Өзбекстан: Тарих, Мәдениет және Географиясы

Кіріспе

Өзбекстан – Орталық Азиядағы теңізге шығу жолы жоқ мемлекет. Ол бес теңізге шығу жолы жоқ елмен шектеседі: солтүстікте Қазақстан; солтүстік-шығыста Қырғызстан; оңтүстік-шығыста Тәжікстан; оңтүстікте Ауғанстан, оңтүстік-батыста Түркменстан. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Ташкент. Өзбекстан түркі тілдері отбасының бір бөлігі және Түркі мемлекеттері ұйымының мүшесі. Өзбек тілі Өзбекстанда басым тіл болса, орыс тілі этностар аралық қарым-қатынас тілі ретінде және үкіметте кеңінен қолданылады. Ислам Өзбекстандағы басым дін, көптеген өзбектер дінге белгілі бір атау бермейтін мұсылмандар. Көне заманда бұл аймақ Соғдия және Бактрия деп белгілі болған. Орталық Азияда алғаш рет тіркелген халық – б.з.б. бірінші мыңжылдықта қазіргі Өзбекстанның солтүстік далаларынан келген скифтер. Олар аймаққа қоныстанған кезде өзендер бойында кең ауқымды суару жүйесін салды. Осы кезеңде Бұхара (Бухара) және Самарқанд (Самарқанд) қалалары үкімет пен жоғары мәдениет орталықтары ретінде пайда болды. Ертедегі мұсылман жаулап алулары және одан кейінгі Саманид әулеті халықтың көп бөлігін, соның ішінде жергілікті билеуші топтарды ислам дініне өткізді. Бұл кезеңде Исламның алтын ғасырының көрнекті тұлғалары – Мұхаммед әл-Бухари, әл-Тирмизи, әл-Хорезми, әл-Бируни, Авиценна және Омар Хайям өмір сүрді. Жергілікті Хорезм әулеті және жалпы Орталық Азия 13 ғасырда моңғол шапқыншылығынан қирады, одан кейін аймақ түркі халықтарының ықпалына түсті. Шахрисабз қаласы 14 ғасырда Тимур (Тамерлан) – түркі-моңғол жаулап алушысының туған жері болды, ол Тимурид әулетін құрды және Самарқанды астана етіп, оны Улуғбектің басқаруымен ғылым орталығына айналдырды, осылайша Тимурид Ренессансы дүниеге келді. Тимурид әулетінің территорияларын 16 ғасырда өзбек шайбанидтері басып алып, билік орталығын Бұхараға көшірді. Аймақ үш мемлекетке бөлінді: Хиуа хандығы, Коканд хандығы және Бұхара әмірлігі. Моғол императоры Бабурдың шығысқа қарай жасаған жорықтары Моғол империясының құрылуына және Үндістанға жаңа шабуылдарға әкелді. 19 ғасырда Орталық Азияның барлығы Ресей империясының құрамына енді, ал Ташкент Ресей Түркістанының саяси орталығы болды. 1924 жылы ұлттық шекаралар белгіленіп, Өзбек КСР Кеңес Одағының құрамында тәуелсіз республика құрылды. Кеңес Одағы тарағаннан кейін 1991 жылдың 31 тамызында Өзбекстан Республикасы тәуелсіздігін жариялады.

none

Uzbekistan is a landlocked country in Central Asia. It is itself surrounded by five landlocked countries: Kazakhstan to the north; Kyrgyzstan to the northeast; Tajikistan to the southeast; Afghanistan to the south, Turkmenistan to the south west. Its capital and largest city is Tashkent. Uzbekistan is part of the Turkic languages world, as well as a member of the Organization of Turkic States. While the Uzbek language is the majority spoken language in Uzbekistan, Russian is widely used as an inter ethnic tongue and in government. Islam is the majority religion in Uzbekistan, most Uzbeks being non denominational Muslims. In ancient times it largely overlapped with the region known as Sogdia, and also with Bactria. The first people recorded in Central Asia were Scythians who came from the northern grasslands of what is now Uzbekistan, sometime in the first millennium BC; when these nomads settled in the region they built an extensive irrigation system along the rivers. At this time, cities such as Bukhoro (Bukhara) and Samarqand (Samarkand) emerged as centres of government and high culture. The Early Muslim conquests and the subsequent Samanid Empire converted most of the people, including the local ruling classes, into adherents of Islam. This period saw leading figures of the Islamic Golden Age, including Muhammad al Bukhari, Al Tirmidhi, al Khwarizmi, al Biruni, Avicenna and Omar Khayyam. The local Khwarazmian dynasty and Central Asia as a whole were decimated by the Mongol invasion in the 13th century, after which the region became dominated by Turkic peoples. The city of Shahrisabz was the birthplace of the Turco Mongol conqueror Timur (Tamerlane), who in the 14th century established the Timurid Empire and was proclaimed the Supreme Emir of Turan with his capital in Samarkand, which became a centre of science under the rule of Ulugh Beg, giving birth to the Timurid Renaissance. The territories of the Timurid dynasty were conquered by Uzbek Shaybanids in the 16th century, moving the centre of power to Bukhara. The region was split into three states: the Khanate of Khiva, Khanate of Kokand and Emirate of Bukhara. Conquests by the Mughal emperor Babur towards the east led to the foundation of India's newest invasions as the Mughal Empire. All of Central Asia was gradually incorporated into the Russian Empire during the 19th century, with Tashkent becoming the political center of Russian Turkestan. In 1924, national delimitation created the Uzbek Soviet Socialist Republic as an independent republic within the Soviet Union. Following the dissolution of the Soviet Union, it declared independence as the Republic of Uzbekistan on 31 August 1991.

