Кіріспе
Түрікменстан тарихы дәстүрлі түрде шамамен 2000 жылға дейін сонау Үнді-Еуропалық ирандық тайпалардың келуімен басталды. Аймақтың шөлейтті жағдайларына байланысты ертедегі тайпалар көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салтын кешіп, ауыл шаруашылығының кеңінен таралуына тосқауыл қойды. Орталық Азиядағы дала мәдениеті – Үнді-Еуропалықтар мен түркі-моңғол топтарын қоса алғанда, тілдік отбасылардың барлық спектрін қамтитын, үлкен Еуразиялық ат мәдениеттерінің жалғасы болды. Ертедегі белгілі ирандық тайпалардың ішінде массагеттер, скифтер/сактар және ертедегі соғдилер бар еді, олар хорезмдіктердің алға бауырлары саналды. Түрікменстан көптеген көші-қондар мен жауап берулер үшін маңызды торап болды, ал осы тайпалар оңтүстіктегі қоныстанған аймақтарға, соның ішінде ежелгі Месопотамия, Элам және Инд өркениетіне қарай бет бұрды. Аймақтың жазба тарихы аймақтың ежелгі Иранның Ахеменидтер империясымен басып алынуымен басталады, себебі аймақ Маргиана, Хорасан және Парфия сатраптары арасында бөлінді. Кейінгі жаулап алушылардың қатарында Ұлы Александр, парндар, ефталиттер, ирандық ғұндар, гоктүрктер, сарматтар және сасанидтер болды. Осы тарихтың ерте кезеңінде Түрікменстан халқының көп бөлігі зороастризм және буддизм діндерін ұстанды, ал аймақ негізінен ирандықтардың билігінде болды. Бұл шабуылдар мен дәуірлер маңызды болғанымен, арабтар мен оғыз түркілері сияқты екі кейінгі басқыншы топтың шабуылдары сияқты аймақтың тарихын қалыптастырмады. Халқының басым көпшілігі ханифизмге көшті, ал оғыздар аймақта үстемдік құрған түркі тілінің – түрікмен тілінің бастауын әкелді. Түркі кезеңі мәдени бірігу мен өсудің уақыты болды, арабтар әкелген исламдық дәстүрлер жергілікті ирандық мәдениеттермен бірікті, ал Мерв қаласы сауда, ғылым және инновация орталығына айналды, бірнеше ислам халифаттарының ықпалды астанасы болды. Түрікменстанның мәдени ландшафты түркі басқыншылары мен билеушілері, мысалы, Селжұқтардың әсерімен одан әрі өзгерді. Шыңғыс хан мен моңғол шапқыншылығы орта ғасырдың соңында аймақты қиратты, бірақ олардың аймақтағы билігі уақытша болды, себебі кейін Тимур Ленг пен өзбектер жерді таласты. Қазіргі Түрікменстанды 19 ғасырдың соңында аймақты жаулап алып, өзіне қосып алған Ресей империясының басып алуы түбірінен өзгертті. Кейін 1917 жылғы Ресей революциясы Түрікменстанды исламдық және көшпелі тайпалық қоғамнан Кеңес дәуірінде индустрияландырылған және урбанизацияланған лениндік социалистік республикаға айналдырды. Тәуелсіздік 1991 жылы келді, КОКП-ның жергілікті бөлімшесінің бұрынғы мүшесі Сапармұрат Ниязов өзін өмір бойына абсолютті президент деп жариялады, түрікменбашы атағын алды, ол түрікмендердің көшбасшысы ретінде де танылды, және жаңадан тәуелсіз Түрікменстанды өзінің абсолютті билігімен тоталитарлық консервативті диктатураға айналдырды. Түрікменстан, көптеген бұрынғы кеңестік республикалардан айырмашылығы, өзін демократияландыра алмады, ал Ниязов 2006 жылдың 21 желтоқсанында қайтыс болғанға дейін елге билік жүргізді. Оның орнын Гурбангулы Бердімұхамедов иеленді, сайлауда мағыналы саяси бәсекелестік пен оппозиция болмады, Бердімұхамедов Ниязовтың көптеген саясатын өзгертті, соның ішінде Ниязовтың тұлғаға қатысты кең таралған культты және елдің халықаралық және әлеуметтік-экономикалық оқшаулануын, бірнеше экономикалық реформаларды жасады және көппартиялық жүйеге қарай шектеулі қадамдар жасады, бірақ заң шығарушы органда ұсынылған әр партия режимнің тікелей бақылауында болды, ал үкіметке қарсы ашық наразылық әлі де кең таралған қуғын-сүргінге ұшырады. Гурбангулы Бердімұхамедовтің орнын 2022 жылдың наурыз айында саяси қызметтен кеткен ұлы Сердар Бердімұхамедов иеленді, де-факто саяси династия құрды.
