Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қырғызстанның тарихи дамуы
Historical development of Kyrgyzstan
Қырғыз халқының және қазіргі Қырғызстан жерінің тарихы 3000 жылдан астам уақытқа созылады. Географиялық тұрғыдан таулы жерде оқшауланған болғанымен, ол тарихи Жібек жолы сауда жолының маңызды бөлігі болды. Көптеген түркі мемлекеттеріне, мысалы, Бірінші және Екінші Түркі қағанаттарына тегін жатқызатын түркі көшпелілері, елдің тарихы бойында осы жерде қоныстанды. 13 ғасырда Қырғызстанды моңғолдар басып алды, содан кейін тәуелсіздікке қол жеткізді, бірақ одан кейін калмықтар, маньчжурлар және өзбектер шапты. 1876 жылы Ресей империясының құрамына енді, ал Ресей революциясынан кейін КСРО құрамында Қырғыз Кеңестік Социалистік Республикасы болып қалды. 1990 жылы Михаил Горбачевтің КСРО-дағы демократиялық реформаларынан кейін, тәуелсіздік үшін күрескен Асқар Акаев КСРО президенті болып сайланды. 1991 жылдың 31 тамызында Қырғызстан Мәскеуден тәуелсіздігін жариялады, одан кейін демократиялық үкімет құрылды.
The history of the Kyrgyz people and the land now called Kyrgyzstan goes back more than 3,000 years. Although geographically isolated by its mountainous location, it had an important role as part of the historical Silk Road trade route. Turkic nomads, who trace their ancestry to many Turkic states such as the First and Second Turkic Khaganates, have inhabited the country throughout its history. In the 13th century, Kyrgyzstan was conquered by the Mongols; subsequently it regained independence but was invaded by Kalmyks, Manchus, and Uzbeks. In 1876, it became part of the Russian Empire, remaining in the USSR as the Kirghiz Soviet Socialist Republic after the Russian Revolution. Following Mikhael Gorbachev's democratic reforms in the USSR, in 1990 pro independence candidate Askar Akayev was elected president of the SSR. On 31 August 1991, Kyrgyzstan declared independence from Moscow, and a democratic government was subsequently established.
Ерте тарих
Тянь-Шань тауларында табылған тас құралдар қазіргі Қырғызстан аумағында ертедегі адамдардың 200 000-300 000 жыл бұрын болғанын көрсетеді. Қырғызстан жерінде пайда болған алғашқы жазбаша мәліметтер Қытай жылнамаларында б.з.д. 2000 жылдан бастап кездеседі.
Stone implements found in the Tian Shan mountains indicate the presence of early humans in what is now Kyrgyzstan as many as 200,000 to 300,000 years ago. The first written records of a civilization in the area occupied by Kyrgyzstan appear in Chinese chronicles beginning about 2000 BC.
Қырғыз халқының шығу тегі
Енисей қырғыздары – Сібірдің орталық бөлігіндегі Енисей өзенінің жоғарғы аңғарында мекендеген халық. Біздің заманымыздан бұрын 2-ші ғасырдағы қытай деректері мен 7-12-ші ғасырлардағы мұсылман деректері қырғыздарды қызыл шашты, ақ бетті және жасыл (көк) көзді деп сипаттайды. Олар алғаш рет қытайдың «Ұлы тарихшының жазбаларында» Гекун немесе Цзянькун (鬲昆 немесе 隔昆) деп, кейін Тиле тайпаларының құрамында айтылады. Содан кейін Гөктүрктер мен ұйғырлардың билігіне бағынды. Кейін Қырғызстан буддизм дәуірінде Кушан империясының бір бөлігі болды. Ертедегі қырғыз мемлекеті 840 жылы ұйғыр қағандығын жеңгеннен кейін ең үлкен өріске жетті. Одан кейін қырғыздар тез Тян-Шань тауларына көшіп, шамамен 200 жыл бойы осы аймаққа үстемдік етті. Бірақ 12-ші ғасырда моңғолдардың күшеюіне байланысты қырғыздардың билігі Алтай және Саян тауларымен шектелді. 13-ші ғасырда Моңғол империясының нығаюымен қырғыздар оңтүстікке қарай көшті. Рим папасының елшісі Плано Карпин мен Франция елшісі Вильям Рубрук моңғолдар тұсындағы олардың өмірі туралы жазды. 1685 жылға дейін түркі халықтары оларды биледі, содан кейін ораттардың (джунгарлардың) бақылауына өтті. Қазіргі қырғыз еркектерінің 63%-ы R1a1 (Y ДНК) гаплогруппасын тасымалдайды, бұл көрсеткіш тәжіктер арасындағы таралу деңгейімен (64%) салыстыруға болады.
The Yenisei Kirghiz lived in the upper Yenisey River valley, central Siberia. Chinese sources of the 2nd century BC and Muslim sources of the 7th–12th centuries AD describe the Kyrgyz as red haired with fair complexion and green (blue) eyes. First appearing in Chinese Records of the Grand Historian as Gekun or Jiankun (鬲昆 or 隔昆), and later as part of the Tiele tribes, they came under the rule of the Göktürks and Uyghurs. Later Kyrgyzstan was part of the Kushan empire during Buddhism. The early Kyrgyz state reached its greatest expansion after defeating the Uyghur Khaganate in 840 AD. Then Kyrgyz quickly moved as far as the Tian Shan range and maintained their dominance over this territory for about 200 years. In the 12th century, however, the Kyrgyz domination had shrunk to the Altay Range and the Sayan Mountains as a result of the rising Mongol expansion. With the rise of the Mongol Empire in the 13th century, the Kyrgyz migrated south. Plano Carpin, an envoy of the Papal states, and William Rubruck, an envoy of France, all wrote about their life under the Mongols. Various Turkic peoples ruled them until 1685, when they came under the control of the Oirats (Dzungars). 63% of the modern Kyrgyz men carry Haplogroup R1a1 (Y DNA), comparable to the prevalence of the haplogroup among the Tajiks (64%).
Ерте орта ғасырлар
Орталық Азия аумағында (Қырғызстанды қоса алғанда) мемлекет құрған алғашқы түріктер – Гөктүріктер немесе Көк түріктер болды. Ортағасырлық қытай деректерінде Туюэ (突 tú jué) деп белгілі болған Гөктүріктер, Ашина руының немесе әулетінің Бумин/Туман хан/қаған (552 ж. қайтыс болған) және оның ұлдары басшылығымен 551 жылы бұрынғыда Сяньбилер басып алған аймақта алғашқы түркі мемлекетін құрды және Орталық Азиядағы кең аумақтарды билеу үшін жылдам кеңейді. Гөктүріктер екі қарсыласты хандыққа бөлінді, олардың батыс хандығы 744 жылы тарап кетті. Гөктүрік қағанатынан пайда болған алғашқы мемлекет – 744 жылдан 840 жылға дейін Орталық Азияның көп бөлігін қамтиған аумақта гүлденген буддалық Ұйғыр империясы болды. Ұйғыр империясы ыдырағаннан кейін, Ұйғырлардың бір бөлігі Тарым алқабы мен Гансудағы Гаочан (Қарақожа) және Хами қаласы (Құмул) сияқты шұғылалы елді мекендерге көшіп, Қарақожа деп аталған орталықтандырылмаған буддалық мемлекеттер конфедерациясын құрды. Басқалары, негізінен Ұйғырлармен (қарлықтармен) тығыз байланысты, Тарым алқабының батысын, Ферғана аңғарын, Жетісуды және қазіргі Қазақстанның мұсылман түркі-тажик Хорезм сұлтандығымен шектесетін бөліктерін мекендеді. Олар 10 ғасырға дейін ислам дінін қабылдады және мұсылман институттарымен бірлесіп Қарахандық деп аталған федерацияны құрды. Оның астанасы Баласағұн мәдени және экономикалық орталық ретінде дамыды. Исламдық қарлық княздық руы, Баласағұнлық Ашиналар (немесе Қараханидтер) 9-10 ғасырларда Орталық Азиядағы саяси тәуелсіздігі мен билігі бекітілгеннен кейін парсы-ислам мәдени аймағына қарай тартылды. Парсылану үдерісі күшейе келе, олар Кашгария сияқты иран тілдес отырықшы орталықтарға қоныстанды және Ұйғыр қағанатының мәдени элементтерін сақтап қалған қарлықтардың көшпелі дәстүрлерінен алшақтады. Княздық XII ғасырдың басында әлсіреп, қазіргі Қырғызстан аумағын моңғол хитан тайпасы басып алды. Қарахитан қағанаты (1124–1218), сондай-ақ Батыс Ляо деп белгілі, Елю Даши (耶律大石) басшылығымен оның туған елінің – Хитан әулетінің Жүрчендерден басылып алынуынан кейін шамамен 100 000 хитандықтарды басқарып құрылды. Орталық Азияны басып алуды қарлық көшпелі тайпасының ішіндегі туысқандық күрес ретінде қарастыруға болады, ол бағындырғыш буддалық Хитай элитасы мен қорғаныстағы Қараханид князьдері арасындағы династиялық қақтығыс ретінде жүзеге асты, нәтижесінде соңғылары біріншілеріне бағынды, ал мұсылман қарлықтар өздерінің несториандық/буддалық туыстарына бағынды.