Тарихқа дейінгі дәуір

1938 жылы А. Окладников Өзбекстанның Тешик Таш алқабында 70 000 жыл бұрынғы, 8-11 жас аралығындағы неандерталь баласының бас сүйегін тапты. Осыдан кейін Орталық Азияны скифтер мекендеді, олар біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықта қазіргі Қазақстанның солтүстік далаларынан келген ирандық көшпелілер еді. Иран тілдерінде сөйлейтін бұл көшпелілер Орталық Азияға қоныстанды және аймақтың өзендері бойында кең суару жүйесін салуға кірісті. Бұхара (Бухара) және Самарқанд (Самарқан) сияқты қалалар үкімет және мәдениет орталықтары ретінде қалыптаса бастады. Біздің заманымыздан бұрынғы бірінші мыңжылдықта ирандық көшпелілер Орталық Азия өзендері бойында суару жүйелерін құрып, Бұхара мен Самарқанд қалаларын тұрғызды. Бұл орындар Қытай мен Еуропа арасындағы Жібек жолының өте маңызды және бай транзиттік пункттеріне айналды.

Ерте тарих

Біздің заманымыздың VII ғасырында осы саудадан ең көп пайда тапқан Соғд ирандықтары өздерінің Трансоксиана (Мавараннахр) провинциясын бүкіл аймаққа ислам дінін таратқан арабтардың басып алуына куә болды. Араб Аббасид халифаты мен (IX ғасырдың ортасынан бастап) парсы Саманид империясы кезінде VIII-X ғасырлар Трансоксианада білім мен мәдениеттің алтын ғасыры болды. Біздің заманымыздан бұрынғы V ғасырда Бактрия, Соғд және Тохария мемлекеттері аймақты биледі. Қытай батысқа жібек саудасын дамыта бастаған кезде Иран қалалары сауда орталықтарына айналып, осы саудадан пайдаланды. Өзбекстан мен Қытайдың Шыңжаң-Уйғыр автономиялық аймағындағы Трансоксиана провинциясындағы (Мавараннахр араб жаулап алғаннан кейін аталған аймақ) қалалар мен елді мекендердің кең желісін пайдалану арқылы соғд делдалдары осы ирандық саудагерлердің ішіндегі ең байлары болды. Осы сауданың арқасында, Жібек жолы ретінде белгілі болған, Бұхара мен Самарқанд ақырында өте бай қалаларға айналды, ал кейде Трансоксиана ежелгі Персияның ең ықпалды және күшті провинцияларының бірі болды. Ұлы Александр аймақты б.з.д. 328 жылы жаулап алды, оны қысқа мерзімге өзінің Македония империясының билігіне көшірді. 630 және 658 жылдары Шығыс және Батыс Түрік қағанаты Қытайдың Тан әулетімен жаулап алынды. Батыс Түрік қағанаты (603-658 жж.) дәуірінде Соғдтағы түрктердің саяси ықпалы күшейді. Түріктердің Орталық Азия оазистеріне қоныстануы көне түркі жазуының және ақша қатынастарының дамуына әкелді. Бұхара, Чач және Ферғананың кейбір түркі билеушілері өз монеталарын шығарды. Бұхара түркілерінің бір бөлігі христиан дінін қабылдады. Басқа аймақтардан келген түрктер буддизм мен зороастризмді қабылдады. Түріктердің діни практикасына буддизмді ресми енгізудің алғашқы қадамдарын Муқан қаған (553-572) жасады. Алайда, тек Таспар қаған (572-580) буддалық миссияға қаған штаб-пәтерінде осы діннің ізбасарларына мәдени және саяси басымдық бере алатын ауқымды мүмкіндік берді. Түркі халқының көпшілігі өз дінін сақтап қалды. Дереккөздерде түркі құдайлары: Тенгри (Аспан), Умай (Ана құдайы), Ер суб (Жер су) және Ерклиг (Тозақтың Иесі) аталады, олардың ішінде Жоғарғы Әлемнің билеушісі Тенгри ең үлкен беделге ие болды.