The history of Turkmenistan traditionally began with the arrival of Indo European Iranian tribes around 2000 BC. Early tribes were nomadic or semi nomadic due to the arid conditions of the region, preventing widespread adoption of agriculture. The steppe culture in Central Asia was an extension of a larger Eurasian series of horse cultures which spanned the entire spectrum of language families, including the Indo Europeans and Turko Mongol groups. Some of the known early Iranian tribes included the Massagatae, the Scythians/Sakas, and early Soghdians, who were most likely precursors of the Khwarezmians. Turkmenistan was a passing point for numerous migrations and invasions by tribes, which gravitated towards the settled regions of the south, including ancient Mesopotamia, Elam, and the Indus Valley civilization. The region's written history begins with the region's conquest by the Achaemenid Empire of Ancient Iran, as the region was divided between the satraps of Margiana, Chorasmia and Parthia. Later conquerors included Alexander the Great, the Parni, Ephthalites, Iranian Huns, Göktürks, Sarmatians, and Sassanid Iranians. During this early phase of history, the majority of Turkmenistan's inhabitants were adherents of Zoroastrianism and Buddhism, and the region was largely dominated by Iranian peoples. These incursions and epochs, though pivotal, did not shape the region's history as the invasions of two later invading groups: Arabs and the Oghuz Turks. The vast majority of inhabitants were converted to Hanifism, while the Oghuz brought the beginnings of the Turkic Turkmen language that came to dominate the area. The Turkic period was a time of cultural fusion and growth, as Islamic traditions brought by the Arabs merged with local Iranian cultures, and the city of Merv became a centre of commerce, science, and innovation, being an influential capital of several Islamic caliphates. The cultural landscape of Turkmenistan was further altered by Turkic invaders and rulers such as the Seljuks. Genghis Khan and Mongol invasions devastated the region during the late Middle Ages, but their hold upon the area was transitional as Timur Leng and Uzbeks later contested the land. Modern Turkmenistan was radically transformed by the invasion of the Russian Empire, which conquered and annexed the region in the late 19th century. Later, the Russian Revolution of 1917 would ultimately transform Turkmenistan from an Islamic and nomadic tribal society to an industrialized and urbanist Leninist socialist republic during the Soviet era. Independence came in 1991, as Saparmurat Niyazov, a former member of the local branch of the CPSU, declared himself the absolute president for life, taking up the title Turkmenbashi, also known as the Leader of the Turkmen, and transformed the newly independent Turkmenistan into a totalitarian conservative dictatorship under his absolute rule. Turkmenistan has thus far been unable to significantly democratize itself, unlike most of the other former Soviet Republics, and Niyazov ruled the country until his death on December 21, 2006. He was succeeded by Gurbanguly Berdimuhamedow in an election devoid of meaningful political competition and opposition, and Berdymuhamedow reversed many policies by Niyazov that were considered eccentric, including Niyazov's pervasive cult of personality and the country's near total international and socioeconomic isolation, passing several economic reforms and making limited moves towards a multi party system, although each party represented in the legislative body was under the regime's direct oversight, and open dissent against the government still faced widespread repression. Gurbanguly Berdimuhamedow was later succeeded by his son Serdar Berdimuhamedow after he stepped down from political office in March 2022, establishing a de facto political dynasty.
