Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Алғашқы түркілер қолданған әліпби (6-10 ғасырлар)
Alphabet used by early Turks (6 10th centuries)
Бұл жазу жүйесінің аты Моңғолиядағы Орхон аңғарынан шыққан, онда Николай Ядринцевтің 1889 жылғы экспедициясы 8 ғасырдың басындағы жазуларды тапқан. Бұл Орхон жазуларын Василий Радлов жарияласа, 1893 жылы даниялық филолог Вильгельм Томсен оларды жазып шығарды. Бұл жазу жүйесі кейіннен ұйғыр қағанатында қолданылды. Сонымен қатар, 9 ғасырға жататын Енисей қырғыз жазуларынан Енисей түрі белгілі, және оның Түркістанның Талас аңғарындағы және 10 ғасырғы көне венгр әліпбиіндегі туыс жазулары бар. Әдетте сөздер оңнан солға қарай жазылған.
The script is named after the Orkhon Valley in Mongolia where early 8th century inscriptions were discovered in an 1889 expedition by Nikolai Yadrintsev. These Orkhon inscriptions were published by Vasily Radlov and deciphered by the Danish philologist Vilhelm Thomsen in 1893. This writing system was later used within the Uyghur Khaganate. Additionally, a Yenisei variant is known from 9th century Yenisei Kirghiz inscriptions, and it has likely cousins in the Talas Valley of Turkestan and the Old Hungarian alphabet of the 10th century. Words were usually written from right to left.
Шығу тегі
Көптеген ғалымдар, Вильгельм Томсеннен (1893) бастап, Орхон жазуының арамей әліпбиінен тараған нұсқаларынан, әсіресе Парсының пахлави және соғди әліпбилері арқылы, немесе санскритті жазу үшін қолданылған харошти арқылы шыққандығын ұсынды (мысалы, Ысық жазуы). Вильгельм Томсен (1893) Орхон жазуының хунно-скиф әліпбиінен туындаған болуы мүмкін деген хабарларды да атады, бірақ оларды негіссіз деп жобалады. Сондай-ақ, тамғалардың көне түркі жазуының бір көзі болуы мүмкін деген болжамдар айтылды, бірақ пішін және формадағы ұқсастықтарға қарамастан, бұл гипотеза растауға келмейтіндіктен кеңінен қабылданбады, себебі ерте тамғалар жеткілікті дәрежеде зерттелмеген және толық салыстыру жүргізуге мүмкіндік бермейді. Қазіргі қытай деректемелері 6-шы ғасырда түркілердің жазба тілі болған-болмағаны туралы келіспеушілік тудырады. 7-шы ғасырға жататын "Жоу кітабында" түркілердің соғди тіліне ұқсас жазба тілі болғаны айтылады. "Суй кітабы" мен "Солтүстік династиялар тарихы" түркілердің жазба тілі болмағанын мәлімдейді. Истван Васаридің сөзіне сәйкес, көне түркі жазуы алғашқы қағандардың тұсында ойлап табылып, соғди үлгісімен жасалған. Бұл жазудың бірнеше түрі 6-шы ғасырдың бірінші жартысында пайда болды.
Many scientists, starting with Vilhelm Thomsen (1893), suggested that Orkhon script is derived from descendants of the Aramaic alphabet in particular via the Pahlavi and Sogdian alphabets of Persia, or possibly via Kharosthi used to write Sanskrit (cf. the Issyk inscription). Vilhelm Thomsen (1893) also mentioned some reports that the Orkhon script could derive from Hunno Scythian alphabet, but rejected them as being specious. It has also been speculated that tamgas represent one of the sources of the Old Turkic script, but despite similarities in shape and forms, this hypothesis has been widely rejected as unverifiable, largely because early tamgas are too poorly attested and understood to be subject to a thorough comparison. Contemporary Chinese sources conflict as to whether the Turks had a written language by the 6th century. The Book of Zhou, dating to the 7th century, mentions that the Turks had a written language similar to that of the Sogdians. Two other sources, the Book of Sui and the History of the Northern Dynasties, claim that the Turks did not have a written language. According to István Vásáry, Old Turkic script was invented under the rule of the first khagans and was modelled after the Sogdian fashion. Several variants of the script came into being as early as the first half of the 6th century.
