Кіріспе

NOTOC
Чуфут Кале (; орыс және украин тілдерінде: Чуфут Кале Chufut Kale; қараим тілінде: Кала קלעה Kala (ивритте «Яһудилердің тасы»).

Тарих

Зерттеушілер қаланың пайда болу уақыты туралы бір пікірге келмейді. Қала, мүмкін, 5 немесе 6 ғасырда Византия империясының шетіндегі бекінілген елді мекен болған. Басқалары бұл бекінілген елді мекеннің 10-11 ғасырларда пайда болғанын айтады. Қала тарихының ерте кезеңінде оны негізінен аландар, кейінгі сармат тайпаларының ең күштілері, иран тілінде сөйлейтін халық мекендеген. Олар 2 ғасырдан бастап Қырымға енуді бастады. Таулы Қырымға қоныстанған аландар христиан дінін қабылдады. Жазба деректерде үңгір қаласы 13 ғасырда Кирк Ор, яғни "Қырқ бекініс" деген атпен аталады. Бұл атау 17 ғасырдың ортасына дейін сақталды. 1299 жылы Ноғай хан бастаған Алтын Орда әскерлері Қырымға шабуыл жасады; сол кезде Кирк Орды византиялық сарбаздар күзетіп тұрған. Татарлар тікелей шабуылға бара алмағандықтан, үш күн-түн бойы дауысты музыка ойнатып, қорғаушыларды әлсіретуге тырысты. Төртінші күні таңертең қорғаушылар шаршап, жаңа шабуылды тойтаруға күші жетпеді, ал қамал жаппай қырғынға ұшырады. Қаланы басып алғаннан кейін татарлар өз әскерін сонда орналастырды. 15 ғасырдың басында татарлар қараит шеберлерін қаланың шығыс жағындағы бекіністер алдында қоныстандырып, өздерінің елді мекенін қорғау үшін екінші қоршау қабырғасын салды, осылайша қаланың жаңа бөлігі пайда болды. 1453 жылы Константинополь құлағаннан кейін, әлі грек тілінде сөйлейтін көптеген қараит яһудилері Қырымға, әсіресе Теодор және Чуфут Кале княздықтарына көшіп кетуге шешім қабылдады, себебі Қырымда оларға таныс Византия мәдениеті болды. 15 ғасырда бірінші Қырым ханы, Хажы I Ғирай, қамалдың тиімділігін түсініп, қаланың ескі бөлігін өзінің бекінілген резиденциясына айналдырды. Алтын Орда жеңілгеннен кейін Қырым хандығы едәуір күшейді. Кирк Ордың маңызы азайды, ал Қырым ханы Меңлі I Ғирай өзінің астанасын Бахчисарайға көшірді. Ескі қала Бахчисарайдың бекінісі және аристократтарды түрмеге қамау орны болып қалды. 17 ғасырдың ортасында татарлар Кирк Орды тастап кетті. Қырым хандығының басқа қалаларындағы яһудилерге қарсы шектеулерге байланысты, онда тек қараиттар мен бірнеше крымшақ отбасылары тұрды. Қала біртіндеп Чуфут Кале деген атқа ие болды, бұл түркі тілінде "Еврей бекінісі" деген мағынаны білдіреді, және бұл атау теріс және қысымды мағынаға ие болды. 1783 жылы Ресей империясы Қырым хандығын аннексиялағаннан кейін, қамал тұрғындарына Қырымның кез келген жерінде тұруға рұқсат берілді. Сол кезден бастап Чуфут Кале құлап, бос қалды. 19 ғасырдың ортасына қарай қала толығымен жойылды.

Аңыздар

Бұл жер туралы көптеген аңыздар бар. Бір дерек бойынша, қаланы құрған хандар Меңлі Гәрәй немесе Тохтамыш өздерімен бірге қырық қараит отбасын алып келгендіктен, оны "Қырқ Ер" деп атаған. Олардың құрметіне бұл жер "Қырқ Ер" деп аталған. Қараиттар өз сектасының көнелігін көрсету үшін тағы бір аңыз таратып, алғашқы жер аудару кезінде Персиядан қараиттар әкелінгенін айтады. Қаланың алғашқы қоныстанушылары көрші хазарларға зор ықпал еткен. Епитафиялар мен қолжазбаларды жалғандауға шебер хакам Абрахам Фиркович, Чуфут Кале зиратынан біздің заманымыздың 6-шы жылына дейін сонатын қабір тастарын тапқанын және Сангаридің қабірін ашқанын мәлімдеді, оны қараиттар әлі де көрсетеді. Алайда, Харкавидің сөзіне сүйенсек, "Ехосафат аңғары" деп аталатын Чуфут Кале зиратында 1203 жылдан бұрынғы епитафиялар жоқ. Бұл қабірлер қараиттарға емес, Крымшактар деп аталатын ежелгі раввин қоныстанушыларына тиесілі. Дегенмен, Чуфут Кале VII ғасырда-ақ болған. Әбу әл-Фида оны "Қырқ Ер" деп атаған.

Көркем шығармаларда

"Чуфуткале" Владимир Набоковтың 1968 жылғы "Ада" шедеврінде 338-бетте еске алынады (кейде "Чеу Фут Кале" деп транслитерацияланады). Роман 1888 жылы болған шартты Екінші Қырым соғысы кезінде Перси де Прей атты екінші дәрежелі кейіпкердің қазасын осы жерде суреттейді. Бұл орын Джонатан Литтельдің "Мейірімділер" (2006) кітабының 232-бетінде де айтылады және аймақтың күрделі тарихын көрсету үшін пайдаланылады. Адам Мицкевич 1826 жылы "Droga nad przepaścią w Czufut Kale" ("Чуфуткаледегі ағыс үстіндегі жол") атты сонет жазған. Константин Паустовскийдің "Өмір тарихы" автобиографиясының екінші томында Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Чуфуткалеге жасаған сапары туралы сипаттама бар. Бұл сипаттама 65-тарауда "Бір күн" деген атпен келтірілген.