Ежелгі тарих
Сирек қалдықтар Каспий теңізінің шығысында ертедегі адам қоныстарының болғанын көрсетеді, мүмкін неандертальдықтар да болған, бірақ аймақтың археологиясы жеткілікті зерттелмеген. Қола және темір дәуірінен табылған заттар аймақта дамыған өркениеттер болғанын күштейді, соның ішінде ғалымдарға Бактрия-Маргиана археологиялық кешені (BMAC) ретінде белгілі бір қоғаммен байланысты табыстар бар – қазіргі Мэри (бұрынғы Мерв), Джетун және Гонур Тепе қалаларының жанында. Б.з.д. 2000 жылға қарай, Үнді-Еуропалық халықтар аймаққа қоныстанған. Қазіргі Түрікменстанның көп бөлігін BMAC-қа байланысты қоғамдар және Даха (Даае, Даха, Даой және басқа да атаулармен белгілі) – Каспий теңізінің шығысында орналасқан тайпалық одақ билеген. Массагеттер мен скифтер де BMAC және Дахадан солтүстікке қарай болған. Ұлы Александр б.з.д. 4 ғасырда Оңтүстік Азияға жорық жасағанда осы аумақты жаулап алған. Б.з.д. 330 жылы Александр солтүстікке Орталық Азияға аттанып, Мургхаб өзенінің жанында Александрия қаласын құрды. Маңызды сауда жолында орналасқан Александрия кейін Мерв қаласы аталып кетті. Александрдың ежелгі қаласының қираған орындары әлі де табылып, жан-жақты зерттелген. Александр қайтыс болғаннан кейін оның империясы тез ыдырады. Парфия сатрабы тәуелсіздік жариялағанға дейін Селевкидтер билік еткен. Парфтар – Иранның солтүстігінен келген қатал, көшпелі жауынгерлер – Парфия патшалығын құрды, ол қазіргі Түрікменстан мен Иранды қамтыды. Парф патшалары өздерінің мемлекетін Ниса қаласынан басқарды – қазіргі Ашхабад қаласының жанында орналасқан бұл қала Арсак I (б.з.д. шамамен 250–211 ж. билеген) құрған және парф патшаларының қабірлері орналасқан жер екені айтылады, бірақ Нисадағы бекініс патшалық резиденция немесе мавзолей болғаны дәлелденбеді. Нисадағы қазба жұмыстары нәтижесінде ірі ғимараттар, мавзолейлер, киелі орындар, көптеген жазулы құжаттар және тоналған қазына табылды. Көптеген грек өнерінің туындылары, сондай-ақ көптеген піл сүйегі ритондар, сыртқы жиектері ирандық сюжеттермен немесе классикалық мифологиялық көріністермен безендірілген, табылған. Біздің заманымыздың 4-7 ғасырларында халықтың көп бөлігі Аму Дарья бойындағы құнарлы өзен аңғарларындағы елді мекендерде қоныстанды, ал Мерв пен Ниса жібек құрттарын өсірудің маңызды орталықтарына айналды. Мерв арқылы Тан әулеті тұсындағы Қытай мен Бағдад (қазіргі Ирак) қаласын байланыстыратын керуен жолы өткен. Осылайша Мерв қаласы кез келген басқыншы үшін маңызды олжа болды.
Арабтардың жаулап алуы және исламдануы
Орта Азия VII ғасырдың соңы мен VIII ғасырдың басындағы бірнеше шапқындардан кейін арабтардың бақылауына өтті және Мауараннахр мен Хорасан провинцияларына бөлінген Ислам халифатының құрамына кірді. Арабтардың жаулап алуы Ислам дінін Орталық Азияның барлық халқына жеткізді. Мерв қаласын халифа Осман ибн Аффанның қолбасшылары басып алды және ол Хорасанның астанасы ретінде құрылды. Бұл қаланы өздерінің базасы ретінде пайдаланып, арабтар, қолбасшылары Құтайба ибн Мүслим бастаған, Балх, Бұхара, Ферғана және Кашгарияны бағындырды және 8-ғасырдың басында Қытайға, Гансу провинциясына дейін енді. Мерв 748 жылдың ақпанында Әбу Мүслим (қ. 750) жаңа Аббасид әулетін жариялап, Иран мен Иракты жаулап алуға және Бағдадта жаңа астана құруға аттанды. Әбу Мүслимге Мервтің алтын шебері дұрыс жол таңдап, мұсылмандарға қарсы соғыс ашпауға шақырды. Алтын шебер өлімге кесілді. 8-ғасырдың соңында Мерв, әл-Муқанна – «Хорасанның жасыл киімді пайғамбары» деп аталатын кісінің діни ағымдарының ортасы болғандықтан, Ислам үшін жағымсыз аймаққа айналды. Қазіргі Түрікменстанды 821-873 жылдар аралығында Тахиридтер басқарды. 873 жылы Саффарилердің басып алуы нәтижесінде Арабтардың Орталық Азиядағы үстемдігі аяқталды. Олардың билігі кезінде Мерв, Самарқанд және Бұхара сияқты, ірі білім ошағы болды, ал белгілі тарихшы Яқут оның кітапханаларында оқыды. Мерв Ислам құқығы, хадис, тарих, әдебиет және басқа да салаларда көптеген ғалымдарды тәрбиеледі. Көптеген ғалымдардың есіміне «Марвази» (المروزي) қосымшасы қосылған, олардың Мервтен екенін көрсетеді. Бірақ Саффарилердің билігі ұзаққа соқпады және 901 жылы Саманидтер оларды жеңді. Саманид әулеті 10-ғасырдың екінші жартысынан бастап әлсіреп, 990 жылдары Газнавидтер қазіргі Түрікменстанды басып алды. Бірақ олар солтүстіктен келген Сәлжүктермен күресті. Сәлжүктердің оларға қарсы шешуші жеңісінен кейін, қазіргі Түрікменстан 1041 жылы оларға берілді.