The first Turks to form a state in the territory of Central Asia (including Kyrgyzstan) were Göktürks or Kök Türks. Known in medieval Chinese sources as Tujue (突厥 tú jué), the Göktürks under the leadership of Bumin/Tuman Khan/Khaghan (d. 552) of Ashina tribe or dynasty and his sons established the first known Turkic state in 551 in the general area of territory that had earlier been occupied by the Xiongnu, and expanded rapidly to rule wide territories in Central Asia. The Göktürks split into two rival Khanates, of which the western one disintegrated in 744. The first kingdom to emerge from the Göktürk Khaganate was the Buddhist Uyghur Empire that flourished in the territory encompassing most of Central Asia from 744 to 840. After the Uyghur empire disintegrated a branch of the Uyghurs migrated to oasis settlements in the Tarim Basin and Gansu, such as Gaochang (Karakhoja) and Hami City (Kumul), and set up a confederation of decentralized Buddhist states called Kara Khoja. Others, mainly closely related to the Uyghurs (the Karluks), occupying the western Tarim Basin, Ferghana Valley, Jungaria and parts of modern Kazakhstan bordering the Muslim Turco Tajik Khwarazm Sultanate, converted to Islam no later than the 10th century and built a federation with Muslim institutions called Kara Khanlik, whose princely dynasties are called Karakhanids by most historians. Its capital, Balasagun flourished as a cultural and economic centre. The Islamized Karluk princely clan, the Balasagunlu Ashinalar (or the Karakhanids) gravitated toward the Persian Islamic cultural zone after their political autonomy and suzerainty over Central Asia was secured during the 9–10th century. As they became increasingly Persianized they settled in the more Indo Iranian sedentary centers such as Kashgaria, and became detached from the nomadic traditions of fellow Karluks, many of whom retained cultural elements of the Uyghur Khanate. The principality was significantly weakened by the early 12th century and the territory of modern Kyrgyzstan was conquered by the Mongolic Khitan people. The Kara Khitan Khanate (; 1124–1218), also known as Western Liao, was established by Yelü Dashi (耶律大石) who led around 100,000 Khitan remnants after escaping the Jurchen conquest of their native country, the Khitan dynasty. The Khitay conquest of Central Asia can thus be seen as an internecine struggle within the Karluk nomadic tribe, played out as dynastic conflict between the conquering Buddhist Khitay elites and the defending Kara Khanid princes, resulting in the subjugation of the latter by the former, and in the subjugation of the Muslim Karluks by their Nestorian/Buddhist kin.
Моңғол билігі
XIII ғасырда Орта Азияға жорық жасаған моңғолдар Қырғызстан аумағын қиратты, халықтан тәуелсіздігін және жазба тілін алып тастады. Шыңғыс ханның ұлы Джуче Енисей аймағындағы қырғыз тайпаларын бағындырды. Сонымен қатар, қазіргі Қырғызстан жері Жібек жолының маңызды бөлігі болды, мұны бірнеше несториандық қабір тастары куәландырады. Келесі 200 жыл бойы қырғыздар Алтын Орда, Шағатай хандығы, ораттар және олардың орнын басып алған джунгарлардың билігінде болды. 1510 жылы тәуелсіздік қайта жаратылды, бірақ XVII ғасырда қырғыз тайпаларын калмықтар, XVIII ғасырдың ортасында – маньчжурлар, ал XIX ғасырдың басында – өзбектер басып алды. Моңғол империясы (1206–1294/1368) – әлем тарихындағы ең ірі және жалпы алғанда екінші ең ірі империя. Ол қазіргі Моңғолиядағы моңғол және түркі тайпаларының бірігуінен пайда болды және 1206 жылы Шыңғыс хан барлық моңғолдардың билеушісі деп жарияланғаннан кейін, жаулау арқылы өсті. 1260–1264 жылдардағы мұрагерлік соғыстан кейін Моңғол империясы бөліне бастады, Алтын Орда мен Шағатай хандығы де-факто тәуелсіздікке ие болып, Құбылай ханны (1260–1294) қаған ретінде мойындаудан бас тартты. Құбылай ханның қайтыс болуына қарай Моңғол империясы төрт хандыққа немесе империяға бөлініп, әрқайсысы өз мүддесі мен мақсатын көздеді. Юань әулетінің қағандары қытай императорларының рөлін атқарды және ескі моңғол астанасы Қарақорумнан Ханбалыққа (қазіргі Бейжің) астанасын көшірді. Басқа хандықтар оларды номиналды билеушілер ретінде қабылдап, 1304 жылғы бейбіт келісімнен кейін оларға салық төлеп, қолдау көрсеткенмен, үш батыс хандығы іс жүзінде тәуелсіз болды және олардың әрқайсысы егеменді мемлекеттер ретінде өз дамуын жалғастырды. Ақырында, 1368 жылы Қытайдағы моңғол билігі құлап, оның орнына Мин әулеті келді, бірақ Шыңғыс Боржигин әулеті Моңғолияда 17 ғасырға дейін сақталды. Темужин, моңғол әміршісінің ұлы, қиын балалық шағын бастан өткізіп, саяси манипуляция мен әскери күш арқылы бұрын бақталастыққа толы көшпелі моңғол-түркі тайпаларын біріктірді. 1203–1205 жылдары Темужин бастаған моңғолдар қалған барлық қарсы тайпаларды (Керейд, Меркіттер) жойып, оларды өзінің билігіне бағындырды. 1206 жылы Темужин Курултайда (жалпы жиналыс) Ехе моңғол улусының (Ұлы моңғол ұлты) қағаны болып тажына киінді және ескі тайпалық атақтардың орнына – Гур хан немесе Таяң хан орнына «Шыңғыс хан» (немесе көбінесе «Шыңғыс хан» деп аталады, бұл «Әлемдік билеуші» дегенді білдіреді) атағын алды. Бұл оқиға Шыңғыс хан (1206–1227) басқаратын Моңғол империясының басталуын білдірді. Шыңғыс хан адал достарын әскер бөлімдері мен үй шаруашылықтарының басшылары етіп тағайындады. Ол халықты ондық жүйе бойынша – italic=no (әрқайсысы 10 адамнан), italic=no (100), italic=no (1000) және italic=no (10 000) бөліп ұйымдастырды. Шыңғыс хан өзіне адал болғандарды жоғары лауазымдарға тағайындады. Ол империяның жаңа заңын – Яссаны жариялады және сол кездегі көшпелілердің күнделікті өмірі мен саяси істеріне қатысты барлық мәселені кодификациялады. Мысалы, ол жануарларды көбейтілу маусымында аулауға, әйелдерді сатуға, басқалардың мүлкін ұрлауға және моңғолдар арасындағы ұрыс-жанжалдарға тыйым салды. Ол Цзинь әулетімен және Солтүстік Қытайдағы Тангуттардың Батыс Ся әулетімен де қақтығысқа түсті. Мұсылман Хорезм империясының ықпалымен ол Орталық Азияға да кіріп, Трансоксиананы және Шығыс Парсыны қиратты, содан кейін Киев Русі мен Кавказға шабуыл жасады. Өлер алдында Шыңғыс империясын ұлдары мен жақын туыстарына бөліп берді, бірақ әдет-ғұрып бойынша ол императорлық отбасының ортақ меншігі болып қалды, олар моңғол аристократиясымен бірге билеуші тапты құрады. 1207 жылы Енисей, Тува және Алтайдағы қырғыз иеліктері Моңғол империясының құрамына енді. Бірақ 1273–1293 жылдары қырғыз билеушілері 1217, 1218, 1273–1280 жылдары моңғол билігіне қарсы қырғыз тайпаларының жасаған қайта-қайта көтерілістерінен кейін тәуелсіздігін қайта жаратылды. 1218 жылы Шығыс Түркістан мен Семиречье моңғолдар бағындырды. Шыңғыс ханның империясын оның үшінші ұлы Угедей мұра етті, ол Балқаш көлінің шығысындағы жерлерді Моңғолияға дейін жеке басқарды. Ең кіші ұлы Толуи, ошақтың күзетшісі, солтүстік моңғолдық отанына ие болды. Екінші ұлы Шағатайға Трансоксанья, қазіргі Өзбекстандағы Амудария және Сырдария өзендері аралығындағы аймақ және Кашгар маңы берілді. Ол өзінің астанасын Қытайдың солтүстік-батысындағы қазіргі Кулжа қаласының жанында орналастырды. Тектік және мұрагерлік мәселелерінен басқа, Моңғол империясы моңғолдардың өзі мен көбінесе мұсылман түркі халықтары арасындағы мәдени және этникалық айырмашылықтардан да қауіп көрді. 1269 жылы Шағатай және Угедей улусының хандарының бірлескен отырысында Хайду (1269–1301) ресми түрде хан болып сайланды. Оның билігі Алтайдан Амударияға дейін, қазіргі Қырғызстан және Шығыс Түркістан аумағын қамтыды (Солтүстікте Сібір және Оңтүстікте Тибет, Үндістан, Ауғанстан және Иран арасындағы Орталық Азияның кең аумағы: бұрынғыда Ресейлік Түркістанға (сонымен қатар Советтік Орталық Азия) – қазіргі Түркіменстан, Өзбекстан, Тажикстан, Қырғызстан және Қазақстанның оңтүстік бөлігі, және Шыңжаң Ұйғыр автономиялық ауданынан (Қытай) тұрды).