Корпус
Ежелгі түркі тіліндегі корпус шамамен екі жүз жазбадан және бірқатар қолжазбалардан тұрады. 7-10 ғасырларға жататын жазулар қазіргі Монғолияда (Екінші түркі қағандығы мен одан кейін келген ұйғыр қағандығының аймағы), Оңтүстік Сібірдің орталық бөлігіндегі Енисей алқабында, сондай-ақ Алтай тауларында және Сіньцзянда аз санда табылған. Мәтіндердің көп бөлігі – некрологтар (ресми немесе жеке), бірақ археологиялық заттарда, оның ішінде бірнеше қола айналарда граффитилер мен қысқа жазулар да кездеседі. 9 ғасырдан бұрынғы ежелгі түркі қолжазбалары қазіргі Сіньцзяннан табылған және Орхон өзені аңғары мен басқа жерлердегі ежелгі түркі жазбаларындағыдан өзгеше түркі диалектісі – көне ұйғыр тілінде жазылған.
The Old Turkic corpus consists of about two hundred inscriptions, plus a number of manuscripts. The inscriptions, dating from the 7th to 10th century, were discovered in present day Mongolia (the area of the Second Turkic Khaganate and the Uyghur Khaganate that succeeded it), in the upper Yenisey basin of central south Siberia, and in smaller numbers, in the Altay mountains and Xinjiang. The texts are mostly epitaphs (official or private), but there are also graffiti and a handful of short inscriptions found on archaeological artifacts, including a number of bronze mirrors. The Old Turkic manuscripts, of which there are none earlier than the 9th century, were found in present day Xinjiang and represent Old Uyghur, a different Turkic dialect from the one represented in the Old Turkic inscriptions in the Orkhon valley and elsewhere.
Таңбалар кестесі
Ежелгі түркі тілі сингармониялық тіл болғандықтан, бірнеше дауыссыз таңбалар екі "сингармониялық топқа" бөлінеді, бірі алдыңғы дауыстыларға, екіншісі артқы дауыстыларға арналған. Мұндай дауыстыларды дауыссыз таңбаның ішкі қасиеті ретінде қарастыруға болады, бұл көне түркі әліпбиіне абугида түріндегі жазудың ерекшелігін береді. Осындай жағдайларда, артқы және алдыңғы дауыстылармен қолданылатын дауыссыз таңбаларды көрсету үшін ¹ және ² жоғарғы индекстермен сандар қолданылады. Бұл әдет Томсен (1893) енгізген, кейін Габаин (1941), Малов (1951) және Текин (1968) одан әрі қолданды.
Old Turkic being a synharmonic language, a number of consonant signs are divided into two "synharmonic sets", one for front vowels and the other for back vowels. Such vowels can be taken as intrinsic to the consonant sign, giving the Old Turkic alphabet an aspect of an abugida script. In these cases, it is customary to use superscript numerals ¹ and ² to mark consonant signs used with back and front vowels, respectively. This convention was introduced by Thomsen (1893), and followed by Gabain (1941), Malov (1951) and Tekin (1968).
Юникод
Ежелгі түркі тілінің Юникод блогы U+10C00–U+10C4F. Ол 2009 жылдың қазан айында 5.2 нұсқасымен бірге Юникод стандартына қосылды. Бұл блок жеке әріптердің "Орхон" және "Енисей" варианттарын қамтиды. Windows 8 жүйесінен бастап, Segoe шрифтінде Ежелгі түркі жазуына қолдау қосылды.
The Unicode block for Old Turkic is U+10C00–U+10C4F. It was added to the Unicode standard in October 2009, with the release of version 5.2. It includes separate "Orkhon" and "Yenisei" variants of individual characters. Since Windows 8 Unicode Old Turkic writing support was added in the Segoe font.