Огуз тайпалары
Түрікмендердің шығу тегі ерте орта ғасырлардағы көшпелі малшы тайпаларының – Оғыз конфедерациясына саяды. Оғыз тайпалары қазіргі Монғолияда және қазіргі оңтүстік Сібірдегі Байкал көлі маңында мекен еткен. Бұл конфедерация түркі тілдес халықтардан құралған, олар Ішкі Азиядағы қуатты далалық империялардың негізін қалады. 8 ғасырдың екінші жартысында Оғыз тайпалары Жунгария арқылы Орталық Азияға көшіп келді. Араб деректерінде олар 8 ғасырда Сырдарияның орта және төмен ағысында "Гүз" деген атпен тіркелген. 10 ғасырға қарай Оғыз тайпалары Арал теңізінің батысына және солтүстігіне, қазіргі Қазақстан даласына тарады. Олар ирандықтармен қатар, қыпшақ және қарлық этнолингвистикалық топтарының түркілерін де сіңірді. 11 ғасырда көрнекті мұсылман түркітанушысы Махмұд әл-Қашғари Оғыз және түрікмен тілдерін басқа түркі тілдерінен ерекшелей келіп, жиырма екі Оғыз тайпасын немесе кіші тайпасын атады. Олардың кейбіреулері кейінгі түрікмен шежірелерінде және аңыздарында ертедегі түрікмендердің ядросы ретінде кездеседі. Ежелгі түркі жазбаларында Оғыз, Үш Оғыз ("үш Оғыз"; мүмкін қарлықтар), Алты Оғыз ("алты Оғыз"), Сегіз Оғыз ("сегіз Оғыз"), мүмкін Отыз Оғыз ("отыз Оғыз") және Тилеге байланысты Тоғыз Оғыз ("тоғыз Оғыз") (қытайша: 九姓 Jiu Xing "Тоғыз тегі") сияқты бірнеше Оғыз топтары туралы мәліметтер бар. Бұл топтар Алтай таулары маңындағы түрлі аймақтарда қоныстанған. Атауларының ұқсастығына қарамастан, ұйғыр қағанатының негізін қалаған Тоғыз Оғыз конфедерациясы, кейін Оғыз Ябғу мемлекетін құрған Трансоксаниялық Оғыз түркілерінен ерекшеленді. Мысалы, Истахри мен Мұхаммед ибн Мұхаммед әл-Түси Тоғыз Оғыз бен Оғызды бөлек қарастырды. Дегенмен, Голден кейінгі Гөктүрктер мен ұйғырлардың жазбаларындағы шатасуды атап өтеді, онда Оғыз кейде Тоғыз Оғыз немесе басқа тайпалық топты білдірген. Бұл шатасу Шараф Заман әл-Марвазидің еңбектерінде де көрінеді, ол "Тоғыз хақан" билігінде болған 12 Оғыз тайпасын тізімдеген, олардың кейбіреулері Трансоксания мен Хорезм шекарасындағы Тоғыз Оғыз тайпалары болды. Оғыз тайпаларын, ең көп болғанда, Тоғыз Оғыз тайпаларының негізгі тобы басқарған болуы мүмкін. Сол сияқты, 11 ғасырда екеуі де "түрікмен" деп аталғанмен, қарлықтар мен Оғыз түркілері бір-бірінен ерекшеленді. Бірақ кейінірек, Ілханат саяхатшысы Рашид әд-Дин Хамадани өзінің "Жамиғ ат-тауарих" еңбегінде қарлықтарды Оғыз (түрікмен) тайпаларының құрамына жатқызды. Оғыз тайпаларының әскери жорықтары Волга өзені мен Орал тауларына дейін жетті. Бірақ олардың үстемдігінің географиялық шекаралары Арал теңізінен солтүстікке және батысқа қарай созылған далалық аймақтарда өзгеріп отырды. Араб географтары мен саяхатшыларының мәліметтері бойынша, Оғыз этносы біртұтас билікке ие болмаған және көптеген "патшалармен" және "бастықтармен" басқарылған. Олардың біртұтас саяси бірлік болмауы