The Mongol invasion of Central Asia in the 13th century devastated the territory of Kyrgyzstan, costing its people their independence and their written language. The son of Genghis Khan, Juche, conquered the Kyrgyz tribes of the Yenisey region, who by this time had become disunited. At the same time, the area of present day Kyrgyzstan was an important link in the Silk Road, as attested by several Nestorian gravestones. For the next 200 years, the Kyrgyz remained under the Golden Horde, Chagatai Khanate and the Oirats as well as Dzungars that succeeded that regime. Freedom was regained in 1510, but Kyrgyz tribes were overrun in the seventeenth century by the Kalmyks, in the mid eighteenth century by the Manchus, and in the early nineteenth century by the Uzbeks. The Mongol Empire (1206 1294/1368) was the largest contiguous empire and the second largest empire overall in world history. It emerged from the unification of Mongol and Turkic tribes in modern day Mongolia, and grew through invasion, after Genghis Khan had been proclaimed ruler of all Mongols in 1206. The Mongol Empire began to split following the succession war in 1260–1264, with the Golden Horde and the Chagatai Khanate being de facto independent and refusing to accept Kublai Khan (1260–1294) as Khagan. By the time of Kublai's death, the Mongol Empire had already fractured into four separate khanates or empires, each pursuing its own separate interests and objectives. The kagans of the Yuan dynasty assumed the role of Chinese emperors and fixed their capital at Khanbaliq (modern day Beijing) from the old Mongol capital Karakorum. Although other khanates accepted them as their titular suzerains and sent tributes and some support after the peace treaty in 1304, the three western khanates were virtually independent, and they each continued their own separate developments as sovereign states. Eventually the Mongol rule in China fell in 1368 and was replaced by the Ming dynasty though the Genghisid Borjigin dynasty survived in Mongolia until the 17th century. Temujin, the son of a Mongol chieftain, who suffered a difficult childhood, united the nomadic, previously ever rivaling Mongol Turkic tribes under his rule through political manipulation and military might. In 1203–1205, the Mongols under Temujin destroyed all the remaining rival tribes (Kereyd, Merkits) and brought them under his sway. In 1206, Temujin was crowned as the Kagan of the Yekhe Mongol Ulus (Great Mongol Nation) at a Kurultai (general assembly) and assumed the title "Chingis Khan" (or more commonly known as "Genghis Khan" probably meaning Universal ruler) instead of the old tribal tities such as Gur Khan or Tayang Khan. This event essentially marked the start of the Mongol Empire under the leadership of Genghis Khan (1206–1227). Genghis Khan appointed his loyal friends as the heads of army units and households. He also divided his nation into italic=no (each with 10 people), italic=no (100), italic=no (1000) and italic=no (10,000) of decimal organization. Genghis Khan rewarded those who had been loyal to him and placed them in high positions. He proclaimed new law of the empire Yassa and codified everything related to the everyday life and political affairs of the nomads at the time. For example, he forbade the hunting of animals during the breeding time, the selling of women, theft of other's properties as well as fighting between the Mongols, by his law. He quickly came into conflict with the Jin dynasty of the Jurchens and the Western Xia of the Tanguts in northern China. Under the provocation of the Muslim Khwarezmid Empire, he moved into Central Asia as well, devastating Transoxiana and eastern Persia, and then raiding into Kievan Rus' and the Caucasus. Before his death, Genghis divided his empire among his sons and immediate family, but as custom made clear, it remained the joint property of the entire imperial family who, along with the Mongol aristocracy, constituted the ruling class. In 1207 Kyrgyz possessions on the Yenisei, in Tuva and Altai were entered into part of Mongol Empire. But in 1273–1293 Kyrgyz rulers restored their independence after repeated rebellions Kyrgyz tribes against Mongols power in 1217, 1218, 1273–1280. In 1218 the east Turkestan and Semirechie were conquered by Mongols. Genghis Khan's empire was inherited by his third son, Ugedei, the designated Great Khan who personally controlled the lands east of Lake Balkhash as far as Mongolia. Tolui, the youngest, the keeper of the hearth, was granted the northern Mongolian homeland. Chagatai, the second son, received Transoxania, between the Amur Darya and Syr Darya rivers in modern Uzbekistan, and the area around Kashgar. He made his capital at Almalik near what is now Kulja in northwestern China. Apart from problems of lineage and inheritance, the Mongol Empire was endangered by the great cultural and ethnic divide between the Mongols themselves and their mostly Islamic Turkic subjects. * In 1269 during the common meeting of khans of Chagatai and Ugedei uluses Khaidu (1269 1301) was officially chosen to be a Khan. His lands extended from Altai to Amur Darya, including the territory of the modern Kyrgyzstan and the Eastern Turkestan (an extensive region of central Asia between Siberia in the north and Tibet, India, Afghanistan, and Iran in the south: formerły divided into West (Russian) Turkestan (also called Soviet Central Asia), comprising present day Turkmenistan, Uzbekistan, Tajikistan, and Kyrgyzstan and the South part of Kazakhstan, and East Turkestan consisting of the Xinjiang Uygur Autonomous Region (Chinese).
Тимуридтер мен өзбектер
Солтүстік қырғыздарды Тимурлан толық бағындыра алмады. Бірақ, оңтүстік аймақта оның жаулаулары мен ықпалы біріктіруші рөл атқарды. XV ғасырда бұл өңірге Алтын Ордадан шыққан өзбектердің бір тайпасы келді.
The Kyrgyz in the north were never totally subjugated by Timurlane. In the southern region, however, his conquests and influence had a unifying role. In the 15th century, a tribe of Uzbeks, originally from the Golden horde, arrived in this region.
Ресей империясы: 1876-1917
1775 жылы Сарыбағыш тайпасының басшыларының бірі Атаке Тынай Бий Уулу Санкт-Петербургтегі Ұлы Екатеринаға елшілер жіберіп, Ресей империясымен алғашқы дипломатиялық қарым-қатынас орнатты. 19 ғасырдың басында Қырғызстан аумағы Коканд хандығының бақылауына өтті, бірақ 1876 жылы Ресей империясы осы аумақты басып алып, ресми түрде қосып алды. Ресейдің билікті басып алуы патша үкіметіне қарсы көптеген көтерілістерге алып келді, соның салдарынан көптеген қырғыздар Памир тауларына немесе Ауғанстанға қоныс аударды. 1916 жылғы Орталық Азиядағы көтерілісті Ресейдің қырғыздар және басқа да орталықазиялық халықтарға әскери шақыруды таңуы аяусыз басып тастады, бұл көптеген қырғыздарды Қытайға қашуға мәжбүр етті. Ресейдің Орталық Азияға кеңеюі туралы мәліметтер үшін Түркістанды Ресейдің жаулап алуына қараңыз.