In the seventh century AD, the Soghdian Iranians, who profited most visibly from this trade, saw their province of Transoxiana (Mawarannahr) overwhelmed by Arabs, who spread Islam throughout the region. Under the Arab Abbasid Caliphate and (starting from the mid 9th century), the Persian Samanid Empire, the eighth to tenth centuries were a golden age of learning and culture in Transoxiana. By the fifth century BC, the Bactrian, Soghdian, and Tokharian states dominated the region. As China began to develop its silk trade with the West, Iranian cities took advantage of this commerce by becoming centers of trade. Using an extensive network of cities and settlements in the province of Transoxiana (Mawarannahr was a name given the region after the Arab conquest) in Uzbekistan and farther east in what is today China's Xinjiang Uygur Autonomous Region, the Soghdian intermediaries became the wealthiest of these Iranian merchants. Because of this trade on what became known as the Silk Route, Bukhara and Samarqand eventually became extremely wealthy cities, and at times Transoxiana was one of the most influential and powerful Persian provinces of antiquity Alexander the Great conquered the region in 328 BC, bringing it briefly under the control of his Macedonian Empire. In 630 and 658, the Eastern and Western Turkic Khaganate were conquered by the Tang Dynasty of China. During the era of the Western Turkic Khaganate (603 658), the political influence of the Turks in Sogd increased. The process of settling the Turks in the oases of Central Asia led to the development of the ancient Turkic writing and monetary relations. Some Turkic rulers of Bukhara, Chach and Fergana issued their own coins. Part of the Bukhara Turks adopted Christianity. The Turks from other regions adopted Buddhism and Zoroastrianism. The first steps for the official introduction of Buddhism into the religious practice of the Turks were made by Mukan Kağan (553 572). However, only Taspar Kağan (572 580) gave the Buddhist mission a scope that could provide the followers of this religion with cultural and political priority in the Kagan headquarters. Most of the Turkic population retained their religion. The sources mention the following Turkic deities: Tengri (Sky), Umay (Mother Goddess), Yer sub (Earth Water) and Erklig (Lord of Hell), among which Tengri, the ruler of the Upper World, held a dominant position.

Ерте ислам кезеңі

VIII ғасырда аяқталған Араб мұсылмандарының Орталық Азияны жаулап алуы, осы аймаққа қазірге дейін үстемдік құрып келе жатқан жаңа дінді әкелді. Арабтар Трансоксианаға алғаш рет VII ғасырдың ортасында, Персияны жаулап алу кезіндегі шашыраңқы шабуылдар арқылы енді. Арабтардың жаулап алуы туралы қолжетімді дереккөздерде соғдилер мен Орталық Азияның басқа да ирандық халықтарының ішкі тартыстар мен күшті жергілікті басшылықтың болмауы салдарынан арабтарға қарсы өз жерлерін қорғай алмағаны айтылады. Ал арабтардың басында керемет қолбасшы, Құтайба ибн Мүслим тұрды және олардың жаңа сенімін таратуға деген ықыласы зор болды (оның ресми бастауы 622 жылы болған). Осы факторлардың нәтижесінде Трансоксиана халқы оңай бағындырылды. Арабтар әкелген жаңа дін аймаққа біртіндеп тарады. Арабтар келгенге дейін, кейбір жағынан парсылық ықпалмен ығыстырылып келген жергілікті діни наным-сенімдер, келесі ғасырларда одан әрі өзгеріске ұшырады. Дегенмен, 750 жылы Талас өзеніндегі шайқаста арабтардың қытай әскерлерін жеңуі арқасында Орталық Азияның ислами аймақ ретіндегі тағдыры бекітілді. Арабтардың қысқа мерзімді билігіне қарамастан, Орталық Азия өзінің ирандық сипаттарының көп бөлігін сақтап, жаңа дінді қабылдағаннан кейін де мәдениет пен сауданың маңызды орталығы болып қала берді. Трансоксиана түрлі парсылық әулеттер билігінде болғандай, аймақтық саясаттағы маңызды ойыншы ретінде қала берді. Шындығында, 750 жылдан бастап араб әлемін бес ғасыр бойы басқарған Аббасид халифаты, сол кездегі билікте болған Омейя халифатына қарсы күресте Орталық Азиялық жақтастардың көмегі арқасында құрылды. Бұл түріктер еді, олар Моңғолиядан Каспий теңізіне дейінгі ұлан-қайың далаларда мекен еткен. Кейіннен Саманидтер әулетіне құл ретінде әкелінген осы түріктер, аймақтың барлық мемлекеттерінің әскерлерінде, соның ішінде Аббасид әскерінде қызмет етті. Х ғасырдың соңында Саманидтер Трансоксиананы (Мауараннахр) және Солтүстік-Шығыс Иранды бақылаудан шығара бастағанда, осы сарбаздардың кейбіреулері аймақтың үкіметінде билікке ие болды және ақырында, өте парсыландырылған болса да, өз мемлекеттерін құрды. Аймақта түрік билеуші тобының пайда болуымен, басқа түрік тайпалары Трансоксианаға көшіп келе бастады. Аймақтағы алғашқы түрік мемлекеті – Х ғасырдың соңында құрылған парсылық Газнавид империясы еді. Амударияның оңтүстігіндегі Саманидтер жерін басып алған Газнавид мемлекеті, Сұлтан Махмуд тұсында Иранның шығыс бөлігінің, Орталық Азияның, Ауғанстан мен Пәкістанның кең аумақтарын жаулап алды. Газнавидтерден кейін 999 жылы Саманидтердің астанасы Бұхараны басып алған түрік Қарахандықтары келді. Олар Трансоксиананы келесі екі ғасыр бойы басқарды. Самарқан Батыс Қарахандық мемлекетінің астанасы ретінде бекітілді. Алайда, Селжұқтардың аймақтың батыс бөлігіне енуі және Газнавилердің Хорезм (Хорезм және Хорасан деп те жазылады) аумағын жаулап алуы Газнаның үстемдігін шектеді. Селжұқтар Кіші Азия, Иран, Ирак және Кавказдың бір бөлігінен, Трансоксиананың батыс бөліктеріне дейін, Ауғанстанға дейін XI ғасырда кең аумақты биледі. Селжұқ империясы әртүрлі жергілікті түрік және ирандық билеушілер басқаратын мемлекеттерге бөлінді. Алайда, мұндай саяси өзгерістер аймақтың мәдениеті мен зияткерлік өміріне әсер етпеді. Осы кезеңде солтүстіктен келген түрік тайпалары аймаққа көшіп келуін жалғастырды.