және аумақтарының кеңдігіне байланысты Оғыз тайпалары сирек бірігіп әрекет етті. Сондықтан, 10 ғасырдың соңына қарай олардың конфедерациялық байланыстары әлсіреп бастады. Сол кезде Селжұқ есімді тайпа басшысы Оғыз тайпаларының бір бөлігін солтүстікке, қазіргі Түркменстан мен Иранға көшіріп, өзінің есімін алған династия мен империяны құрды. Сәлжұқ империясы Парсыда орналасқан, ал Оғыз тайпалары одан Әзірбайжан мен Анатолияға тарады. Кейбір түрікмен тайпаларының, әсіресе йомұттардың Хиван ханына қызмет етуі Ресейді Хорезмге шабуыл жасап, оларды жазалауға итермеледі, нәтижесінде жүздеген адам қаза тапты. 1894 жылға қарай Императорлық Ресей Түркменстанның көбісін бақылауына алды, бірақ Қоңыр Үргенштің бір бөлігі Хивада, ал Шаржудың бір бөлігі Бұхара әмірлігінде қалды. 1879 жылы Каспий теңізі жағалауынан Транскаспий темір жолы салынып, Ресейдің аймақтағы билігін нығайтуға және Ауғанстан шекарасына жылдам әскери жол ашуға мүмкіндік берді. 1885 жылы қазіргі Ауғанстан аумағындағы Мервтен оңтүстікке қарай орналасқан Панджех оазисін Ресей аннексиялағаннан кейін дағдарыс туды, бұл Ұлыбританиямен соғысқа жақын әкелді. Ресейлер Ауғанстанның Герат қаласына қарай аттануды жоспарлап отыр деген қауіп болды. 1898 жылға дейін Транскаспий Кавказ генерал-губернаторының құрамында болды және Тифлистен басқарылды, бірақ сол жылы ол Ресей Түркістан облысының құрамына енді және Ташкенттен басқарылды. Дегенмен, Түркістан оқшауланған отаршылдық бекініс болып қалды, оның әкімшілігі бұрынғы исламдық режимдердің көптеген ерекшеліктерін сақтады, соның ішінде қадистер соттары мен жергілікті "ақсақалдарға" (ақсақалдарға) көп билікті берген "туған" әкімшілігі болды. 1897 жылы Транскаспий темір жолы Ташкентке жетіп, ақыры 1906 жылы Орынбордан Ташкентке дейінгі далалық аймақ арқылы Еуропалық Ресеймен тікелей теміржол байланысы ашылды. Бұл Түркістанға бұрынғыдан гөрі көптеген славян қоныс аударушыларының келуіне әкелді, олардың қоныстануын Санкт-Петербургте құрылған арнайы Көші-қон департаменті (Переселенческое Управление) бақылады. Бұл жергілікті түрікмен халқының наразылығын тудырды, өйткені Ашхабад сияқты, негізінен орыс тілді қалалар пайда болды. Аймақты басқарған ең белгілі әскери губернатор, әдетте, генерал Куропаткин болды, оның авторитарлық әдістері мен басқару стилі провинцияны оның ізбасарлары үшін басқаруды қиын етіп, 1916 жылы көтеріліске әкелді. Нәтижесінде, Транскаспияның әкімшілігі Ресей Түркістанындағы сыбайлас жемқорлық пен қатыгездіктің символына айналды, өйткені орыс әкімшілері өздерінің аудандарын шағын феодтарға айналдырып, жергілікті халықтан ақша талап етті. 1908 жылы граф Константин Константинович Пален Түркістанға реформа жасау комиссиясын жетекшілік етті, ол осы биліктің теріс пайдалануы, әкімшілік сыбайлас жемқорлық және тиімсіздік туралы толық есеп дайындады.
