Кіріспе

Түрік этносы Осман түркілері (Osmanlı Türkleri) түрік этносы болды. Бастапқыда Орталық Азиядан шыққан олар 13 ғасырда Анатолияға көшіп келіп, Осман империясын құрды, және империяның бар болған алты ғасыры бойында әлеуметтік-саяси үстемдікке ие болды. Олардың ұрпақтары – қазіргі түрік халқы, ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылған Түркия Республикасының басым бөлігін құрайды. Осман түркілерінің ерте тарихы туралы сенімді мәліметтер аз, бірақ олар өздерінің түрік атауын – Османлыны, Осман империясымен бірге Осман әулетін құрған Осман I-ден алған. "Осман" есімі кейбір еуропа тілдеріне аударма жасалғанда уақыт өте келе "Осман" деп өзгертілді. Сөғуттен кеңейген Осман бейлігі біртіндеп басқа түрік тілді мұсылмандар мен түрік емес христиандарды өз билігіне біріктірді. 1350 жылдарға қарай олар Еуропаға өтуді бастады және ақырында Жерорта теңізінде үстемдік құрды. 1453 жылы Византия империясының астанасы Константинопольдің құлауы Осман түркілеріне Азия мен Еуропа арасындағы маңызды құрлық жолдарын бақылауға мүмкіндік берді. Бұл жағдай батыс еуропалықтарды азиялықтармен сауда жасаудың басқа жолдарын іздеуге мәжбүр етті. Осман империясының тарауынан кейін Осман түріктердің ұлттық ерекшелігі жойылды. Парсы-араб әрпімен жазылған Осман түрік тілі қазіргі латын әрпімен жазылатын түрік тіліне айналды.

Орта Азиядан Анатолияға көшіп келу

Османдықтар алғаш рет 13 ғасырда, Орталық Азиядағы отанынан батысқа қарай Анатолиядағы Рум Сәлжұқ сұлтанына көшіп келген кезде Батысқа танылды. Османдық түріктер Ертугрул басшылығымен Батыс Анатолияда бейлік құрды, оның астанасы Батыс Анатолиядағы Соғұт қаласы болды. Көшпелі Қайы тайпасының басшысы Ертугрул, алғаш рет Селжұқ империясының құрамында княздықты құрды. Оның ұлы Осман княздықты кеңейтті; саяси құрылымы мен халқы еуропалықтар тарапынан оның атымен "Осман" деп аталды ("Осман" атауы "Осман" есімінің өзгеруінен туындаған). Османның ұлы Орхан өсіп келе жатқан мемлекетті империяға айналдырып, Никеяны (қазіргі Ізник) жаулап алып, 1362 жылы Дарданеллді кешіп өтті. Орханға дейінгі екі ғасыр ішінде Соғұтта табылған барлық монеталарда Ильхандық билеушілердің есімдері жазылған. Селжұқтар Ильхандықтардың, кейін түркі-моңғол басқыншысы Тамерланның билігінде болды. Осман империясы 1453 жылы Мехмед II Византия империясының жақсы қорғалған астанасы Константинопольді басып алғаннан кейін толыққанды мемлекет ретінде қалыптасты.

Осман империясы Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін

Осман империясы бірнеше ғасыр бойы Балқан, Кавказ, Таяу Шығыс (Ираннан басқа) және Солтүстік Африканың көп бөлігін, дамыған армиясы мен теңіз күштерімен биледі. Империя Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңына дейін, одақтастардың жеңісімен және бөлінісімен аяқталды. Түрік ұлттық қозғалысы одақтастарға жоғалтқан жерлердің көп бөлігін қайтарып алумен аяқталған Түрік тәуелсіздік соғысын сәтті аяқтағаннан кейін, 1922 жылғы 1 қарашада Осман сұлтандығын жойды және 1923 жылғы 29 қазанда Түркия Республикасын жариялады. Осы қозғалыс Севр шартын күштен шығарды және әлдеқайда қолайлы Лозанна шартын (1923) жасасты, қазіргі түрік ұлттық шекараларын мойындауды қамтамасыз етті, бұл Misak-ı Milli (Ұлттық келісім) деп аталды.