The conquest of Central Asia by Muslim Arabs, which was completed in the eighth century AD, brought to the region a new religion that continues to be dominant. The Arabs first invaded Transoxiana in the middle of the seventh century through sporadic raids during their conquest of Persia. Available sources on the Arab conquest suggest that the Soghdians and other Iranian peoples of Central Asia were unable to defend their land against the Arabs because of internal divisions and the lack of strong indigenous leadership. The Arabs, on the other hand, were led by a brilliant general, Qutaybah ibn Muslim, and were also highly motivated by the desire to spread their new faith (the official beginning of which was in AD 622). Because of these factors, the population of Transoxiana was easily subdued. The new religion brought by the Arabs spread gradually into the region. The native religious identities, which in some respects were already being displaced by Persian influences before the Arabs arrived, were further displaced in the ensuing centuries. Nevertheless, the destiny of Central Asia as an Islamic region was firmly established by the Arab victory over the Chinese armies in 750 in a battle at the Talas River. Despite brief Arab rule, Central Asia successfully retained much of its Iranian characteristic, remaining an important center of culture and trade for centuries after the adoption of the new religion. Transoxiana continued to be an important political player in regional affairs, as it had been under various Persian dynasties. In fact, the Abbasid Caliphate, which ruled the Arab world for five centuries beginning in 750, was established thanks in great part to assistance from Central Asian supporters in their struggle against the then ruling Umayyad Caliphate. These people were the Turks who lived in the great grasslands stretching from Mongolia to the Caspian Sea. Later, introduced mainly as slave soldiers to the Samanid Dynasty, these Turks served in the armies of all the states of the region, including the Abbasid army. In the late tenth century, as the Samanids began to lose control of Transoxiana (Mawarannahr) and northeastern Iran, some of these soldiers came to positions of power in the government of the region, and eventually established their own states, albeit highly Persianized. With the emergence of a Turkic ruling group in the region, other Turkic tribes began to migrate to Transoxiana. The first of the Turkic states in the region was the Persianate Ghaznavid Empire, established in the last years of the tenth century. The Ghaznavid state, which captured the Samanid domains south of the Amu Darya, was able to conquer large areas of eastern Iran, Central Asia, Afghanistan, and Pakistan during the reign of Sultan Mahmud. The Ghaznavids were closely followed by the Turkic Qarakhanids, who took the Samanid capital Bukhara in 999 AD, and ruled Transoxiana for the next two centuries. Samarkand was made the capital of the Western Qarakhanid state. The dominance of Ghazna was curtailed, however, when the Seljuks led themselves into the western part of the region, conquering the Ghaznavid territory of Khorazm (also spelled Khorezm and Khwarazm). The Seljuks dominated a wide area from Asia Minor, Iran, Iraq, and parts of the Caucasus, to the western sections of Transoxiana, in Afghanistan, in the eleventh century. The Seljuk Empire then split into states ruled by various local Turkic and Iranian rulers. The culture and intellectual life of the region continued unaffected by such political changes, however. Turkic tribes from the north continued to migrate into the region during this period.

