Кіріспе

Коммунистік Югославияның қауіпсіздік агенттігі Халықты қорғау департаменті, көбінесе серб-хорват тілінде OZNA деп белгілі, 1944 және 1946 жылдар аралығында Коммунистік Югославияның қауіпсіздік агенттігі болып жұмыс істеді.

Негізін қалау

ОЗНА 1944 жылғы 13 мамырда Жосип Броз Титоның шешімімен және 1966 жылы құлағанға дейін Саяси бюроның жетекші мүшесі, сондай-ақ Жосип Броз Титоның жақын серігі Александр Ранковичтің (қарындас аты Марко) басшылығымен құрылды. 1944 жылғы 24 мамырда, «Россельспрунг» операциясына бір күн бұрын Тито Әскери соттар ережелеріне қол қойды, онда 27-бапта сотталушының кінәлі немесе кінәсіз екендігіне қатысты шешімді дәлелдерге қарамастан, соттың еркін бағалауына сүйене отырып қабылданатыны айтылған. ОЗНА жүргізген тергеулердің нәтижесінде әскери соттар өз шешімдерін шығарды.

Функция

OZNA құрылғанға дейін барлау және қауіпсіздік міндеттерін бірнеше ұйым атқарды. 1944 жылдың көктемінде бұл міндеттерді Орталық және Батыс Босниядағы, Хорватияның бір бөлігіндегі және Воеводинадағы халықты қорғау секциясы; Хорватия, Воеводина және Черногориядағы аумақтық барлау орталықтары; Словениядағы Словения Ұлттық азаттық комитеті төрағалығының Ішкі істер бөліміндегі барлау бөлімі; сондай-ақ Орталық Сербия, Македония және Косоводағы партизандық отрядтарының барлау қызметі жүзеге асырды.

Іс-шаралар

Ұлттық азаттық армиясы 1945 жылдың 1 наурызында Югослав армиясы (ЯА) деп атын өзгерткенде, Демократиялық федеративтік Югославияның ОЗНА арнайы директивамен (1945 жылдың 24 наурызы) ЯА-ның жаңа ұйымын – ОЗНА-ны жариялады. ОЗНА әскери басқару орындарын, мекемелер мен бөлімшелерді қарсы барлаумен қорғауға тікелей басшылық етті. Тәуелсіз корпус құрамында бөлімдер құрылды. Осы үшінші ОЗНА бөлімі 1945 жылдың шілде айының соңына дейін күшінде болды. 1945 жылы ОЗНА-ның «әскери» және «азаматтық» бөлімдері бөліне бастады, ал 1946 жылдың наурызында толыққандай бөлініп шықты. Сол кезде ЯА KOS қауіпсіздік жөніндегі әкімшілік дирекциясы (Kontra Obaveštajna Služba) әскери бөлімнен, ал Мемлекеттік қауіпсіздік дирекциясы (UDBA) азаматтық бөлімнен құрылды. ОЗНА әскери қарсы барлау қызметі тәуелсіз болғаннан кейін үшінші бөлімінен айырылды, сол себепті бұрынғысына байланыссыз жаңа үшінші бөлім құрылды. Ол бастапқыда Германияның құпия қызметін (әсіресе Гестапоны) қайта құру және оларға қарсы күресу операцияларына бағытталды. Кейін үшінші бөлім барлық шетелдік құпия қызметтер, шекаралар және шетелдік азаматтардың қозғалысымен айналысты (бұл негізінен бесінші бөлімнің міндеттері еді). Төртінші бөлім 1941 жылдан бері OF VOS-те жиналған ақпаратты сақтауды жалғастырды. Бастапқыда 4000 адам туралы мәліметтер болған, соғыс аяқталысымен олардың саны 17 750-ге жетті. ОЗНА-ға Югославия армиясының Жоғарғы Бас қолбасшысы, маршал Иосип Броз Тито тікелей бағынышты басшы басқарды.

"Халық жауларының" жаппай қазасы

Өзінің барлық тарихы бойы ОЗНА заңсыз әрекеттерге барып, оның ішінде "революцияны" жүргізуді желеу етіп, "халық жауларын" жаппай қырғынға ұшыратты. "Халық жаулары" қатарына жергілікті антикоммунистік күштер ғана емес, сонымен қатар коммунистерді қолдамаған белгілі тұлғалар, оккупациялық билікпен ынтымақтасқандар, байлар, Хорватия қарулы күштерінің (Хорватия тәуелсіз мемлекеті) тұтқынға алынған мүшелері және діни ұйымдардың өкілдері, олардың дініне қарамастан, кірді. Орталық Сербия, Косово, Босния және Герцеговина, Хорватия және Словенияда күшті қарулы антикоммунистік және фашистік топтардың болуы осы кезеңнің ерекшелігі болды. Олардың кейбіреулері жаңа коммунистік билікке елеулі қарсылық көрсетті. ОЗНА мен КНОЖ қарулы антикоммунистік топтармен күрескен кезде тергеу немесе сот процесінсіз тұтқындарды өлтірді, тіпті олармен байланысы бар бейбіт азаматтарды да қырды. Коммунистер жасаған қасіреттердің көп бөлігі СФРЮ кезеңінде жасырылды. Сербия үкіметі мен Әділет министрлігі 1944 жылдың күзінде Сербияны бақылауға алғаннан кейін Югослав партизандық қозғалысының мүшелері жасаған қасіреттерді зерттеу үшін комиссия құрды. Комиссияның есебінде 1944 жылдың күзінен бастап Сербияда коммунистер жеңіске жеткеннен кейін түрлі себептерден қайтыс болған 59 554 адамның тізімі келтірілді.