израиль сот реформасы – қазіргі Израиль үкіметі ұсынған сот жүйесі мен Израильдегі билік тепе-теңдігіне қатысты бірқатар өзгерістер. Бұл реформаның бастамашылары премьер-министрдің орынбасары және әділет министрі Ярив Левин, сондай-ақ Кнессет Конституциясы, Заң және Әділет комитетінің төрағасы Симха Ротман. Реформа соттың заң шығару және мемлекеттік саясатқа ықпалын азайтуға бағытталған, осы мақсатта Жоғарғы Соттың сот қарауы жүргізу өкілеттігін шектеу, сот тағайындауларын үкімет бақылауына беру және мемлекеттік заң кеңесшілерінің құзыретін азайту көзделіп отыр. Егер қабылданса, бұл реформа Кнессетке Жоғарғы Сот шешімдерін 61 және одан көп дауыспен күштен шығаруға, соттың заңдар мен әкімшілік шараларды сот арқылы тексеру мүмкіндігін шектеуге, соттың негізгі заңдардың конституциялықтығын бағалау құқығын жоюға және Сот таңдау комитетінің құрамын өзгертуге, яғни комитет мүшелерінің көп бөлігін үкімет тағайындауына мүмкіндік береді. Аталған заң жобасы қазір Кнессет пен тиісті комитеттерде қаралып жатыр.

Сәулет

Ғимаратты еврей филантропы Дороти де Ротшильд Израильге сыйға тартты. Президент палатасының сыртында мисс Ротшильдтың премьер-министр Шимон Переске жазған хаты қойылған. Онда ол Жоғарғы Сотқа жаңа ғимарат сыйға беру ниеті туралы жазған. Оны Рам Карми мен Ада Карми Меламеде жобалап, 1992 жылы ашылған. Сыншы Ран Шехоридің айтуынша, ғимарат – "жергілікті құрылыс дәстүрін түсінуге жасалған тыраныс". Ол былай деп жазады:

"Бұл ғимаратта ғасырлар бойы салынған Ерец Израильдің құрылыс тілінің толық жинағы туралы бай және кең мағыналы сілтемелер бар, олар Иродтың құрылыстарынан бастап, Абессаломның эллиндік қабірі, крестшілер, грек православ монастырлары және Британ мандаты кезеңіне дейін жетеді. Бұл әсер күрделі, дерлік барокколық құрылымда ұйымдастырылған, қарама-қайшылықтарға негізделген: ашық-көлеңке, тар-кең, ашық-жабық, тас-гипс, түзу-дөңгелек және экзистенциалдық тәжірибелердің көптігі. "Нью-Йорк Таймс" газетінің тілшісі Пол Голдбергер оны "күнделікті өмірдің қажеттіліктері мен ғасырлар бойы сақталған символизм арасындағы керемет және қуатты тепе-теңдікті" қамтамасыз еткен "Израильдің ең әдемі қоғамдық ғимараты" деп атады. Ол жобаның күрделілігін, бір-бірімен байланысты геометриялық үлгілерін атап өтеді:

Ұйымдастыруда айқын кіреберіс есік және қарапайым схема жоқ. Ғимаратты тек ұзын, немесе тек дөңгелек, немесе бірнеше аулалардың айналасында орналасқан деп сипаттауға болмайды. Бірақ кейбір бұрыштардан қарағанда, соқыр адамның сипаттаған филіндей, оны осылардың кез келгені деп ойлауға болады. Шындығында, ғимараттың үш негізгі бөлімі бар: төртбұрышты кітапханалық қанат, оның ішінде мыс қапталған пирамидасы бар дөңгелек аула; төрешілердің кеңселерi орналасқан төртбұрышты әкімшілік қанат, ол ауланың айналасында орналасқан; және бес сот залы бар қанат, олардың барлығы үлкен залдан саусақтардай созылып жатыр. Ғимарат – жабық және ашық кеңістіктердің, ескі және жаңаның, сызықтар мен шеңберлердің үйлесімі."