Моңғол дәуірі

Орта Азияға жасалған моңғол шапқыны – аймақ тарихындағы шешуші кезеңдердің бірі. Моңғолдардың осылай ұзаққа созылған әсеріне себебі, олардың орнатқан дәстүрінде жатыр: кез келген Орта Азия мемлекетінің заңды билеушісі тек Шыңғыс ханның тікелей ұрпағы болуы керек еді. 1219-1225 жылдар аралығында Орта Азияны бағындырған моңғолдар Маураннахр халқының құрамында үлкен өзгерістерге әкеп соқты. Бұл жаулап алу, аймақтың кейбір бөліктерінде түркілену процесін жылдамдатты, себебі Шыңғыс хан әскерлерін моңғолдар басқарғанмен, олардың көп бөлігі моңғолдардың оңтүстікке қарай жылжу барысында қосылған түркі тайпаларынан тұрды. Бұл әскерлер Маураннахрға қоныстанғанда, қашпаған жергілікті тұрғындармен араласты. Моңғол шапқынының тағы бір салдары – моңғол әскерлерінің Бухара сияқты қалаларға, Хорезм сияқты аймақтарға келтірген зор зияны болды. Әйгілі мемлекеттің маңызды провинциясы болған Хорезмге ерекше қаталдық танылды. Аймақтағы суару жүйелері көптеген ұрпақ бойына жөнделмеген ауыр зақымдарға ұшырады. Алайда, Хорезм Алтын Орданың бір бөлігі болды.

Тимур және Тимуриттер

XIV ғасырдың басында, алайда, империя құрамына кіретін бөліктерге жарылып, түрлі тайпалардың әміршілері ықпал үшін күрескенде, Шағатай территориясы да дүрлігіп кетті. 1380 жылдары осы күрестен Тимур (Тамерлан) Маураннахрдағы басым күш ретінде шықты. Ол Шыңғыс ұрпағы болмаса да, Тимур Маураннахрдың де-факто билеушісі болды және Батыс Орталық Азияның барлығын, Иранды, Кіші Азияны және Арал теңізінің солтүстігіндегі оңтүстік далалық аймақты жаулап алды. 1405 жылы Қытайға шапқанда қайтыс болғанға дейін ол Ресейге де шабуыл жасады.