Түріктің анықтамасы

Осман империясының барлық азаматтары мұсылман емес, және барлық мұсылмандары түркі емес еді. Бірақ 1924 жылдан бастап, жаңадан құрылған Түрік Республикасының әрбір азаматы «түрік» деп есептелді. 1921 жылғы Конституцияға негізделген 1924 жылғы Конституцияның 88-бабында «түрік» атауы саяси термин ретінде Түрік Республикасының барлық азаматтарын, нәсілі мен дініне қарамастан, ешқандай айырмашылық жасамай немесе сілтеме бермей қамтиды делінген.

Мәдениет

Константинопольді жаулап алу Осман империясын сол кездегі ең табысты империялардың біріне айналдыра бастады, олар гүлденген ислам мәдениеттерімен байланысты болды және Еуропаға қарайтын сауда жолдарының торабында орналасқан еді. Османдықтар каллиграфия, жазу өнері, құқық, сәулет және әскери ғылым салаларында маңызды жетістіктерге қол жеткізіп, зәулімдіктің үлгісіне айналды.

Каллиграфия

Ислам діні бірқұдайшылыққа негіделгендіктен, ол Құранның маңызды мәтінін үйренуге ерекше мән береді. Ислам мәдениеті тарихи түрде бейнелеу өнерін қолдаудан жаңылған немесе тіпті тыйым салғандықтан, каллиграфия өнердің ең басты түрлерінің біріне айналды. Алғашқы Якут кезеңі 15 ғасырдың соңында Шейх Хамдулла (1429–1520) бастаған жаңа стильмен ығыстырылды, ол Осман каллиграфиясының негізі болды. Бұл стиль жазудың Несих түріне баса назар аударды, ол Құранды көшірудің стандартты түріне айналды (Ислам каллиграфиясына қараңыз). Осман каллиграфиясындағы келесі маңызды өзгеріс Хафиз Османның (1642–1698) стилімен байланысты болды. Оның қатаң және қарапайым стилі империяның ең кең аумақтық шегінде және үкіметтік міндеттерінің жоғары деңгейінде үлкен қолдауға ие болды. Османлылардың кейінгі каллиграфиялық стилін Мұстафа Рақым (1757–1826) Осман стилін дамыту және реформалау арқылы жасады, техникалық жетілуге көбірек мән берді, бұл каллиграфия өнерін Сүлүс жазуын, сондай-ақ Несих жазуын қамтуға мүмкіндік берді.

Поэзия

Осман поэзиясында эпикалық ұзындығы бар өлеңдер де болды, бірақ ол көбінесе газел сияқты қысқа түрлерімен танымал. Мысалы, эпостық ақын Ахмеди (1412 ж.) Ұлы Александр жөніндегі шығармасымен есімдеріне ілікті. Оның замандасы Шейхи махаббат және романтика тақырыбында өлеңдер жазды. Язизи Оглу Мұхаммед пайғамбардың өмірінен діни эпос жазды, бұл алдыңғы буынның стильдік жетістіктерінен және Ахмедидің эпостық формаларынан шабыттанды.

Сурет

14 ғасырда Осман империясының гүлденуі қолжазбаларды саудагерлер мен шеберлерге қолжетімді етіп, мерекелік шаралар, күнделікті өмір, сауда, қалалар мен әңгімелерді бейнелейтін, сондай-ақ оқиғаларды баяндайтын миниатюралардың дамуына әкелді. 18 ғасырдың соңына қарай, сурет салудағы еуропалық ықпал айқын болды, майлы бояулар, перспектива, фигуративтік суреттер, анатомия және композиция қолданыла бастады.