Революция және азаматтық соғыс
1917 жылғы Ресейдегі Қазан төңкерісінен кейін Ашхабад болшевиктерге қарсы оппозициялық күштердің базасына айналды, олар көп ұзамай Ташкент Кеңесінің шабуылына түсті. 1918 жылғы жазда коммунистер Ашхабадты басып алып, Совет құрды. Оған жауап ретінде Джунаид Хан және патшалық үкіметке адал күштер коммунистерді қуу үшін бірікті. 1919 жылғы шілдеде осы коммунистерге қарсы одақтастар Транскаспий тәуелсіз мемлекетін құрды. Генерал Уилфрид Маллесон басқаратын шағын британдық әскер 1919 жылға дейін Ашхабадты және Оңтүстік Түркіменстанның бір бөлігін басып алды. Британдық күштер немесе олардың Транскаспиялық одақтастары 26 Баку комиссарын атып өлтірген деген айып бар. Аймақ большевиктер билігіне қарсы бас көтерушілердің – басмаштардың соңғы орталықтарының бірі болды, соңғы түркімендер 1922-1923 жылдары шекарадан Ауғанстан мен Иранға қашып кетті.
Кеңес Одағы
1924 жылы 27 қазанда Түркістан АССР таратылды. КСРО және Түрікмен КСР Орталық Атқару Комитетінің декретіне сәйкес ол Кеңес Одағының республикаларының біріне айналды. Осы кезде Түрікменстанның қазіргі шекарасы қалыптасты. Түрікмен үкіметі Ашхабадты жергілікті революционердің құрметіне Полторацк деп атады, бірақ 1927 жылы "Ашхабад" атауы қайта орнатылды. 1925 жылғы ақпанда Түрікменстан Коммунистік партиясы Ашхабадта өзінің бірінші съезін өткізді. Осы кезеңнен бастап қала қарқынды өсіп, индустрияланды, алайда 1948 жылғы қазандағы Ашхабад жер сілкінісі салдарынан ауыр зардап шекті. Магнитудасы 7,3 шамасындағы жер сілкінісінен 10 000–110 000 адам қаза болды. Басқа жергілікті деректерге сәйкес, 176 мың тұрғынның үштен екісі мерт болды. 1950 жылдары 1375 шақырымдық Қарақұм каналы салынды. Амударья өзенінің суын тартып алып, мақта өндірісі үшін кең аумақтар ашылды. Бұл Арал теңізіне келіп түсетін су мөлшерін азайтып, экологиялық апатқа әкеп соқты. Түрікменстан кеңес республикаларының арасында экономикалық жағынан ең дамығандарына жатпады, экономикасы көбінесе аграрлық сипатта болды. Бұл, өте көп мұнай және газ ресурстарын барлау мен игеруге қарамастан болды – 1960 жылдары ашылған 62 триллион куб футттық Доулет-Абад газ кені Ресей мен Таяу Шығыстан тыс әлемдегі ең ірі газ кені болып табылды.
Тәуелсіздік және Түрікменбашы
Түрікменстан 1991 жылғы 27 қазанда Кеңес Одағының тарауы кезінде тәуелсіздік алды (жыл сайын ескеритіледі). Тәуелсіздік алған кезде Түрікменстан Коммунистік партиясының бұрынғы басшысы Сапармұрат Ниязов жаңа тәуелсіз мемлекеттің президенті болып қарсылығы жоқ сайлауда сайланды. 1991 жылдың күзінде Түрікменстан Коммунистік партиясының 25-ші съезінде партия өзін тарату туралы шешім қабылдады, бұл процесс 1992 жылға дейін жалғасты. Оның орнына Түрікменстан Демократиялық партиясы (ТДП) құрылды, ал 1991 жылғы 16 желтоқсанда 1990 жылғы қазанда Түрікменстан Президенті болып сайланған Сапармұрат Ниязов ТДП-ға бұрынғы ТКП мүшелеріне ресми мүшелік беру туралы жарлыққа қол қойды. "Түркменбасы", яки "Барлық түрікмендердің басшысы" атағын алған авторитарлық Ниязов тоталитарлық жеке тұлғаға табынушылықты дамытқаны айыпталды. Оның "Рухнама" атты еңбегі Түрікменстан мектептерінде міндетті оқулық ретінде танылды, ал күнтізбе айлары оның отбасы мүшелерінің құрметіне аталды. Түрікменстанда оппозициялық партияларға тыйым салынған, ал үкімет барлық ақпарат көздерін бақылайды. 1999 жылғы желтоқсанда Түрікменстан Конституциясы Ниязовқа өмір бойы президенттік лауазымда қалуға мүмкіндік беру үшін өзгертілді. Ниязов Түрікменстанның конституциялық бейтараптығының негізгі жақтаушысы болды. Осы саясат бойынша Түрікменстан ешқандай әскери одаққа қатыспайды және Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) бақылау күштеріне қатыспайды. Бұл, іс жүзінде, Түрікменстанның әлемдік саясаттан оқшаулануын білдіреді. 2004 жылдың соңында Ниязов Канаданың бұрынғы премьер-министрі Жан Кретьенмен Түрікменстандағы мұнай келісімі туралы, канадалық корпорация үшін талқылады. 2005 жылғы наурызда бұл кездесу туралы жаңалық Канададағы оппозициялық айналымдарда наразылық тудырды, олар бұл оқиға Кретьеннің беделіне нұқсан келтіруі мүмкін екенін мәлімдеді. 2005 жылы Ниязов өзінің елі Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығымен (ТМД) байланыстарын азайтатынын хабарлады, бұл посткеңестік мемлекеттердің бейресми одағы. Сонымен қатар, ол 2010 жылға дейін еркін және әділ сайлау өткізуге уәде берді, бұл көптеген батыс сарапшыларын таң қалдырды.
