Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
NOTOC
Чуфут Кале (; орыс және украин тілдерінде: Чуфут Кале Chufut Kale; қараим тілінде: Кала קלעה Kala (ивритте «Яһудилердің тасы»).
NOTOC
Chufut Kale ( ; Russian and Ukrainian: Чуфут Кале Chufut Kale; Karaim: Кала קלעה Kala (Hebrew for 'Rock of the Jews').
Тарих
Зерттеушілер қаланың пайда болу уақыты туралы бір пікірге келмейді. Қала, мүмкін, 5 немесе 6 ғасырда Византия империясының шетіндегі бекінілген елді мекен болған. Басқалары бұл бекінілген елді мекеннің 10-11 ғасырларда пайда болғанын айтады. Қала тарихының ерте кезеңінде оны негізінен аландар, кейінгі сармат тайпаларының ең күштілері, иран тілінде сөйлейтін халық мекендеген. Олар 2 ғасырдан бастап Қырымға енуді бастады. Таулы Қырымға қоныстанған аландар христиан дінін қабылдады. Жазба деректерде үңгір қаласы 13 ғасырда Кирк Ор, яғни "Қырқ бекініс" деген атпен аталады. Бұл атау 17 ғасырдың ортасына дейін сақталды. 1299 жылы Ноғай хан бастаған Алтын Орда әскерлері Қырымға шабуыл жасады; сол кезде Кирк Орды византиялық сарбаздар күзетіп тұрған. Татарлар тікелей шабуылға бара алмағандықтан, үш күн-түн бойы дауысты музыка ойнатып, қорғаушыларды әлсіретуге тырысты. Төртінші күні таңертең қорғаушылар шаршап, жаңа шабуылды тойтаруға күші жетпеді, ал қамал жаппай қырғынға ұшырады. Қаланы басып алғаннан кейін татарлар өз әскерін сонда орналастырды. 15 ғасырдың басында татарлар қараит шеберлерін қаланың шығыс жағындағы бекіністер алдында қоныстандырып, өздерінің елді мекенін қорғау үшін екінші қоршау қабырғасын салды, осылайша қаланың жаңа бөлігі пайда болды. 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін, әлі грек тілінде сөйлейтін көптеген қараит яһудилері Қырымға, әсіресе Теодор және Чуфут Кале княздықтарына көшіп кетуге шешім қабылдады, себебі Қырымда оларға таныс Византия мәдениеті болды. 15 ғасырда бірінші Қырым ханы, Хажы I Ғирай, қамалдың тиімділігін түсініп, қаланың ескі бөлігін өзінің бекінілген резиденциясына айналдырды. Алтын Орда жеңілгеннен кейін Қырым хандығы едәуір күшейді. Кирк Ордың маңызы азайды, ал Қырым ханы Меңлі I Ғирай өзінің астанасын Бахчисарайға көшірді. Ескі қала Бахчисарайдың бекінісі және аристократтарды түрмеге қамау орны болып қалды. 17 ғасырдың ортасында татарлар Кирк Орды тастап кетті. Қырым хандығының басқа қалаларындағы яһудилерге қарсы шектеулерге байланысты, онда тек қараиттар мен бірнеше крымшақ отбасылары тұрды. Қала біртіндеп Чуфут Кале деген атқа ие болды, бұл түркі тілінде "Еврей бекінісі" деген мағынаны білдіреді, және бұл атау теріс және қысымды мағынаға ие болды. 1783 жылы Ресей империясы Қырым хандығын аннексиялағаннан кейін, қамал тұрғындарына Қырымның кез келген жерінде тұруға рұқсат берілді. Сол кезден бастап Чуфут Кале құлап, бос қалды. 19 ғасырдың ортасына қарай қала толығымен жойылды.
Researchers are not unanimous as to the time of the town's appearance. The town was probably a fortified settlement in the 5th or 6th century on the periphery of the Byzantine Empire. Others think that the fortified settlement appeared in the 10th 11th centuries. During the early period of the town's history, it was mainly populated by Alans, the most powerful of the late Sarmatian tribes, who were Iranic speakers. They began penetrating Crimea from the 2nd century. Settling down in the mountainous Crimea, the Alans adopted Christianity. In written sources, the cave town is mentioned in the 13th century under the name of Kyrk Or "Forty Fortifications". This name lasted until the mid 17th century. In 1299, the Golden Horde forces under Nogai Khan raided Crimea; at that time, Kyrk Or was then garrisoned by Byzantine soldiers. The stout fortress resisted direct storming by the Tatars, who then contrived to weaken the defenders by playing loud music for three days and nights. On the fourth morning, the defenders were too exhausted to repel a fresh attack, and the fortress succumbed to a general massacre. Having thus seized the town, the Tatars quartered their garrison in it. At the turn of the 15th century, Tatars settled Karaite craftsmen in front of the eastern line of fortifications and built a second defensive wall to protect their settlement, and thus a new part of the town appeared. After the Fall of Constantinople in 1453, many Karaite Jews, who were still Greek speakers, decided to migrate to Crimea, and in particular to the Principality of Theodoro and Chufut Kale, as Crimea had a familiar Byzantine culture. In the 15th century, the first Crimean Khan, Hacı I Giray, realizing the fortress’ advantages, turned the old section of the town into his fortified residence. After the defeat of the Golden Horde, the Crimean Khanate became considerably stronger. The significance of Kyrk Or as a stronghold declined, and the Crimean Khan, Meñli I Giray, moved his capital to Bakhchysarai. The old town remained a citadel of Bakhchisarai and a place of incarceration for aristocratic prisoners. In the mid 17th century, the Tatars left Kyrk Or. Only the Karaites and several Krymchak families remained living there due to anti Jewish restrictions on stays in other towns of the Crimean Khanate. The town gradually acquired the name of Chufut Kale, which in Turkic meant "Jewish fortress", with a negative and scornful meaning. After the Annexation of the Crimean Khanate by the Russian Empire in 1783, the fortress inhabitants were permitted to live anywhere in the Crimea. From that time on, Chufut Kale was deserted. By the mid 19th century the town ceased to exist.