XVI ғасырдың соңында Бұхара мен Хорезмнің өзбек мемлекеттері бір-бірімен және парсылармен үздірілмейтін соғыстардың салдарынан, сондай-ақ биліктегі хандар мен олардың мұрагерлері арасындағы таққа таласудың күшті бәсекесінен әлсіреп қалды. XVII ғасырдың басында Шайбани әулеті Жанид әулетімен ауыстырылды. Осы арада XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында жаңа династиялар хандықтарды жаңару кезеңіне жеткізді. Бұл династиялар Хивадағы Қоңраттар, Бұхарадағы Маңғыттар және Құқондағы Миндер болды. Бұл жаңа династиялар тұрақты армиялары мен жаңа суару жүйелері бар орталықтандырылған мемлекеттер құрды. Алайда олардың өрлеуі қазақ даласындағы Ресейдің ықпалының күшеюімен және Үндістандағы британдық биліктің орнауымен бірге болды. XIX ғасырдың басында аймақ "Ұлы ойынның" аренасына айналды, бұл екі держава арасындағы саяси маневрлер сериясы, екіншісінің Орталық Азияда билік алуына жол бермеу үшін. Орталық Азия мемлекеттері еуропалық державалар арасындағы саяси дау-дамайға көп көңіл бөлмеді, өз ара жаулап алу соғыстарын жалғастырды. 1850 жылдардың соңында Ресейдің Кавкасты жаулап алуы аяқталғаннан кейін, Ресейдің Соғыс министрлігі Орталық Азия хандықтарына қарсы әскери күштерді жіберуге кірісті. Хандықтардың үш ірі халқының орталықтары – Ташкент, Қоқан және Самарқан – тиісінше 1865, 1876 және 1868 жылдары басып алынды. 1868 жылы Бұхара хандығы Ресеймен келісімге қол қойып, Бұхараны Ресейдің протектораты етті. 1868 жылы Қоқан хандығы Ферғана аңғарымен шектелді, ал 1876 жылы оған қосылды. Хиуа хандығы 1873 жылы Ресейдің протекторатына айналды. Осылайша 1876 жылға қарай қазіргі Өзбекстанның барлық аумағы Ресейдің тікелей билігіне өтті немесе Ресейдің протекторатына айналды. Бұхара мен Хиуаға протекторат құру туралы келісімдер Ресейге осы мемлекеттердің сыртқы саясатын бақылауға мүмкіндік берді және орыс саудагерлеріне сыртқы саудада маңызды жеңілдіктер берді; хандықтар өздерінің ішкі істерін бақылауда ұстады. Ташкент пен Құқан тікелей орыс генерал-губернаторының басқаруына көшті. Өзбектердің Ресей билігіне қарсы тұруының жалғыз жолы 1860 жылдары орыстардың басып алуынан жергілікті исламдық Орталық Азия мәдениетін сақтап қалуға тырысқан зиялылар арасында пайда болған Пантүрік қозғалысы болды. 1900 жылы жәдидизм аймақтың алғашқы саяси қарсылық қозғалысына айналды. 1917 жылғы Большевиктік революцияға дейін жәдидизмнің заманауи, секулярлық идеялары қозғалыстан қорқудың әртүрлі себептері болған орыстар мен өзбек хандарының қарсылығына тап болды. 1900 жылдан кейін хандықтар ішкі істерде белгілі бір дәрежеде дербестікке ие болды. Алайда олар ақырында Ресейдің Ташкент қаласындағы генерал-губернаторына, яғни аймақты патша Николай II атынан басқаратын генерал-губернаторға бағынды. Ресей империясы Орталық Азиядағы аумақтың үлкен бөлігін тікелей басқарып, хандықтарға ежелгі жерлерінің үлкен бөлігін өздері үшін басқаруға мүмкіндік берді. Бұл кезеңде климат пен жердің кеңдігіне қызыққан көптеген орыстар Орталық Азияға көшіп келді. 1900 жылдан кейін орыс өркениетімен байланыс Орталық Азия халқының өміріне әсер ете бастады, әсіресе орыстар қоныстанған үлкен қалаларда. 