Ниязовтың өлімі
Ниязов 2006 жылғы қарашада жүрек ауруымен ауырып жатқанын мойындады. 2006 жылғы 21 желтоқсанда Ниязов күтпеген жерден қайтыс болды, соңынан мұрагер қалдырмады және мұрагерлік тізбегі белгісіз болды. Ниязовтың заңсыз ұлы деп естілетін бұрынғы премьер-министрдің орынбасары Гурбангулы Бердімұхамедов президент міндетін атқарушы болды. Конституция бойынша Халық кеңесінің төрағасы Өвезгелді Атаев осы лауазымға ие болуы керек еді. Атаев қылмыс жасады деген айыппен қызметтен алынды.
2006 жылдан бастап
2007 жылдың 11 ақпанында өткен сайлауда Гурбангулы Бердымухамедов 89% дауыспен және 95% қатысумен президент болып сайланды, бірақ сайлауды сыртқы бақылаушылар сынады. Сайланғаннан кейін Бердымухамедов шетелдік оқшаулануды азайтуға және Ниязовтың кейбір жекебасшылық және зиянды саясатын өзгертуге кірісті. Ашхабадта тегін және цензураланбаған интернетке қол жеткізетін интернет-кафелер ашылды, міндетті білім беру мерзімі тоғыз жылдан он жылға дейін ұзартылды, оқу бағдарламасына спорт және шетел тілдері сабақтары қайта енгізілді, ал үкімет өнер саласында бірнеше мамандандырылған мектептер ашу жоспарларын жариялады. Президент Бердымухамедов білім беру, денсаулық сақтау және зейнетақы жүйелерін реформалауды ұсынды, ал Ниязовтың жұмыстан шығарған түркі емес ұлт өкілдері қайта жұмысқа орналасты. Президент Бердымухамедов Ниязов пен президенттік лауазымға қатысты жеке басына табынуды азайта бастады. Ол бұрын президенттің келген жерінде өткізілетін әсем музыка мен би кештерін тоқтатуға шақырды, сондай-ақ түрікмендердің "қасиетті сертінің" – егер біреу Түрікменстан немесе оның президенті туралы жаман сөз айтса, тілі кеуіп қалатын бөлігін күніне бірнеше рет оқымай, тек "ерекше жағдайларда" оқуға рұқсат етті. Бұрын серт телеарналардың басында және соңында, оқушылар мектеп күнінің басында және елдегі кез келген ресми жиынның басында оқылған. Дегенмен, Бердымухамедов өзінің жеке басына табынуын (бірақ бұл алдыңғы президенттің табынуымен салыстырғанда шамалы) құрғандығы үшін сынға ұшырады. Мысалы, ол мемлекеттік баспасөз хабарламаларында толық аты-жөні жазылған жалғыз адам, ал басқа лауазымды адамдардың есімдері әдетте бір әріппен қысқартылады. Ол кейде елдің баспасөзінде "түрікмен жетекшісі" деп те аталады. Сонымен қатар, оның режимі Ниязовтың режимінен гөрі аздап жұмсақ болғанымен, ол әлі де қатаң авторитарлық режим болып табылады. 2007 жылдың 19 наурызында Бердымухамедов Ниязовтың ең танымал емес жарлықтарының бірін кері қайтарып, Ниязов бюджеттік дағдарысқа байланысты зейнетақысын қысқартқан 100 000 қарт адамға зейнетақысын қайтарды. 20 наурызда Ниязовтың жеке басына табынуын жоққа шығарудағы маңызды символдық шешім ретінде ол президенттің ескерткіштердің, мекемелердің немесе қалалардың атауын өзгерту құқығын жойды. 