In 1775, Atake Tynay Biy Uulu, one of the leaders of Sarybagysh tribe, established first diplomatic ties with the Russian Empire by sending his envoys to Catherine the Great in Saint Petersburg. In the early 19th century, the territory of Kyrgyzstan came under the control of the Khanate of Kokand, but the territory was occupied and formally annexed by the Russian Empire in 1876. The Russian takeover instigated numerous revolts against tsarist authority, and many Kyrgyz opted to move into the Pamir Mountains or to Afghanistan. The ruthless suppression of the 1916 rebellion in Central Asia, triggered by the Russian imposition of the military draft on the Kyrgyz and other Central Asian peoples, caused many Kyrgyz to flee to China. For Russian expansion into central Asia see Russian conquest of Turkestan.
Кеңес дәуірі: 1917-1991
1918 жылы аймақта Кеңес өкіметі орнатылды, ал 1924 жылы Ресей SFSR құрамында Қарақырыз автономиялық облысы құрылды. (Ресейліктер «қарақырыз» терминін 1920 жылдардың ортасына дейін қазақтар деп те аталатын қырғыздардан оларды ажырату үшін қолданды.) 1926 жылы ол Қырғыз Автономиялық Кеңес Социалистік Республикасы болды. 1936 жылдың 5 желтоқсанында Қырғыз Кеңес Социалистік Республикасы (КСР) КСРО-ның толық құқықты одақтық республикасы ретінде құрылды. 1920 жылдары Қырғызстанда мәдени, білім беру және әлеуметтік салаларда елеулі өзгерістер болды. Экономикалық және әлеуметтік даму да көзге түсті. Сауаттылық деңгейі артты және стандартты әдеби тіл енгізілді. Қырғыз тілі қыпшақ түркі тілдері тобына жатады. 1924 жылы араб әліпбиі қолданысқа енгізілді, ол 1928 жылы латын әліпбиімен ауыстырылды. 1941 жылы кириллица әліпбиі қабылданды. Иосиф Сталиннің 1920 жылдардың соңынан 1953 жылға дейін Кеңес Одағын басқарған кезінде ұлтшыл қозғалыстарды басуға қарамастан, қырғыз ұлттық мәдениетінің көптеген қырлары сақталды. Қазіргі қырғыз халқының діни көзқарастары көбінесе ислам дініне сүйенеді, бірақ олардың дінге берілгендігі әртүрлі. Орыс және қырғыз мәдениеттері отбасылық құндылықтар, діни нанымдар және әлеуметтік құрылым тұрғысынан өзгеше. Қырғызстан – өркендеу кезеңін басынан өткізіп жатқан ел. Қазіргі әлеуметтік мәселе мынада: басқарушы орган негізінен классикалық орыс этностарына сүйенгеннен, Қырғызстанның инфрақұрылымын құрастыруға және дамытуға бағытталған қырғыз немесе түркі этностарына көшу. Бұл әлеуметтік өзгерістерге байланысты белгілі бір деңгейдегі тұрақсыздық пен хаостың туындауына әкелді. Қырғыз халқының тарихи әлеуметтік құрылымы көшпелі дәстүрлерге, саяси философияларға және әлеуметтендіруге негізделген. Қырғызстанның Кеңес Республикасына классикалық орыс этностары енгізілген кезде қала құрылысы процесі басталды, осы процестің бастамашылары негізінен Кеңес Республикасына қоныстанған орыс қауымдастықтары болды, бұл коммунистік партияның саясатымен шартталды. Бұл саясаттың мақсаты қандай болғаны белгісіз, бірақ оның нәтижесінде белгілі бір шыққан текті орыстар Республикаға қоныстандырылды.
Soviet power was initially established in the region in 1918, and in 1924, the Kara Kyrgyz Autonomous Oblast was created within the Russian SFSR. (The term Kara Kyrgyz was used until the mid 1920s by the Russians to distinguish them from the Kazakhs, who were also referred to as Kyrgyz.) In 1926, it became the Kirghiz Autonomous Soviet Socialist Republic. On December 5, 1936, the Kirghiz Soviet Socialist Republic (SSR) was established as a full Union Republic of the USSR. During the 1920s, Kyrgyzstan saw considerable cultural, educational, and social change. Economic and social development also was notable. Literacy increased, and a standard literary language was introduced. The Kyrgyz language belongs to the Kipchak Turkic group of languages. In 1924, an Arabic based Kyrgyz alphabet was introduced, which was replaced by Latin script in 1928. In 1941 Cyrillic script was adopted. Many aspects of the Kyrgyz national culture were retained despite suppression of nationalist activity under Joseph Stalin, who controlled the Soviet Union from the late 1920s until 1953. Modern Kyrgyz religious affiliation is eclectically Muslim for a majority of the population. Typical Kyrgyz families vary in their devotion to Islam. Russian and Kyrgyz cultures differ in respect to family, religious identity, and social structure. Kyrgyzstan is a country in transition. The current social dilemma is one that has emerged from the controlling body mainly relying on classic Russian ethnicities, to Kyrgyz or Turkic ethnic groups shaping and forming the infrastructure of Kyrgyzstan. This has resulted in a measurable degree of instability and chaos associated with a social transition. The ancestral Kyrgyz social structure was dominated by nomadic traditions, governing political philosophies, and socialization. As classical Russian ethnic groups were injected into the Soviet Republic of Kyrgyzstan, the urbanization process began and was mainly authored by the Russian communities placed within the Soviet Republic, mostly by policies created by the communist party. It is unclear why these policies were created and it is only clear that these policies forced Russians of certain descent to populate the Republic.
Тәуелсіздікке қарай: 1985-1991
1985 жылдың 11 наурызында Михаил Горбачев Кеңес Одағы Коммунистік партиясының жаңа Бас хатшысы болып сайланды. Горбачев бірден жаңа либералды саясатын – гласность пен перестройку іске қосты, бірақ олар Қырғызстанның саяси ахуалына дереу әсер етпеді. 1985 жылдың 2 қарашасында Горбачев 24 жыл бойы билікте болған Қырғызстан Коммунистік партиясының бірінші хатшысы Турдакун Усубалиевті Абсамат Масалиевпен алмастырды. Республика баспасөзіне либералды көзқарас қабылдауға және Жазушылар одағының «Литературный Кыргызстан» атты жаңа басылымын құруға рұқсат берілді. Ресми емес саяси топтарға тыйым салынды, бірақ 1989 жылы тұрғын үй дағдарысын шешу үшін құрылған бірнеше топтарға жұмыс істеуге рұқсат берілді. Горбачевтің партия мен мемлекетті бөлу саясаты 1991 жылдың басында, әр КСР өздерінің заң шығарушы Жоғарғы Кеңестеріне бәсекелі сайлау өткізген кезде, КПСС өзінің «жетекші рөлінен» бас тартқаннан кейін, Кеңес республикасы деңгейінде әсер етуді бастады. Бұл жергілікті биліктің Коммунистік партия басшысынан Жоғарғы Кеңестің төрағасына, КСРО-ның ресми мемлекет басшысына ауысуын білдірді. 1990 жылдың қаңтар және сәуір айлары аралығында Кеңес Одағының Орталық Азиядағы бес мемлекетінің Коммунистік партия басшыларының әрқайсысы өздерінің КСР-дегі Жоғарғы Кеңестің төрағасы лауазымына, аймақтағы әлсіз оппозициялық күштердің ешқандай қарсылығынсыз сайланды. Қырғызстанда 1990 жылғы сайлау 25 ақпанда өтті, екінші тур 7 сәуірде болды. Коммунистер сайлауға қатысқан жалғыз саяси партия болғандықтан, олардың 90% дауыс жинағаны таңқаларлық емес. 1990 жылдың 10 сәуірінде Коммунистік партия басшысы Абсамат Масалиев жаңа Парламент тарапынан Қырғызстан Жоғарғы Кеңесінің төрағасы болып сайланды. Алайда жағдай коммунистердің бақылауынан тез шықты. 1990 жылдың 1 мамырында оппозициялық топтар Фрунзеде ресми түрде санкцияланған Мамыр мерекесімен бәсекелесіп, алғашқы ірі демонстрациясын өткізді. 1990 жылдың 25-26 мамырында оппозициялық топтар бірнеше антикоммунистік саяси партиялар, қозғалыстар мен үкіметтік емес ұйымдардың блогы ретінде Қырғызстан демократиялық қозғалысын құрды. 1990 жылдың 4 маусымында Ош облысының өзбектер көпшілік құрайтын аймағында өзбектер мен қырғыздар арасында этникалық шиеленіс туды. Қатыгез қақтығыстар болды, төтенше жағдай және коменданттық сағат енгізілді. 1990 жылдың тамызында ғана тәртіп орнатылды. Қырғызстан Демократиялық қозғалысы парламенттегі қолдауы артып, маңызды саяси күшке айналды. 1990 жылдың 27 қазанында Қырғызстан Ғылым академиясының президенті және реформашы Коммунистік партия мүшесі Асқар Ақаев жаңадан құрылған президенттікке сайланды, Коммунистік партия басшысы Абсамат Масалиевті жеңіп шықты. Қырғызстан 1990 жылы өздерінің коммунистік басшылығын биліктен қуған Кеңес Одағының Орталық Азиядағы бес мемлекетінің бірі болды. 1990 жылдың 15 желтоқсанында Жоғарғы Кеңес республиканың атын Қырғыз Республикасы деп өзгертуге дауыс берді. 1991 жылдың қаңтарында Ақаев жаңа үкіметтік құрылымдарды енгізді және негізінен жас, реформаға бағытталған саясаткерлерден тұратын үкімет тағайындады. 1991 жылдың 5 ақпанында астананың атауы Фрунзеден Бишкекке өзгертілді. Тәуелсіздікке қадамдар жасалғанмен, экономикалық жағдайлар Кеңес Одағынан бөлінуге кедергі келтірді. 1991 жылдың наурыз айында КСРО-ны сақтау жөніндегі референдумда сайлаушылардың 88,7%-ы одақтың «жаңартылған федерация» ретінде құрамында қалуын қолдады. 1991 жылдың 19 тамызында Мәскеудегі Төтенше жағдай комитеті билікті басып алған кезде Қырғызстанда Ақаевты биліктен қууға әрекет жасалды. Төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін Ақаев пен вице-президент Герман Кузнецов Кеңес Одағы Коммунистік партиясынан (КПСС) кетіп, бүкіл саяси бюро мен хатшылықтан демалды. Содан кейін 1991 жылдың 31 тамызында Жоғарғы Кеңес Кеңес Одағынан тәуелсіздік жариялады, бұл Кеңес Одағының Орталық Азиядағы бес республикасының алғашқысы болды.
