Кіріспе

Неміс социалисі, заңгер және әлеуметтанушы Теодор Юлиус Гайгер (9 қараша 1891 жылы Мюнхенде, Германия – 16 маусым 1952 жылы) – неміс социалисі, заңгер және әлеуметтанушы, ол құқық социологиясы, әлеуметтік жіктелу және әлеуметтік ұтқырлық, әдістеме және интеллигенцияны, басқа да көптеген мәселелерді зерттеді. Ол Даниядағы алғашқы социология профессоры болып табылады және Орхус университетінде қызмет еткен (1938–1940).

Өмір

Гейгер Баварияның Ландшут қаласында өскен. Ол Скандинавияға қызығушылық танытып, Скандинавия тілдеріне ерте кезден бейімділігі болған. Гимназия мұғалімінің ұлы, Гейгер 1910-1912 жылдары Мюнхен университетінде, ал 1912-1914 жылдары Вюрцбург университетінде заң және саясаттануды оқыды, сонда ол заң ғылымдарының докторы дәрежесін алды. Сол жылы ол Мюнхендегі Статистикалық Рейхсамтта көмекші болып жұмыстанады, 1924 жылдан 1933 жылға дейін сауда статистикасы бөлімінде қызмет етеді. Бірақ оның үйі Берлинде болды, онда ол 1920 жылдан 1929 жылға дейін армия министрлігі туралы жаңалықтарды жариялаған Fremde Presse (Шетел прессасы) журналын шығарды. Сонымен қатар, ол жаңадан құрылған Берлиннің Volkshochschule (ересектер білім беру орталығы) ақпараттық журналын редакциялады, онда ол мұғалім ретінде жұмыс істей бастады. Гейгер жұмысшы табының ересек азаматтарына негізгі академиялық және мәдени білім берілген кезде Volkshochschule-де сабақ берді. Осы жерде ол студенттерінде сыншыл ойлау мен зияткерлікке ұмтылысты қалыптастыру арқылы ересектер білімінің әлеуметтік және саяси салдарына назар аудару мүмкіндігіне ие болды. Ол 1943 жылға дейін осы жерде тұрды, тіпті Дания азаматтығын алды. 1939 жылы ол Sociologi атты, бірнеше онжылдықтар бойы маңызды оқулық болған кітап жазды. Гейгер таптық күрестің институционализациясын талдады, оны демократияландыру деп атады және оны корпоративизммен байланысты қарастырды. Гейгер 160-тан астам еңбек жариялады, бірақ олардың небары бір бөлігі ғана қазірге дейін ағылшын тіліне аударылған. Гейгердің еңбектерінің Дания тіліндегі толық жинағы Орхус университетінің Герт Фодесі (Германия, Эрфурт университетінің профессоры Клаус Родакс редакциялаған) неміс тіліне аударылып, түсіндірілген нұсқасы жарық көрді.

Әдістеме

Гейгер әлеуметтік ғылымдар әдіснамасына көптеген маңызды үлес қосты. Гейгер индуктивті зерттеулерді эмпирикалық деректермен негіздеудің маңыздылығын, сондай-ақ эмпирикалық дәлелдерді талдаудағы теорияның рөлін атап өтті. Ол ұғымдардың тек байқау мен тәжірибеден ғана туындамай, олармен қолдау табатынын сендірді. Орхус университетінің философия профессоры Свенд Ранульф, Гейгер сол университетте социологиядан профессор болып жұмыс істеген кезде, әлеуметтік ғылымдар әдістемесі жөнінде оқулық жазып, кейбір әлеуметтік ғалымдардың әдістемелеріне қарсылық білдірді. Ол әсіресе Гейгерге қарсы пікір айтты. Ранульф 1938 жылы Гейгерге берілген профессорлық лауазымға үміткер болған. Ранульф өзінің оқулығында кейбір социологтардың, оның ішінде Теодор Гейгердің әдістемелері жаңа нацистік қозғалысқа алып келуі мүмкін екенін мәлімдеді. 1946 жылы Гейгер «Ранульф Гейгерге қарсы, шабуыл және қорғаныс» атты қысқа кітап жазып, жариялады. Бұл кітапта Гейгер өзінің әдістемелерін ерекше мұқият сипаттап, эмпирикалық социологияның ұғымдарға негізделетінін, бірақ әлеуметтік процестер мен құбылыстарды сандық тұрғыдан зерттейтінін көрсетті. Ол Ранульфтың деректерді әділдікпен жинау керек деген пікірін қолдады, сонымен қатар зерттеуде деректерді жинаудан бұрын ұғымдар қалыптасатынын, ал мұндай ұғымдар деректер жиналғаннан кейін қайта қаралуы мүмкін болғанымен, ұғымдық негізсіз деректерді жинаудың логикалық еместігін қорғады. Ранульфтың сапалық деректер мен оларды түсіндіруге қарсылығына жауап ретінде Гейгер зерттеуші құндылықтардан мүлдем алыс тұрған жағдайда, оларды талдауға болатынын айтты. Гейгер 1948 және 1949 жылдары әдістемелік теориялық ойлары туралы бірнеше мақала жариялады.

