Кіріспе

Грек мифологиясында Леда (көне грекше: Λήδα) – Спарта патшайымы болған Этолия ханшайымы. Овидийдің сөзіне қарағанда, ол әдемі қара шашы және қардай аппақ терісімен әйгілі болған. Оның мифы Ренессанс және одан кейінгі кезеңдердегі өнерде Леда мен аққу мотивінің пайда болуына себепкер болды.

Отбасы

Леда – Этолия патшасы Тестийдің қызы болғандықтан, оны Тестия деп те атаған. Оның анасы Левкиппе, Периердің қызы Деидамея, Клеобеяның қызы Эвритемида немесе Плевронның қызы Лаофонте болуы мүмкін. Алкман айтуынша, Леданың ата-анасы Глаук пен Лаофонте болған.

Ол Спарта патшасы Тиндарейге үйленді және одан Трояның Еленасы, Клитемнестра, Кастор және Поликстің (кейде "Полидей" деп те атайды) анасы болды. Леда Тиндарейден тағы үш қыз туды: Тимандра, Фибе және Филоное.

Мифология

Леда Зевстің назарында болды, ол оны аққу кейпінде баурап алды. Аққу болып, Зевс қуып келе жатқан бүркіттен қорғану үшін оның құшағына құлады. Олардың бір түні күйеуі Тиндареймен бірге жатқан Леданың бірге болуынан екі жұмыртқадан Елена (кейіннен әдемі "Троялық Елена" деп аталды), Клитемнестра және Кастор мен Поллюкс (Диоскури деп те аталады) жарық көрді. Қай бала өлмейтін патша Тиндарейдің ұрпағы, ал қайсысы Зевстің ұрпағы, яғни жартылай өлмейтін, туралы мәліметтер әртүрлі, сондай-ақ қай бала қай жұмыртқадан шыққандығы да белгісіз. Бөліну көбінесе жартылай адам, жартылай құдай болып келеді, бірақ жұптасу әрқашан балалардың тегін көрсете бермейді. Кастор мен Поллюкс кейде екеуі де өлді, кейде екеуі де құдай. Бір тұжырым бойынша, егер олардың біреуі ғана өлмейтін болса, ол Поллюкс. Сондай-ақ, Елена Зевстің қызы екені де айтылады. Гомердің "Илиада" дастанында Елена Троя қабырғаларынан төмен қарап, ахейлердің арасында бауырларын неге көрмейтінін ойланады. Баяндаушы олардың екеуі де қайтыс болғанын және туған жері Лакедемонға жерленгенін айтады, яғни кем дегенде гомерлік дәстүрде екеуі де өлді. Мифтің тағы бір нұсқасы бойынша, Немезис (Νέμεσις) Еленаның анасы болды және Зевс оны аққу кейпінде жүкті етті. Бір шабандоз жұмыртқаны тауып, Ледаға тапсырды, ол жұмыртқадан шыққанша сақтап тұрды. Жұмыртқадан шыққан соң, Леда Еленді өзінің қызы ретінде қабылдады. Зевс Еленаның тууына орай аспанда "Аққу" шоқжұлдызын жасады.

Өнер саласында

Леда мен аққу, Леда мен жұмыртқа, және Леда мен оның балалары ежелгі өнерде жиі бейнеленген тақырыптар еді. Классикалық кезеңнен кейін ол – қуатты шабыт көзіне айналды. Бұл Уильям Батлер Йейтстің «Леда мен аққу» поэмасының негізгі тақырыбы. Ол сондай-ақ Оноре Десмонд Шаррердің «Леда және жандар» атты картинасының басты нысаны, ол әрі әнші Элвис Преслидің ата-анасына арналған және қазіргі уақытта Смит колледжінің өнер мұражайында сақталуда. Австралиялық суретші Сидни Нолан 1950-1960 жылдары Троя соғысы және Бірінші дүниежүзілік соғыс мифтерімен байланысты «Леда мен аққу» тақырыбында оннан астам туынды жасады. 2022 жылдың қазанында бұл миф Хозиерді АҚШ Жоғарғы Сотының «Доббс Джексонға қарсы» шешіміне жауап ретінде ән жазуға шабыттандырды, ол «Роу против Уэйд» шешімін күштен шығарды. Әннің атауы – «Леда үстіндегі аққу».