On 11 March 1985 Mikhail Gorbachev was chosen by the Politburo as the new General Secretary of the Communist Party of the Soviet Union. Gorbachev immediately launched his new liberalizing policies of glasnost and perestroika, although they had little immediate impact on the political climate in Kyrgyzstan. On 2 November 1985 Gorbachev replaced Turdakun Usubaliyev the First Secretary of the Communist Party of Kirghizia, who had been in power for 24 years, with Absamat Masaliyev. The republic's press was permitted to adopt a more liberal stance and to establish a new publication, Literaturny Kyrgyzstan, by the Union of Writers. Unofficial political groups were forbidden, but several groups that emerged in 1989 to deal with an acute housing crisis were permitted to function. Gorbachev's policy of separating Party and State began to impact at the Soviet Republic level in early 1991 when each SSR held competitive elections to their respective legislative Supreme Soviets, shortly after the CPSU had given up its 'leading role'. This meant that real local power moved from the position of Communist Party Leader to that of Chairman of the Supreme Soviet, the official Head of State of the SSR. Between January and April 1990 each of the Communist Party leaders of the five states of Soviet Central Asia assumed the position of Chairman of the Supreme Soviet in their respective SSRs, without any difficulty from the still weak opposition forces in the region. In Kirghizia the 1990 elections were held on 25 February, with a second round on 7 April. As the Communists were the only political party contesting the elections it is not surprising that they received 90% of the vote. Absamat Masaliyev the Communist leader was voted by the new Parliament as Chairman of the Supreme Soviet of Kirghizia on 10 April 1990. However events quickly began to slip from the Communists control. On 1 May 1990 the opposition groups held their first big demonstration in Frunze in competition with the officially sanctioned May Day celebrations, and on 25–26 May 1990 the opposition groups formed the Kyrgyzstan Democratic Movement as a bloc of several anti Communist political parties, movements and nongovernment organizations. Then on 4 June 1990, ethnic tensions between Uzbeks and Kyrgyz surfaced in an area of the Osh Region where Uzbeks form a majority of the population. Violent confrontations ensued, and a state of emergency and curfew were introduced. Order was not restored until August 1990. The Kyrgyzstan Democratic Movement swiftly developed into a significant political force with growing support in parliament. On 27 October 1990 in an upset victory, Askar Akayev, the president of the Kyrgyz Academy of Sciences and reformist Communist Party member, was elected to the newly created presidency defeating Communist Party leader Absamat Masaliyev. Kirghizia was the only one of the five states of Soviet Central Asia that voted their established Communist leadership out of power in 1990. On 15 December 1990, the Supreme Soviet voted to change the republic's name to the Republic of Kyrgyzstan. In January 1991, Akayev introduced new government structures and appointed a government consisting mainly of younger, reform oriented politicians. On 5 February 1991, the name of the capital, Frunze, was changed to Bishkek. Despite these moves toward independence, economic realities seemed to work against secession from the Soviet Union In a referendum on the preservation of the USSR, in March 1991, 88.7% of the voters approved a proposal to remain part of the union as a "renewed federation." On August 19, 1991, when the State Emergency Committee assumed power in Moscow, there was an attempt to depose Akayev in Kyrgyzstan. After the coup collapsed the following week, Akayev and Vice President German Kuznetsov announced their resignations from the Communist Party of the Soviet Union (CPSU), and the entire politburo and secretariat resigned. This was followed by the Supreme Soviet vote declaring independence from the Soviet Union on 31 August 1991, becoming the first of the five Republics of Soviet Central Asia to break away.
Тәуелсіздік және Акаевтың президентілігі: 1991-2005
1991 жылдың қыркүйегінде қырғыз тілі мемлекеттік тіл деп жарияланды. 1991 жылдың қазан айында Ақаев қарсылығызсыз сайлауға түсіп, жаңа тәуелсіз республиканың президенті болып тікелей дауыс беру арқылы сайланды, ол дауыстардың 95%-ын алды. Сол айда ол басқа жеті республиканың өкілдерімен бірге Жаңа экономикалық қауымдастық туралы келісімге қол қойды. 1991 жылдың 21 желтоқсанында Қырғызстан ресми түрде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына (ТМД) кірді. Көптеген бұрынғы кеңестік республикалардағыдай, Қырғызстан 1991 жылдың тамызында тәуелсіздік алғаннан кейін көптеген адамдар, ұйымдар мен саяси партиялар қырғыз ұлттық мәдени ерекшелігін қайта жаңартуға (және белгілі бір деңгейде, бастапқыдан құруға) тырысты; көбінесе бұл орыстарға қарсы наразылыққа әкелді. 1993 жылы Ақаевтың жақын саяси одақтастарына қатысты сыбайлас жемқорлық туралы айыптаулар үлкен дауға ұласты. Жамандыққа қатысты деп айыпталғандардың бірі – премьер-министр Турсунбек Чыңғышев, ол желтоқсан айында этикалық себептермен қызметтен алынды. Чыңғышевтің қызметтен алынуынан кейін Ақаев үкіметті таратып, соңғы коммунист премьер-министрі Апас Джумагуловты жаңа үкімет құруға шақырды. 1994 жылдың қаңтарында Ақаев өзінің өкілеттігін жаңару үшін референдум ұйымдастырды. Ол дауыстардың 96,2%-ын алды. 1993 жылдың мамырында парламент жаңа конституцияны қабылдады және Қырғыз Республикасы Қырғыз Республикасы болып қайта аталды. Алайда, 1994 жылы парламент өзінің мерзімі аяқталар алдында ақпан айында өткізілген соңғы отырысында қажетті кворумды жиная алмады. Президент Ақаев парламент депутаттарының көпшілігін бойкотқа итермелегені үшін айыпталды. Ақаев өз кезегінде коммунистердің заң шығарушы органның рөлін орындауына кедергі келтіріп, саяси дағдарыс тудырғанын мәлімдеді. Ақаев 1994 жылдың қазан айында референдум ұйымдастыруды жоспарлады, оны сайлаушылардың көпшілігі мақұлдады, онда конституцияға екі түзету ұсынылды – біреуі конституцияны референдум арқылы өзгертуге мүмкіндік беретін, екіншісі Жогорку Кеңеш деп аталатын жаңа екіпалаталы парламент құруды көздейтін. Екі заң шығарушы палатаға сайлау 1995 жылдың ақпанында өтті, бұл сайлау науқаны көптеген халықаралық бақылаушылардың пікірінше, өте еркін және ашық болды, бірақ сайлау күні заң бұзушылықтар орын алды. Көптеген орындар тәуелсіз кандидаттарға бұйрылды, бұл жеке тұлғалар идеологиядан жоғары тұрғанын көрсетеді. Жаңа парламент алғашқы сессиясын 1995 жылдың наурыз айында өткізді. Оның алғашқы жұмыстарының бірі – заң шығарушы органның рөлі туралы нақты конституциялық мәтінді бекіту болды. 1995 жылдың 24 желтоқсанында президент Ақаев екі қарсы кандидаттан басымдықпен (75% дауыс) тағы бес жылға қайта сайланды. Ол өзінің науқанын жүргізу үшін мемлекеттік ресурстар мен мемлекеттік БАҚ-ты пайдаланды. Сайлауға аз уақыт қалғанда алты кандидаттың үшеуі тіркеуден шығарылды. 1996 жылдың ақпанында өткізілген референдум – конституция мен референдум туралы заңға қайшы келіп, президент Ақаевқа көбірек билік берді. Бұл өзгерістер президентке парламентті таратуға құқық берсе де, парламенттің өкілеттіктерін де нақтылады. Содан бері парламент атқарушы биліктен тәуелсіздігін көрсетіп келеді. 