2007 жылдың 31 наурызында Мәриям қаласында Халқ Маслихатының 20-шы съезі басталды. Ауыл шаруашылығының тиімділігіне қатысты жаңа заңдар қабылданды және мектеп мұғалімдерінің жалақысы жақын арада 40%-ға өседі деп шешім қабылданды. 12 мамырда Ресей мен Түрікменстан Түрікменстаннан Ресейге Қазақстан арқылы жаңа табиғи газ құбырын салу туралы келісімге келді. Бұл Еуропалық Одақтың Түрікмен газын нарықтық бағадан төмен бағамен сатып алатын Ресейге энергетикалық тәуелділігінің артуына және нәтижесінде Ресейдің Шығыс Еуропадағы саяси ықпалының күшеюіне алып келуі мүмкін деген болжамдарға әкелді. 16 мамырда Бердымухамедов марқұм президент Ниязовтың кең ауқымды жеке басына табынуын құруға және ұстап тұруға ықпал еткен жоғары дәрежелі қауіпсіздік қызметкерін жұмыстан босатты, бұл оның осы уақытқа дейінгі ең батыл қадамдарының бірі деп сипатталды. Түрікменстанның ресми ақпарат құралдарының хабарлауынша, президенттік қауіпсіздік қызметінің басшысы Ақмырат Режепов президент жарлығымен қызметінен алынып, "басқа жұмысқа" ауыстырылды. Бұл жұмыстың мәні нақты айтылмады. 14 маусымда Бердымухамедов өзінің бұрынғы президентімен жабылып қалған Түрікмен ғылым академиясын қайта ашты. Ақпараттарға сәйкес, 25 маусымда Бердымухамедов бұрынғы Түрікменбашидің жеке қорын – Сапармурат Ниязовтың халықаралық қорын жабуды бұйырды және әскери реформалар сериясын бастау ниеті туралы мәлімдеді. Бердымухамедов 2007 жылдың 29 маусымында 50 жасқа толды. Ол "ерекше жетістіктері" үшін 1 килограмм салмақтағы алтын және алмаз инкрустациясы бар "Ватан" орденімен марапатталды. Сондай-ақ, Президент өзінің өмірбаянын жариялап, туған күнін тойлауға арналған салтанатты шара өткізді. Үкімет президенттің суреті бейнеленген 400 алтын және күміс монетаны да шығарды. 2008 жылы Бердымухамедов айлардың латын әліпбиіндегі атауларын және апта күндерінің дәстүрлі парсы және түрік тіліндегі атауларын қалпына келтірді (Ниязов оларды өзінің және анасының есімімен атаған), сондай-ақ Ниязовтың әйгілі алтын айналатын мүсінін Ашхабадтың орталық алаңынан жылжыту жоспарларын жариялады. Алайда ол батыс үлгісіндегі демократияға бет бұрмады. 2008 жылдың қыркүйегінде Халық кеңесі жаңа Конституцияны қабылдады. 2008 жылдың желтоқсанында Бердымухамедов ұлттық әнұранға бұрынғы президент Ниязовқа қатысты қайталама сілтемелерді алып тастау туралы өзгерістер енгізді. Жаңа нұсқа Ниязовтың қайтыс болған күнінің екінші жылдығы – 21 желтоқсанда күшіне енді. 2017 жылдың ақпанында президент Гурбангулы Бердымухамедов ресми нәтижелерге сәйкес, 97,69% дауыс алып үшінші мерзімге қайта сайланды, бұл қатаң бақылауда және көбінесе рәсімдік сипаттағы сайлау болды. Ол авторитарлық билеуші ретінде үкімділігін жалғастырды. 2022 жылдың 19 наурызында Сердар Бердымухамедов Түрікменстанның жаңа президенті болып ант берді, ол әкесінің орнын басты. Ол 12 наурызда өткен президенттік сайлаудың жеңімпазы деп жарияланды.