Әлеуметтік қабаттану және мобильділік

Әлеуметтік қабаттану және әлеуметтік ұтқырлық Гейгердің негізгі қызығушылықтарының бірі болды және осы салаларда ол социология ғылымына елеулі үлес қосты. Оның әлеуметтік қабаттануға деген қызығушылығы 1920 жылдары басталды, ол бастапқыда марксистік сынып анықтамасын қабылдаған кезде. Алайда, Гейгер өте кешін өзінің сынып анықтамасын және осы тақырыптағы бірнеше теорияларды жасады. 1930 жылы жарық көрген «Сынып ұғымының теориясы және пролетариат сыныбы» атты еңбегінде ол өзінің көзқарасын марксистік тұжырымдамадан, яғни сыныптық құрылымның өндіріс құралдарына меншік құқығымен толығымен анықталады деген пікірден ажыратып көрсетті. Гейгер марксистік сынып идеологиясының дұрыс жалпылау екенін, бірақ ол «үлгілік ұғым» екенін және шындықтың тек бір бөлігін ғана көрсететінін айтты. Оның пікірінше, марксистік екі сыныптық модель капитализмнің бастапқы формаларын дұрыс сипаттаса да, қазіргі заманғы даму Маркстің сыныптардың поляризациялануы және сыныптық қақтығыстың күшеюі туралы болжамдарын растамады. Ол қоғамның динамикалық екеніне сенді, сондықтан Маркспен келіскенмен, марксистік анықтама мен түсініктерден өзге де қабаттану себептері мен түрлері бар деп санады. Оның орнына ол қоғамның сыныптарын кезеңдер тұрғысынан қарастырды, содырлық қоғам Гейгердің қазіргі сыныптық қақтығысынан бұрын, ал қоғамның ерекше, нақты әлеуметтік топтарға бөлінетін жаңа кезеңі келеді. Ол табыс, білім деңгейі және саяси билік сияқты факторларды да қабаттанудың жаңа көрсеткіштері ретінде мойындады. Гейгер әлеуметтік қабаттанудың күрделі моделін және типологиясын жасады, ол 1955 жылы жарық көрген «Социология сөздігінде» жарияланды. Гейгер марксизмді көп жағдайда қорғады, бірақ марксистік сынып теориясының көптеген болжамдары іске аспады деген пікірлермен де келісті. 1932 жылы Гейгер Германиядағы сыныптарды талдады. Талдау әлеуметтік қабаттануды эмпирикалық зерттеуге негізделген. Деректерді талдау барысында ол халықты бес топқа бөлді, бұл Маркстің қолданған капиталистер мен пролетариаттан гөрі күрделірек, сыныптың объективті экономикалық критерийлерін анықтауға мүмкіндік берді. Мұнда ол әлеуметтік сыныпты талдаудың объективті және субъективті формаларын ажыратты, олар тиісінше объективті әлеуметтік мәртебе және субъективті сыныптық сана. Ол «ескі» шаруалар, қолөнершілер мен саудагерлердің орта класын жақсы білім алған мамандардың «жаңа» орта класынан ажыратты. Гейгер жаңа жалақы алатын орта класты пролетариаттың эволюциясы ретінде қарастырды. Ол сондай-ақ орта кластың нацизм сияқты жаңа экстремистік идеологияларға бейімділігіне сенді, себебі оның қауіпсіз сыныптық сәйкестігі болмағандықтан, ол қорғаныссыз және осал жағдайда болды. Ол орта класс туралы осы идеяларын Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жарық көрген «Еріткіш ыдыстағы сыныптық қоғам» еңбегінде кеңейтті. Лондонда Гейгер мен Дэвид Гласс әлеуметтік қабаттану және ұтқырлық жөніндегі кіші комиссия құрды және олар халықаралық ұтқырлық пен қабаттануды салыстыра зерттеуді бастады. 1949 жылы Гейгер Орхуста әлеуметтік қабаттануды эмпирикалық зерттеді. Зерттеу Орхустың жалпы санағы арқылы жүргізілді, субъектінің өзінің кәсібі туралы сұрақтармен қатар, әкесінің және қарындасының кәсібі туралы сұрақтар қойылды. Зерттеуге 40 000-нан астам ер адам қатысты. Зерттеу мұқият және объективті жүргізілді. Ол барлық факторлар мен айнымалыларды ескеріп, нәтижелердің дұрыстығын қамтамасыз етті. Талдауында жеке қатынастарды дәлелдеудің орнына, ол топтардың көлемі мен әлеуметтік мәртебесінің ірі масштабтағы өзгерістеріне әсер ететін топтық ауытқуларға назар аударды және вертикальді ұтқырлықты қараудың орнына, он сегіз кәсіптік санаттағы ұрпақтар арасындағы ұтқырлықты қарастырды. Деректердің негізгі нәтижесі уақыт өте келе әлеуметтік ұтқырлықтың төмендеуі болды. Гейгердің талдауында ол бұл нәтижелерді қабаттану түрінің өзгеру кезеңінен кейінгі тұрақтылықтың артуын көрсетеді деп түсіндірді. Ол мұны 1930 және 1940 жылдары Данияның демократиялануына байланысты болды, ол жоғары ұтқырлыққа деген қажеттілік пен ықыластың төмендеуіне әкелді деп мәлімдеді.