1998 жылдың қазан айында өткізілген референдумда конституциялық өзгерістер бекітілді, оның ішінде төменгі палатадағы депутаттар санын арттыру, жоғарғы палатадағы депутаттар санын азайту, төменгі палата депутаттарының 25%-ын партиялық тізімдер бойынша сайлау, парламенттік иммунитетті жою, жеке меншікті енгізу, сөз бостандығы мен бұқаралық ақпарат құралдарын шектеуге тыйым салу және мемлекеттік бюджетті реформалау қарастырылды. Парламент сайлауының екі кезеңі 2000 жылдың 20 ақпанында және 2000 жылдың 12 наурызында өтті. Еуропалық қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымы (ЕҚЫҰ) сайлаудың еркін және әділ сайлауға қатысты міндеттемелерді орындамағанын және осылайша жарамсыз екенін мәлімдеді. Қырғызстандық оппозициялық кандидаттар мен партияларына қарсы күмәнді сот процестері сайлаушылардың таңдауын шектеді, ал мемлекеттік бақылаудағы БАҚ ресми кандидаттар туралы жағымды хабарлар ғана жариялады. Үкімет шенеуніктері оппозицияны қолдаған тәуелсіз БАҚ-қа қысым көрсетті. 2000 жылы өткен президенттік сайлауда да заң бұзушылықтар орын алды және халықаралық бақылаушылар оны еркін және әділ деп жарияламады. 2001 жылдың желтоқсанында конституцияға енгізілген түзетулер арқылы орыс тіліне ресми мәртебе берілді. ЕҚЫҰ...
Kyrgyz was announced as the state language in September 1991. In October 1991, Akayev ran unopposed and was elected President of the new independent republic by direct ballot, receiving 95% of the votes cast. Together with the representatives of seven other republics, he signed the Treaty of the New Economic Communists that same month. On December 21, 1991, Kyrgyzstan formally entered the new Commonwealth of Independent States (CIS). As in many former Soviet republics, after Kyrgyzstan regained independence in August 1991 many individuals, organizations, and political parties sought to reestablish (and, to a certain extent, to create from scratch) a Kyrgyz national cultural identity; often one that included a backlash against Russians. In 1993, allegations of corruption against Akayev's closest political associates blossomed into a major scandal. One of those accused of improprieties was Prime Minister Tursunbek Chyngyshev, who was dismissed for ethical reasons in December. Following Chyngyshev's dismissal, Akayev dismissed the government and called upon the last communist premier, Apas Djumagulov, to form a new one. In January 1994, Akayev initiated a referendum asking for a renewed mandate to complete his term of office. He received 96.2% of the vote. A new constitution was passed by the parliament in May 1993 and the Republic of Kyrgyzstan was renamed the Kyrgyz Republic. In 1994, however, the parliament failed to produce a quorum for its last scheduled session prior to the expiration of its term in February 1995. President Akayev was widely accused of having manipulated a boycott by a majority of the parliamentarians. Akayev, in turn, asserted that the communists had caused a political crisis by preventing the legislature from fulfilling its role. Akayev scheduled an October 1994 referendum, overwhelmingly approved by voters, which proposed two amendments to the constitution—one that would allow the constitution to be amended by means of a referendum, and the other creating a new bicameral parliament called the Jogorku Kenesh. Elections for the two legislative chambers—a 35 seat full time assembly and a 70 seat part time assembly—were held in February 1995 after campaigns considered remarkably free and open by most international observers, although the election day proceedings were marred by widespread irregularities. Independent candidates won most of the seats, suggesting that personalities prevailed over ideologies. The new parliament convened its initial session in March 1995. One of its first orders of business was the approval of the precise constitutional language on the role of the legislature. On December 24, 1995, President Akayev was reelected for another 5 year term with wide support (75% of vote) over two opposing candidates. He used government resources and state owned media to carry out his campaign. Three (out of six) candidates were de registered shortly before the election. A February 1996 referendum—in violation of the constitution and the law on referendums—amended the constitution to give President Akayev more power. Although the changes gave the president the power to dissolve parliament, it also more clearly defined the parliament's powers. Since that time, the parliament has demonstrated real independence from the executive branch. An October 1998 referendum approved constitutional changes, including increasing the number of deputies in the lower house, reducing the number of deputies in the upper house, providing for 25% of lower house deputies to be elected by party lists, rolling back parliamentary immunity, introducing private property, prohibiting adoption of laws restricting freedom of speech and mass media, and reforming the state budget. Two rounds of parliamentary elections were held on February 20, 2000, and March 12, 2000. The Organization for Security and Cooperation in Europe (OSCE) reported that the elections failed to comply with commitments to free and fair elections and hence were invalid. Questionable judicial proceedings against opposition candidates and parties limited the choice of candidates available to Kyrgyz voters, while state controlled media only reported favorably on official candidates. Government officials put pressure on independent media outlets that favored the opposition. The presidential election that followed later in 2000 also was marred by irregularities and was not declared free and fair by international observers. In December 2001, through a constitutional amendment, the Russian language was given official status. The OSCE found that the parliamentary elections held on 27 February and 13 March 2005 failed to comply with commitments to free and fair elections; however, there were improvements over the 2000 elections, notably the use of indelible ink, transparent ballot boxes, and generally good access by election observers.
Тюльпан революциясы: 2005 жыл
2005 жылғы 27 ақпандағы сайлауда болған манипуляциялар мен тәлтектерге қарсы сирек кездесетін наразылықтар оңтүстік облыстарда басталып, үкіметке отставкаға кетуді талап етуге ұласты. 24 наурызда Бишкекте 15 мың оппозициялық демонстрант президенттің және оның режимінің отставкаға кетуін талап етті. Шарбаздар басты мемлекеттік ғимаратты басып алды, Акаев жедел түрде елден қашып кетті, бірінші көрші Қазақстанға, содан кейін Мәскеуге. Бастапқыда отставкаға кетуден бас тартып, оқиғаны төңкеріс деп айыптаған ол, кейіннен 4 сәуірде лауазымынан кетті.
Sporadic protests against perceived manipulation and fraud during the elections of February 27, 2005, erupted into widespread calls for the government to resign, which started in the southern provinces. On March 24, 15,000 pro opposition demonstrators in Bishkek called for the resignation of the President and his regime. Protesters seized the main government building, and Akayev hurriedly fled the country, first to neighboring Kazakhstan and then to Moscow. Initially refusing to resign and denouncing the events as a coup, he subsequently resigned his office on April 4.