Аңыздар
Бұл жер туралы көптеген аңыздар бар. Бір дерек бойынша, қаланы құрған хандар Меңлі Гәрәй немесе Тохтамыш өздерімен бірге қырық қараит отбасын алып келгендіктен, оны "Қырқ Ер" деп атаған. Олардың құрметіне бұл жер "Қырқ Ер" деп аталған. Қараиттар өз сектасының көнелігін көрсету үшін тағы бір аңыз таратып, алғашқы жер аудару кезінде Персиядан қараиттар әкелінгенін айтады. Қаланың алғашқы қоныстанушылары көрші хазарларға зор ықпал еткен. Епитафиялар мен қолжазбаларды жалғандауға шебер хакам Абрахам Фиркович, Чуфут Кале зиратынан біздің заманымыздың 6-шы жылына дейін сонатын қабір тастарын тапқанын және Сангаридің қабірін ашқанын мәлімдеді, оны қараиттар әлі де көрсетеді. Алайда, Харкавидің сөзіне сүйенсек, "Ехосафат аңғары" деп аталатын Чуфут Кале зиратында 1203 жылдан бұрынғы епитафиялар жоқ. Бұл қабірлер қараиттарға емес, Крымшактар деп аталатын ежелгі раввин қоныстанушыларына тиесілі. Дегенмен, Чуфут Кале VII ғасырда-ақ болған. Әбу әл-Фида оны "Қырқ Ер" деп атаған.
There are many legends concerning the place. According to one, it was called "Qırq Yer" because the khans Meñli Giray or Tokhtamysh, the founders of the city, brought with them forty Karaite families, and in their honor called it the "Place of Forty". Another legend, fostered by the Karaites to show the antiquity of their sect, says that Karaites were brought there from Persia at the time of the first Exile. The early settlers of the city exercised great influence upon their neighbors, the Khazars. The ḥakam Abraham Firkovich, who was very skilful in falsifying epitaphs and manuscripts, pretended to have unearthed at the cemetery of Chufut Kale tombstones dating from the year 6 of the common era, and to have discovered the tomb of Sangari, which is still shown by the Karaites. According to Harkavy, however, no epitaph earlier than 1203 can be seen at the cemetery of Chufut Kale, called "Vale of Jehoshaphat"; and the tombs do not belong to Karaites, but to the old Rabbinite settlers called Krymchaks. Chufut Kale, however, existed as early as the seventh century. Abu al Fida mentions it under the name "Qırq Yer".
Көркем шығармаларда
"Чуфуткале" Владимир Набоковтың 1968 жылғы "Ада" шедеврінде 338-бетте еске алынады (кейде "Чеу Фут Кале" деп транслитерацияланады). Роман 1888 жылы болған шартты Екінші Қырым соғысы кезінде Перси де Прей атты екінші дәрежелі кейіпкердің қазасын осы жерде суреттейді. Бұл орын Джонатан Литтельдің "Мейірімділер" (2006) кітабының 232-бетінде де айтылады және аймақтың күрделі тарихын көрсету үшін пайдаланылады. Адам Мицкевич 1826 жылы "Droga nad przepaścią w Czufut Kale" ("Чуфуткаледегі ағыс үстіндегі жол") атты сонет жазған. Константин Паустовскийдің "Өмір тарихы" автобиографиясының екінші томында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чуфуткалеге жасаған сапары туралы сипаттама бар. Бұл сипаттама 65-тарауда "Бір күн" деген атпен келтірілген.
"Chufutkale" is mentioned (and also transliterated as "Chew Foot Calais") in Vladimir Nabokov's 1968 masterpiece, "Ada", page 338. The novel uses the site for the death of a minor character, Percy de Prey, during an imaginary Second Crimean War in 1888. It is also mentioned in Jonathan Littel's great book "The kindly Ones" (2006) page 232 and is used to emphasize the regions intricate history. Adam Mickiewicz wrote a sonnet Droga nad przepaścią w Czufut Kale (The Pass Across the Abyss in Czufut Kale), published in 1826. The second volume of Konstantin Paustovsky's autobiography, Story of a Life , contains a description of his visit to Chufut Kale during World War I. The description occurs in chapter 65, "One Day."