Идеология және құндылықсыз ойлау

Идеология Гейгер үшін – «білім теориясындағы ұғым» немесе «теориялық тұрғыдан қарастырылған атеоретикалық». Оның идеологияның нақты анықтамасы: Теориялық және фактілік деп мәлімделген, бірақ теориялық, объективті немесе эмпирикалық тұрғыдан дәлелденбеген немесе жарамсыз элементтерді қамтитын мәлімдеме. Оның әдістемелік негізге сүйенген идеология теориясы: «Қиялдың өнімінен объективті шындықты талап ету – идеология және жарамсыз». Гейгер құндылықтардан еркіндікке, яғни құндылық пен факт арасындағы айырмашылыққа және ғылымның құндылықтарға қатысты баға беру кезінде жарамды бола алмайтынына қатты мән берді. Құндылыққа қатысты баға – идеологиялық мәлімдеме, себебі ол құндылықты факт ретінде жасырып, оның жарамды және объективті екенін дәлелдеуге тырысады. Гейгерді осы сенімдерге Уппсала мектебі мен Хагерстром жеткізді. Гейгердің құндылық нигилизмі – оның моральдық талаптарға негізделген әлеуметтік нормалардың заңсыздығын жақтауы. Ол осы тұрғыдан құрылымдық функционализмге қарсы тұрады. Құндылық нигилизмі құндылықтарды бағалауға мүмкіндік береді, бірақ оларды теорияға айналдыруға жол бермейді. 1960 жылы қайтыс болғаннан кейін жарық көрген «Догомасыз демократия» атты соңғы еңбегінде Гейгер «интеллектуалды гуманизмге», «халықты сауаттандыруға», «ақыл-ойы демократияландыруға», «эмоциялардың аскетизміне» және «құндылықтарға қатысты баға беруден бас тартуға» шақырады. Ол осы соңғы еңбегін өзінің ең маңызды саяси үлесі деп есептеді.