Бакиевтің президент болуы: 2005-2010
10 шілдеде өткен президент сайлауында Құрманбек Бакиев 53% қатысумен 89% дауыс жинап жеңіске жетті. Бакиевтің биліктегі кезеңі бірнеше көрнекті саясаткерлердің қаза болуымен, түрмелердегі көтерілістермен, экономикалық проблемалармен және пайдалы бизнестерді бақылау үшін күреспен дағдыланды. 2006 жылы Бакиев саяси дағдарысқа тап болды, мыңдаған адамдар Бишкектегі наразылық акцияларына қатысты. Ол президенттік билікті шектеу, парламент пен премьер-министрге көбірек өкілеттік беру, сыбайлас жемқорлықты және қылмысты жою туралы уәделерін орындамаған деп айыпталды. Бакиев оппозицияның оған қарсы төңкеріс жоспарлап отырғанын мәлімдеді. 2007 жылдың сәуірінде оппозиция Бакиевтің отставкасын талап етіп наразылық акциясын ұйымдастырды, ал 11 сәуірде Бишкекте ірі наразылық басталды. Бакиев өзінің өкілеттіктерін азайту мақсатында конституциялық түзетулерге 10 сәуірде қол қойды, бірақ наразылық жалғасты, наразылық білдірушілер оның отставкаға кеткенше тарамайтындарын мәлімдеді. 19 сәуірде наразылық білдірушілер мен полиция арасында қақтығыс болды, содан кейін наразылық тоқтатылды. Бакиев 2009 жылғы президент сайлауында қайта сайланды. 2009 жылғы қайта сайлаудан кейін Қырғызстанның бір бөлігі ол енді саяси және экономикалық реформалармен айналысады деп күтті. 2010 жылдың қысында Қырғызстан энергия бағасының өсуімен бірге, үнемі ток өшірілулерге тап болды.
Kurmanbek Bakiyev won the 10 July ballot for the presidential election with 89% of the vote with a 53% turnout. Bakiyev's term in office was marred by the murder of several prominent politicians, prison riots, economic ills and battles for control of lucrative businesses. In 2006, Bakiyev faced a political crisis as thousands of people participated in a series of protests in Bishkek. He was accused of not following through with his promises to limit presidential power, give more authority to parliament and the prime minister, and eradicate corruption and crime. Bakiyev claimed that the opposition was plotting a coup against him. In April 2007, the opposition held protests demanding Bakiyev's resignation, with a large protest beginning on April 11 in Bishkek. Bakiyev signed constitutional amendments to reduce his own power on April 10, but the protest went ahead, with protesters saying that they would remain until he resigned. Clashes broke out between protesters and police on April 19, after which the protests ended. Bakiyev was re elected in the 2009 presidential election. After the re election in 2009, some people in Kyrgyzstan said that he would now deal with political and economic reform. During the winter of 2010 Kyrgyzstan has suffered from rolling blackouts and cutoffs occurring regularly while energy prices have risen.
2010 жылғы революция
2010 жылы 6 сәуірде Талас қаласында оппозициялық қайраткердің ұсталғаннан кейін оппозиция жақтастары наразылық акциясын ұйымдастырды. Наразылар жаңа үкімет құруды талап етіп, мемлекеттік ғимаратты басып алды. Бишкектен тәртіпсіздікке қарсы полиция күштері жіберілді және ғимаратты уақытша бақылауға қайта алды. Сол күні тағы бірнеше оппозициялық қайраткерлер ұсталды, ал үкімет жағдайды бақылауға алғанын мәлімдеді. Бірақ, келесі күні жүздеген оппозиция жақтастары Бишкекте жиналып, үкімет бас кеңсесіне қарай шеруге шықты. Қауіпсіздік қызметкерлері наразыларды таратуға әрекеттенді, үшін тоңазытқыштар мен нағыз оқтарды қолданды, нәтижесінде ондаған адам қаза тапты. Наразылық акциялары жалғасып, президент Бакиев оңтүстік бекінісі Жалал-Абадқа қашып кетті, сондай-ақ сол күні ұсталған оппозициялық қайраткерлер босатылды. Оппозиция жетекшісі Роза Отунбаева басшылығымен жаңа үкімет құрылды, ал Бакиев Біларуське қашуға дейін бірнеше күн оңтүстік Қырғызстанда болды, онда президент Лукашенко оған саяси баспана берді. Жаңа уақытша үкімет парламент өкілеттіктерін арттырып, президент өкілеттіктерін азайту мақсатында жаңа конституция бойынша кеңесулер өткізді. 2010 жылғы 27 маусымда өткен референдумда сайлаушылардың 90% астамы қолдау көрсетті, сайлауға қатысқандардың саны 72% құрады. Содан кейін 2010 жылғы 10 қазанда сайлаулар өтті. Бұл сайлаудың нәтижесінде парламентке өту үшін қажетті 5% шегін бес партия басып өтті.
The arrest of an opposition figure on 6 April 2010 in the town of Talas led opposition supporters to protest. The protestors took control of a governmental building, demanding a new government. Riot police were sent from Bishkek, and managed to temporarily regain control of the building. Later the same day several more opposition figures were arrested, while the government claimed to have regained control of the situation. The following day, however, hundreds of opposition supporters gathered in Bishkek and marched on the government headquarters. Security personnel attempted to disperse the protestors with the use of stun grenades and live rounds, at the cost of dozens of lives. The protests continued, however, resulting in the flight of President Bakiyev to his southern stronghold of Jalalabad, and the freeing later the same day of the arrested opposition figures. A new government was formed under opposition leader Roza Otunbayeva, while Bakiyev remained for several days in southern Kyrgyzstan, before fleeing to Belarus, where he was given asylum by President Lukashenko. The new interim government held consultations on a new constitution, intended to increase the powers of the parliament and reduce those of the president. A referendum was held on the resulting document on 27 June 2010, and was approved by over 90% of voters, with a turnout of 72%. Elections were subsequently held on 10 October 2010. These elections resulted in five parties reaching the 5% threshold necessary to enter parliament.
Атамбаевтың президенттік кезеңі: 2011-2017 жылдар
Алмазбек Атамбаев 2011 жылы Роза Отунбаевадан кейін Қырғызстан президенті лауазымына кандидат болды. 2011 жылдың 30 қазанында өткен сайлауда ол "Бүтін Кыргызстан" партиясынан Адахан Мадумаровты және "Ата Журт" партиясынан Камчыбек Ташиевті 63 пайыз дауыспен басып озып, үлкен артықшылықпен жеңіске жетті. Сайлауға Қырғызстан халқының дауыс беруге құқылы азаматтарының шамамен 60 пайызы қатысты. 2011 жылы президенттік лауазымға келгеннен кейін Атамбаев Түркияға сапар шегіп, Түркия президентімен 2011 жылы 300 миллион доллар болған сауда айналымын 2015 жылға қарай 1 миллиард долларға дейін арттыру туралы келісімге қол қойды. Сондай-ақ, Түркия келесі бірнеше жылдың ішінде Қырғызстанға 450 миллион доллар көлемінде түрік инвестицияларын тартуға міндеттенді. Атамбаев өзін пророссийлық саясаткер ретінде жиі көрсетіп келеді. Ол Ресей басшылығымен құрылған Еуразиялық экономикалық одаққа Қырғызстанның мүшелігін қолдайды және 2014 жылы елден американдық әскери базаны шығаруға қол жеткізді. Ол Ресеймен тығыз экономикалық байланыстарды нығайту қажеттігін айтты, себебі Ресейде шамамен 500 мың Қырғызстан азаматы уақытша жұмыс істейді. Бірақ ол сонымен қатар экономикалық және энергетикалық тәуелсіздікке қол жеткізу ниетін де білдірді.
Almazbek Atambayev ran in 2011 to succeed Roza Otunbayeva as President of Kyrgyzstan. On election day, 30 October 2011, he won in a landslide, defeating Adakhan Madumarov from the Butun Kyrgyzstan party and Kamchybek Tashiev from the Ata Zhurt party with 63% of the vote, and with about 60% of the eligible Kyrgyz population voting. In 2011 soon after becoming president, Atambayev travelled to Turkey and signed an agreement with the Turkish President agreeing to increase trade from $300 million in 2011 to $1 billion by 2015, with Turkey also agreeing to attract Turkish investment to Kyrgyzstan to the amount of $450 million within the next few years. Atambayev has repeatedly presented himself as a pro Russian politician. He positively supports Kyrgyzstan's Membership of the Russian led Eurasian Customs Union and secured the withdrawal of the American military base from the country in 2014. He has spoken of the need for closer economic relations with Russia, which temporarily employs about 500,000 citizens of Kyrgyzstan; however, he also expressed his wish to achieve greater economic and energy independence from it.