1916 жылдың жазында Шығыс Өзбекстанның бірқатар елді мекендері Ресейдің Орталық Азия халқының Бірінші дүниежүзілік соғыста әскери қызметке шақырудан иммунитетін жоятын жаңа жарлығына қарсы зор демонстрациялардың орындары болды. Орыстардың жайылым жерлерін тартып алуы өзбек халқының арасында өз құқықтарын қорғауға деген наразылық тудырды. Ұлтшылдарды тазартудан кейін Өзбекстанның үкімет және партия қатарына Мәскеу үкіметіне адал адамдар кірді. Экономикалық саясат Совет Одағының қалған бөлігін мақтамен қамтамасыз етуге басымдық берді, әртараптандырылған ауыл шаруашылығын ығыстырды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропалық Ресейдің көптеген зауыттары Өзбекстан мен Орталық Азияның басқа да аймақтарына көшірілді. Зауыттармен бірге жаңа толқын орыс және басқа еуропалық жұмысшылар келді. Тума өзбектер көбінесе елдің ауылшаруашылық аймақтарында жұмыс істегендіктен, иммигранттардың қалалық шоғырлануы Ташкент және басқа да ірі қалаларды орыстандырды. Соғыс жылдарында Өзбекстанға көшіп келген орыстармен қатар, Қырым татарлары, шешендер және корейлер сияқты ұлттар да Мәскеу оларды Еуропалық Ресейдегі бүлікшіл элементтер деп сақтағандықтан республикаға жер аударылды. Сенімсіз дерек көзі: күні=2019 қаңтар Ресей мемлекеттік тіл болды және үкіметте немесе партияда лауазым алудың алғы шарты орыстандыру болды. Өзбек өмір салты мен сәйкес келмейтін немесе одан бас тарта алмайтын адамдар ресми өзбек қоғамындағы жетекші рөлдерден шеттетілді. Осы жағдайлардың салдарынан Өзбекстан Совет Одағындағы ең консервативті республикалардың бірі ретінде танылды. 1989 жылы Ферғана аңғарындағы этникалық шиеленіс күшейді, жергілікті мешкеттік түріктер өзбектер тарапынан шабуылға ұшырады, ал 1990 жылы Қырғызстанның Ош қаласында өзбек және қырғыз жастары ұрысты. Мәскеудің бұл зорлық-зомбылыққа жауабы тазартуды азайту және Өзбекстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы болып Ислам Каримовті тағайындау болды. Тағайындалған Каримов, жергілікті партиялық элитаның мүшесі болмағандықтан, Мәскеудің шиеленісті азайтуға деген ниетін білдірді, себебі ол тазартуға қатыспаған сырттан келген адам болды. Өзбекстан тәуелсіздікке ұмтылмаса да, оқиғалар оны сол нүктеге жеткізгенде Каримов пен оның үкіметі жаңа жағдайларға бейімделуге асықты. Олар Көзқарассыз мемлекеттердің Достастығы аясында, Совет Одағын алмастыруға ұсынылған бос федерацияда, өзбек үкіметтері соңғы 70 жыл бойына дағдыланған субсидияларды ешқандай орталық үкімет бермейтінін түсінді. Ескі экономикалық байланыстарды қайта қарастыру қажет болады және жаңа нарықтар мен экономикалық механизмдер құрылуы керек. Советтер анықтаған Өзбекстан ешқашан тәуелсіз сыртқы қатынастарға ие болмағандықтан, шетелдік елдермен дипломатиялық қатынастарды жылдам орнату қажет болады. Инвестициялар мен шетелдік несиелерді тарту қажет, бұл саяси наразылықты шектеуге байланысты Батыстың қаржылық көмегіне қатысты қиындықтарды ескере отырып, үлкен қиындық болды. Мысалы, 1992 және 1993 жылдардағы ішкі наразылықты басу шетелдік инвестицияларға күтпеген салқындату әсерін тигізді. Өзбекстанның Батыстағы бейнесі келесі жылдары инвестициялар үшін тартымды, тұрақты тәжірибелік аймақ пен адам құқықтарының жағдайы қаржылық көмекті ұнамсыз ететін постсоветтік диктатура арасында ауысып отырды. Мұндай ауысу жаңа республиканың алғашқы бес жылында саяси және экономикалық жағдайға күшті әсер етті. 30 шілдеде 2004 жылы террористер Ташкенттегі Израиль мен АҚШ елшіліктерін жардырып, үш адамды өлтіріп, бірнеше адамды жаралады. Өзбекстандағы Жіхад тобы А... сайтында осы шабуылдарға жауапты екенін жариялады.