Зиялы қауым

Теодор Гейгер интеллигенцияны "көрнекті мәдениеттің нысандарын жасайтын адамдар" деп анықтады. Мұнда "нысандар" сөзі тек тура мағынада түсінілмеуі керек. Гейгер интеллигенцияны функционалдық термин ретінде қарастырды, ол интеллектуалдан ерекшеленеді, себебі интеллектуал материалдық емес ұғымдар мен маңыздылықты ұстанатын, бірақ міндетті түрде жаратуға қатыспайтын адамды білдіреді. Гейгердің пікірінше, интеллигенцияның функциялары: прогреске серпіліс беру, өмірді рухани етуге қызмет ететін өнер мен білім туындыларын жасау, өмірді ұтымды ету мақсатында қолданылатын ғылымды дамыту және билікті сынау. Осы соңғы функция – билікті сынау, қоғамдағы кез келген қазіргі немесе болашақ билік құрылымдарын, олардың топтың жарату қабілетін қысымға тарту мүмкіндігіне байланысты сынға алуды білдіреді. Алайда, оларды революциялық күш деп жаңылыстыруға болмайды. Оның теориясы Мангеймнің интеллигенцияны саяси лидерлер ретінде қарастыруына қарсы жауап ретінде қалыптасты. Гейгер интеллигенцияның сын функциясын күштілердің идеологиясын жою міндеті деп есептеді, өз идеологиясын жасау емес. Бірақ, Гейгердің айтуынша, бұл олардың міндеті болмаса да, олар оны іске асырады. Ол интеллигенция өнер немесе қиял туындыларын жасауы керек деп ойлады, ғылыми теорияларды эмпирикалық деректермен қолдауы керек, бірақ қиял мен теорияны идеология түрінде біріктірмеуі керек. Интеллигенция, топ ретінде, ешқандай бір әлеуметтік тапқа жатпайды, объективті де, субъективті де сөйлескенде. Шындығында, Гейгер оларды төрт әлеуметтік тапқа бөледі: аристократия, буржуазия, пролетариат және демократиялық топ. 1943 жылы Уппсала мектебінде интеллигенция туралы дәріс оқығаннан кейін, Гейгер 1944 жылы олардың қоғамдағы орны, функциялары және шығу тегі туралы жазды. Бұл еңбек 1949 жылы жарық көрді. Содан кейін ол Данияға оралды, онда Дания интеллигенциясының шығу тегі мен құрылымы туралы эмпирикалық зерттеу жүргізді, ол Данияның биографиялық энциклопедиясына негізделген, бұл оған топты төрт жүз жыл бойы зерттеуге мүмкіндік берді.