Жээнбековтің президенттік кезеңі: 2017-2020
Сооронбай Жээнбеков 2017 жылдың 24 қарашасында «Ала Арча» мемлекеттік резиденциясында президенттік қызметке ант берді. Ол билікке келгеннен кейін бірнеше сағат ішінде алғашқы жарлығымен өзінің ізашарына Қырғыз Республикасының Батыры атағын берді. Келесі мамыр айында президенттікке келгеннен кейін жасаған алғашқы шетелдік сапары Ресейге болды, онда Владимир Путинмен кездесті. 2018 жылдың сәуірінде Жээнбеков Жоғарғы Кеңестің сенімсіздік білдіруінен кейін премьер-министр Сапар Исаковты және үкіметтің барлық құрамын қызметтен босатып жіберді. Өзінің алғашқы жылында Жээнбеков 30 халықаралық жиынға қатысып, 77 екіжақты келісім мен 414 көпжақты құжатқа қол қойды. Сол жылы ол Сыртқы істер министрлігіне төрт мемлекетпен дипломатиялық қарым-қатынас орнатуды тапсырды. АҚШ-пен жаңа ынтымақтастық туралы келісімнің жобасы қазір келісілуде. Жээнбеков билікке келгеннен бері бұрынғы президент Атамбаевпен арақатынасы керіспікке толы болды. Атамбаев 2017 жылғы сайлауда Жээнбековті қарсыласы Өмүрбек Бабановқа қарсы ынталы түрде қолдаған, тіпті оны Жээнбековпен «үлкен аға» ретінде салыстырған. Дегенмен, екеуінің арасында Атамбаев саясатқа белсенді араласуына байланысты жарыс күшейді, ол соңында Жээнбеков мүшесі болып табылатын Қырғызстанның Социал-демократиялық партиясының төрағасы болды. Осы лауазымда ол Жээнбековті көптеген даулы мәселелер мен төтенше жағдайларды, соның ішінде Бишкек ЖЭО-сының істен шығуы және ағасын парламенттен кетуге мәжбүрлеуден бас тартуын сынады. 2018 жылдың сәуір айының басында Жээнбеков Атамбаевқа жақын деп саналатын Ұлттық қауіпсіздік комитетінің (УКҚ) екі жоғары лауазымды шенеунігін қызметтен босатып, бұл Атамбаев пен оның бұрынғы үкіметіне жасалған тікелей шабуыл ретінде қарастырылды. Жээнбеков Атамбаевты өзінің президенттігіне үнемі араласуға тырысқаны үшін айыптап, 2018 жылдың қарашасында оның «үшінші тұлғалар арқылы марионетка басшыға айналдыруға тырысқанын» мәлімдеді. Айыптауларға қарамастан, ол бұрынғы президентпен қандай да бір бәсекелестікке түспейтінін, келесі айда «ешкімді өзіне қарсылас санамайтынын» айтты.
Sooronbay Jeenbekov was sworn in as president on 24 November 2017 at the Ala Archa State Residence. In the hours since assuming office, he made his first decree to confer the title of Hero of the Kyrgyz Republic to his predecessor. The following May, he conducted his first foreign visit after assuming the presidency was to Russia where he met with Vladimir Putin. In April 2018, Jeenbekov fired Prime Minister Sapar Isakov and his entire government following a vote of no confidence from Supreme Council. In his first year, Jeenbekov participated in 30 international meetings, where he signed a total of 77 bilateral agreements and 414 multilateral documents. That same year, he ordered the foreign ministry to establish diplomatic relations with four foreign countries. The draft of a new co operation agreement with the United States is currently being reconciled. Since Jeenbekov took power, he has had a somewhat adversarial relationship with former President Atambayev, who strongly backed Jeenbekov against his opponent Ömürbek Babanov during the 2017 election, even referring to comparing himself as an “older brother” to Jeenbekov when referring to their relationship. Despite this, a rift grew between the two politicians as Atambayev became more involved in politics, eventually rising to the Chairmanship of the Social Democratic Party of Kyrgyzstan, of which Jeenbekov is a member of. While in this post, he criticized Jeenbekov for his handling many controversies and state emergencies, including the Bishkek power plant failure and his refusal to force his brother to resign from parliament. In early April 2018, Jeenbekov dismissed two high ranking officials in the State Committee for National Security (GKNB) who are considered to be close to Atambayev, which was seen as an apparent jab at Atambayev and his former government. Jeenbekov has on many occasions accused Atambayev of indirectly trying to influence his presidency, saying in November 2018 that he has attempted to turn him into "a puppet leader through some third individuals" Even with the accusations, he denies any type of rivalry with the former president, saying the following month that he "does not consider anyone a rival".
2020 жылдың қазан айындағы наразылық акциялары
Жаппай наразылықтар 2020 жылдың 5 қазанында наразылардың әділсіз деп санайтын парламент сайлауына жауап ретінде басталды. 2020 жылдың 6 қазанында таңертеңгі сағаттарда наразылар Бишкек қаласының орталық бөлігіндегі Ала-Тоо алаңына қайта бақылау орнатты. Олар сондай-ақ, жақын жердегі Ақ үй мен Жоғарғы Кеңес ғимараттарын басып алды, терезелерден қағаз лақтырып, оларды өртеп жіберді, сондай-ақ президент кеңсесіне енді. Бір наразылықшы қаза болып, 590 адам жарақат алды. Наразылар бұрынғы президент Алмазбек Атамбаевты және оппозициялық саясаткер Садыр Жапаровты түрмеден босатты. 6 қазанда наразылықтардан кейін елдің сайлау органдары парламент сайлауының нәтижелерін жоққа шығарды. Наразылықтың ықпалынан туындаған қысым нәтижесінде премьер-министр Кубатбек Боронов отставкаға кетті және парламент депутаты Мықтыбек Әбділдаевты жаңа спикер етіп тағайындады. Премьер-министр Бороновтың отставкасынан кейін, бұрынғы заң шығарушы Садыр Жапаров оның орнына тағайындалды. Оппозициялық партиялар Жапаровтың мәртебесінің заңдылығын мойындамады және премьер-министрлікке өз кандидаттары Тилек Тоқтағазиевті ұсынды. Жапаров өзінің «заңды премьер-министр» екенін және оны «парламент көпшілігі» тағайындағанын мәлімдеді. Президент Сооронбай Жээнбеков 2020 жылдың 15 қазанында отставкаға кетті, осыдан кейін Жапаров өзін міндетті президент деп жариялады. Қырғызстан Конституциясына сәйкес, Жоғарғы Кеңестің спикері осы лауазымды иеленуге тиіс болғанмен, Канатбек Исаев лауазымды қабылдаудан бас тартты, нәтижесінде Жапаров міндетті президент атанды.
Mass protests began on 5 October 2020 in response to the parliamentary election that was perceived by protestors as unfair. In the early morning of 6 October 2020, the protesters reclaimed control of the Ala Too Square in central Bishkek. They also managed to seize the White House and Supreme Council buildings nearby, throwing paper from windows and setting them on fire, also entering the President's offices. A protestor died and 590 others were injured. Protestors freed former president Almazbek Atambayev and opposition politician Sadyr Japarov from prison. On 6 October, following the protests, the electoral authorities in the country annulled the results of the parliamentary elections. Likely due to pressure from the protest, Prime Minister Kubatbek Boronov resigned, citing parliamentary deputy Myktybek Abdyldayev as the new speaker. Following the resignation of Prime Minister Boronov, former lawmaker Sadyr Japarov was appointed to replace him. Opposition parties rejected the legitimacy of Japarov's status and instead put forward their own candidate for prime minister, Tilek Toktogaziyev. Japarov claimed that he was already the "legitimate prime minister" and that he was appointed by "the parliament's majority." President Sooronbay Jeenbekov resigned on 15 October 2020, leading Japarov to declare himself as acting president. Despite the Kyrgyzstan Constitution stating that the speaker of the Supreme Council should succeed the role, Kanatbek Isaev refused to assume office, resulting in Japarov becoming the acting president.
Жапаровтың төрағалығы: 2021 жылдан қазіргі уақытқа дейін
Садыр Жапаров 2021 жылдың қаңтар айында президенттікке үміткер болу үшін премьер-министр қызметінен кетті. Ол Адахан Мадумаровты үлкен артықшылықпен жеңіп, 2021 жылдың 28 қаңтарында қызметке кірісті. 2021 жылдың 11 сәуірінде Қырғызстанда конституциялық референдум өтті. Референдумда бекітілген жаңа конституция парламенттік жүйені президенттік жүйемен алмастырады, президенттердің мерзімі бір алты жылдық орнына екі бес жылдыққа дейін шектеледі.
Sadyr Japarov resigned his post of prime minister to run for the presidency in January 2021. He successfully defeated Adakhan Madumarov in a landslide win and assumed office on 28 January 2021. A constitutional referendum was held in Kyrgyzstan on 11 April 2021. The draft new constitution adopted by the referendum replaces the parliamentary system with a presidential one, with presidents limited to two five year terms instead of a single six year term.