Near the end of the sixteenth century, the Uzbek states of Bukhara and Khorazm began to weaken because of their endless wars against each other and the Persians and because of strong competition for the throne among the khans in power and their heirs. At the beginning of the seventeenth century, the Shaybanid Dynasty was replaced by the Janid Dynasty. Meanwhile, in the late eighteenth and early nineteenth centuries new dynasties led the khanates to a period of recovery. Those dynasties were the Qongrats in Khiva, the Manghits in Bukhara, and the Mins in Quqon. These new dynasties established centralized states with standing armies and new irrigation works. However, their rise coincided with the ascendance of Russian influence in the Kazahk steppes and the establishment of British rule in India. By the early nineteenth century, the region was the scene of the "Great Game", a series of political maneuverers between the two powers to prevent the other from gaining power in Central Asia. The Central Asian powers took little notice of this political bickering between the European powers, continuing to wage wars of conquest amongst themselves. As soon as the Russian conquest of the Caucasus was completed in the late 1850s, the Russian Ministry of War began to send military forces against the Central Asian khanates. Three major population centers of the khanates—Tashkent, Kokand, and Samarqand — were captured in 1865, 1876, and 1868, respectively. In 1868 the Khanate of Bukhara signed a treaty with Russia making Bukhara a Russian protectorate. In 1868 the Khanate of Kokand was confined to the Ferghana Valley and in 1876 it was annexed. The Khanate of Khiva became a Russian protectorate in 1873. Thus by 1876 the entire territory comprising present day Uzbekistan either had fallen under direct Russian rule or had become a protectorate of Russia. The treaties establishing the protectorates over Bukhara and Khiva gave Russia control of the foreign relations of these states and gave Russian merchants important concessions in foreign trade; the khanates retained control of their own internal affairs. Tashkent and Quqon fell directly under a Russian governor general. The only avenue for Uzbek resistance to Russian rule became the Pan Turkish movement, also known as Jadidism, which had arisen in the 1860s among intellectuals who sought to preserve indigenous Islamic Central Asian culture from Russian encroachment. By 1900 Jadidism had developed into the region's first major movement of political resistance. Until the Bolshevik Revolution of 1917, the modern, secular ideas of Jadidism faced resistance from both the Russians and the Uzbek khans, who had differing reasons to fear the movement. After 1900 the khanates continued to enjoy a certain degree of autonomy in their internal affairs. However, they ultimately were subservient to the Russian governor general in Tashkent, who ruled the region in the name of Tsar Nicholas II. The Russian Empire exercised direct control over large tracts of territory in Central Asia, allowing the khanates to rule a large portion of their ancient lands for themselves. In this period, large numbers of Russians, attracted by the climate and the available land, immigrated into Central Asia. After 1900, increased contact with Russian civilization began to affect the lives of Central Asians in the larger population centers where the Russians settled. In the summer of 1916, a number of settlements in eastern Uzbekistan were the sites of violent demonstrations against a new Russian decree canceling the Central Asians' immunity to conscription for duty in World War I. Reprisals of increasing violence ensued, and the struggle spread from Uzbekistan into Kyrgyz and Kazak territory. There, Russian confiscation of grazing land already had created animosity not present in the Uzbek population, which was concerned mainly with preserving its rights. Following the purge of the nationalists, the government and party ranks in Uzbekistan were filled with people loyal to the Moscow government. Economic policy emphasized the supply of cotton to the rest of the Soviet Union, to the exclusion of diversified agriculture. During World War II, many industrial plants from European Russia were evacuated to Uzbekistan and other parts of Central Asia. With the factories came a new wave of Russian and other European workers. Because native Uzbeks were mostly occupied in the country's agricultural regions, the urban concentration of immigrants increasingly Russified Tashkent and other large cities. During the war years, in addition to the Russians who moved to Uzbekistan, other nationalities such as Crimean Tatars, Chechens, and Koreans were exiled to the republic because Moscow saw them as subversive elements in European Russia. Unreliable source: date=January 2019 Russian was the language of state, and Russification was the prerequisite for obtaining a position in the government or the party. Those who did not or could not abandon their Uzbek lifestyles and identities were excluded from leading roles in official Uzbek society. Because of these conditions, Uzbekistan gained a reputation as one of the most politically conservative republics in the Soviet Union. In 1989 ethnic animosities came to a head in the Fergana Valley, where local Meskhetian Turks were assaulted by Uzbeks, and in 1990 in the Kyrgyz city of Osh Uzbek and Kyrgyz youth clashed. Moscow's response to this violence was a reduction of the purges and the appointment of Islam Karimov as first secretary of the Communist Party of Uzbekistan. The appointment of Karimov, who was not a member of the local party elite, signified that Moscow wanted to lessen tensions by appointing an outsider who had not been involved in the purges. Although Uzbekistan had not sought independence, when events brought them to that point, Karimov and his government moved quickly to adapt themselves to the new realities. They realized that under the Commonwealth of Independent States, the loose federation proposed to replace the Soviet Union, no central government would provide the subsidies to which Uzbek governments had become accustomed for the previous 70 years. Old economic ties would have to be reexamined and new markets and economic mechanisms established. Although Uzbekistan as defined by the Soviets had never had independent foreign relations, diplomatic relations would have to be established with foreign countries quickly. Investment and foreign credits would have to be attracted, a formidable challenge in light of Western restrictions on financial aid to nations restricting expression of political dissent. For example, the suppression of internal dissent in 1992 and 1993 had an unexpectedly chilling effect on foreign investment. Uzbekistan's image in the West alternated in the ensuing years between an attractive, stable experimental zone for investment and a post Soviet dictatorship whose human rights record made financial aid inadvisable. Such alternation exerted strong influence on the political and economic fortunes of the new republic in its first five years. On July 30, 2004, terrorists bombed the embassies of Israel and the United States in Tashkent, killing three people and wounding several. The Jihad Group in Uzbekistan posted a claim of responsibility for those attacks on a website linked to Al Qaeda. Terrorism experts say the reason for the attacks is Uzbekistan's support of the United States and its War on terror. In May 2005, several hundred demonstrators were killed when Uzbek troops fired into a crowd protesting against the imprisonment of 23 local businessmen. (For further details, see 2005 Andijan Unrest.) In July 2005, the Uzbek government gave the US 180 days' notice to leave the airbase it had leased in Uzbekistan. A Russian airbase and a German airbase remain. In December 2007 Islam A. Karimov was reelected to power in a fraudulent election. Western election observers noted that the election failed to meet many OSCE benchmarks for democratic elections, the elections were held in a strictly controlled environment, and there had been no real opposition since all the candidates publicly endorsed the incumbent. Human rights activists reported various cases of multiple voting throughout the country as well as official pressure on voters at polling stations to cast ballots for Karimov. The BBC reported that many people were afraid to vote for anyone other than the president. According to the constitution Karimov was ineligible to stand as a candidate, having already served two consecutive presidential terms and thus his candidature was illegal. Around 300 dissidents were in jail in 2007, including Jamshid Karimov, the president's 41 year old nephew. In 2016, Islam Karimov died after suffered with stroke for almost a week earlier, while still being a president and was replaced by Shavkat Mirziyoyev, who was Uzbekistan's interim leader since the death of Islam Karimov. In December 2016, Shavkat Mirziyoyev won the presidential election with signs of fraud. On 6 November 2021, President Shavkat Mirziyoyev was sworn into his second term in office, after gaining a landslide victory in presidential election. On 1 July 2022 protests broke out in the autonomous region of Karakalpakstan over proposed amendments to the Constitution of Uzbekistan which would have ended Karakalpakstan's status as an autonomous region of Uzbekistan and right to secede from Uzbekistan via referendum. They were brutally suppressed, at least 18 people were killed.

Пайдаланылған әдебиеттер

Кертис, Глен Э., редактор. Ел тағылымы: Өзбекстан. АҚШ Конгресі кітапханасының Федералдық зерттеу бөлімі (1996 жылғы наурыз). Бұл мақала осы дереккөзден алынған мәтінді қамтиды, ол авторлық құқығы жоқ.