Жарияланымдар

1919 жылғы "Қорғаншылық бақылау" (Die Schutzaufsicht). Бреслау (сол кездегі Германия): Шлеттер. 1920 Жаңа мемлекет құқығындағы әйел және баланың ерекше жағдайы: сындық құқықтық салыстыру негізіндегі тәжірибе. Мюнхен: Швайцер. 1926 "Жаппай және оның әрекеті: революция социологиясына үлес". Штутгарт (Германия): Энке. 1927 "Топ және қауымдастық және қоғам категориялары". Әлеуметтік ғылымдар және әлеуметтік саясат архиві 58:338–374. 1928 "Қоғамдық қалыптасулар". Карлсруэ (Германия): Браун. (1931а) 1959 "Жетекшілік". Социологияның анықтамалығы, 136–141 беттер. Жаңа редакция. Штутгарт (Германия): Энке. (1931б) 1959 "Қауымдастық". Социологияның анықтамалығы, 173–180 беттер. Жаңа редакция. Штутгарт (Германия): Энке. (1931в) 1959 "Қоғам". Социологияның анықтамалығы, 201–211 беттер. Жаңа редакция. Штутгарт (Германия): Энке. (1931г) 1959 "Революция". Социологияның анықтамалығы, 511–518 беттер. Жаңа редакция. Штутгарт (Германия): Энке. (1931д) 1959 "Социология". Социологияның анықтамалығы, 568–578 беттер. Жаңа редакция. Штутгарт (Германия): Энке. 1932 Немец халқының әлеуметтік жіктелуі: статистикалық негіздегі социографиялық тәжірибе. Штутгарт (Германия): Энке. 1933а "Немец жұмысшыларының әлеуметтік құрылымы". Әлеуметтік ғылымдар және әлеуметтік саясат архиві 68:151–188. 1933б "Экономикалық тәуелсіздердің статистикалық талдауы". Әлеуметтік ғылымдар және әлеуметтік саясат архиві 69:407–439. 1934 Мұраны күту: негіздер, жоспарлау, шектеулер. Штутгарт (Германия): Энке. 1935 Samfund og arvelighed: Әлеуметтік зерттеу. Копенгаген: Мартин. 1939 Sociologi: Негіздер және негізгі мәселелер. Копенгаген: Nyt Nordisk Forlag. 1941 "Бәсеке: социологиялық талдау". Орхус университеті, Acta jutlandica, Жылдық баяндама, 13 том, 2 нөмір. Орхус (Дания): Universitets Forlaget. 1943 "Жарнамаға сын". Копенгаген: Nyt Nordisk Forlag. (1944) 1949 Қоғамдағы интеллектуалдардың міндеттері мен орны. Штутгарт (Германия): Энке. → Алғаш рет Intelligensen деп жарияланды. 1946а Упсаладағы мораль және құқық жөніндегі пікірталас. Копенгаген: Мунксгаард. 1946б Ранулф Гейгерге қарсы: шабуыл және қорғаныс. Копенгаген: Nyt Nordisk Forlag. (1947) 1964 Құқық социологиясы бойынша алдын ала зерттеулер. Орхус университеті, Acta jutlandica, Жылдық баяндама, 19 том, 1 нөмір. Нойвид (Германия): Лухтерханд. (1948) 1949 Шмельцтигельдегі кластық қоғам. Кёльн (Германия): Кипенхьюер. → Алғаш рет дания тілінде жарық көрді. 1949 "Данияның реформациядан бүгінгі күнге дейінгі интеллектуалдары: эмпирикалық мәдени-әлеуметтік зерттеу". Орхус университеті, Acta jutlandica, Жылдық баяндама, 21 том, 1 нөмір. Орхус (Дания): Universitets Forlaget. 1951а "Жаппай қоғам туралы аңыз". Құқық және әлеуметтік философия архиві 39:305–323. 1951б Данияның орта қаласындағы әлеуметтік өзгерістер. Орхус университеті, Acta jutlandica, Жылдық баяндама, 23 том, 1 нөмір. Орхус (Дания): Universitets Forlaget. 1952 Fortidens moral og fremtidens. "Өткеннің моралі және болашақтың моралі". Копенгаген: Рейтцель. 1953 Идеология және шындық: ойлаудың социологиялық сыны. Штутгарт (Германия) және Вена: Гумбольдт. → Өлгеннен кейін жарық көрді. 1954а "Интеллектуал". Әлеуметтік ғылымдар анықтамалығы, 5 том, 302–304 беттер. Штутгарт (Германия): Фишер. → Өлгеннен кейін жарық көрді. 1954б "Идеология". Әлеуметтік ғылымдар анықтамалығы, 5 том, 179–184 беттер. Штутгарт (Германия): Фишер. → Өлгеннен кейін жарық көрді. (1955) 1962 "Әлеуметтік жіктелу теориясы". Теодор Гейгер, Социологияға еңбектер: әдіс, қазіргі заманғы ірі қоғам, құқықтық социология, идеологиялық сын, 186–205 беттер. Нойвид (Германия): Лухтерханд. → Өлгеннен кейін жарық көрді. Бастапқыда В. Бернсдорф және Ф. Бюлов редакциялаған Социология сөздігінде жарық көрді. (1960) 1963 Догмасыз демократия: пафос пен сабыр арасындағы қоғам. Мюнхен: Шешен. → Алғаш рет өлімінен кейін Die Gesellschaft zwischen Pathos und Nüchternheit деп жарияланды. Социологияға еңбектер: әдіс, қазіргі заманғы ірі қоғам, құқықтық социология, идеологиялық сын. Нойвид (Германия): Лухтерханд, 1962 жыл.