Винченцо Лунарди: Англиядағы алғашқы ауа шарларының пионері

Кіріспе

Винченцо Лунарди (11 қаңтар 1754 жылы Луккада дүниеге келген – 1 тамыз 1806 жылы Лиссабонда қайтыс болған) – италияндық аэронавтиканың алғашқы дамуына үлес қосқан тұлға, Лукка қаласында туған.

Англиядағы өрлеулер

Винченцо Лунардидің отбасы Лукка қаласынан шыққан, кішкентай тосканалық дворян тегінен еді, ал оның әкесі өмірінің соңында үйленген. Винченцо үш баланың бірі болды. Ол жас кезінде Францияда саяхаттады, содан кейін туған жеріне қайтарылып, дипломатиялық қызметке орналасты. Винченцо Лунарди Англияға неаполитандық елші, принц Караминиконың хатшысы ретінде келді.

1784 жылдың 15 қыркүйегі

Франция мен Шотландияда Джеймс Тайтлер, Шотландияның алғашқы аэронавты және ұшатын алғашқы британдық болғандықтан, ұшуға деген қызығушылық өркендеді. Бірақ, шатырдың ойлап табылуынан бір жыл өткен соң да, ағылшындар күмәнмен қарады. Сондықтан Джордж Биггин мен "Винсент" Лунарди, "Батыл аэронавт" атанған ол, 15 қыркүйек 1784 жылы Лондондағы Құрметті артиллерия компаниясының артиллерия алаңында сутекті шатырды көрсетуге бекінді. Дегенмен, 200 мыңдық көпшілік (оның ішінде көрнекті мемлекет қайраткерлері мен Уэльс принці де бар) асығыс күткендіктен, жас итальяндық досы Биггинсіз, толыққан толық толтырылмаған қаппен, бірақ бірге ит, мысық және клеткадағы көгершінмен ұшуға мәжбүр болды. Артиллерия алаңынан ұшқан шатыр солтүстікке қарай, Гертфордширге бет алды. Лунарди Солтүстік Мимс ауданындағы жүгері егісіне қысқа уақытқа қонды, сырқаттанған мысықты босатып жіберді. Егістік Шепардс Уэй (B157) жолының солтүстігінде, Брукманс Паркінің оңтүстік-шығысында, Queenswood мектебіне қарап орналасқан. Солтүстік Мимс қонған жерінен солтүстік-батысқа қарай үш шақырымдай жерде, Уэлхэм Гринде "Шатыр бұрышы" деп аталатын жол торабында ескерткіш тас орнатылған. Ұзын тоқтаудан кейін Лунарди ұшуын жалғастырып, ақырында шатырды Стэндон Грин-Эндте тоқтатты. Лунардидің шары кейін Оксфорд көшесіндегі Пантеонда қойылды. 24 шақырымдық сапар Лунардиге даңқ әкелді және сол заманғы сәнге әсер еткен шатырға құмарлықты бастады. Лунарди юбкалары шатыр стилімен безендірілді, ал Шотландияда оның құрметіне "Луннарди шапқасы" (шатыр пішіндес, биіктігі шамамен 600 мм) аталды. Бұл туралы Шотландияның ұлттық ақыны Роберт Бернс (1759-96) өзінің "Бір құртқа" атты өлеңінде, Джени атты жас әйел туралы айта келіп, Лунарди шапқасында құрттың жүзіп жүргенін жазды: "Бірақ мисс Лунардидің әдемі шапқасы, ұят!". Лунарди 1784 жылы "Англиядағы алғашқы әуе сапары туралы есеп" атты еңбегін жариялады, ол өзінің қамқоршысы Геррадо Кампаньиге жазған хаттар жинағынан құралған. Дегенмен, Англияда, кем дегенде, кейбір топтарда экспериментке қатысты күмән әлі де сақталды. Сэмюэл Джонсон Ричард Броклзбиге (1784 жылдың 29 қыркүйегінде) жазған хатында шатырды "бір түрлі ойын-сауық" деп есептеді:

There was a flying craze in France and Scotland with James Tytler, Scotland's first aeronaut and the first Briton to fly, but even so and after a year since the invention of the balloon, the English were still skeptical, and so George Biggin and 'Vincent' Lunardi, "The Daredevil Aeronaut", together decided to demonstrate a hydrogen balloon flight at the Artillery Ground of the Honourable Artillery Company in London on 15 September 1784. However, because the 200,000 strong crowd (which included eminent statesmen and the Prince of Wales) had grown very impatient, the young Italian had to take off without his friend Biggin, and with a bag that was not completely inflated, but he was accompanied by a dog, a cat and a caged pigeon. The flight from the Artillery Ground travelled in a northerly direction towards Hertfordshire, with Lunardi touching down briefly in a cornfield in the parish of North Mymms to release the cat which had become unwell. The field is opposite Queenswood School north of Shepherds Way (B157) to the south east of Brookmans Park. There is a commemorative stone in Welham Green, almost three miles to the north west of the North Mymms landing spot, at a road junction called Balloon Corner. After the brief touch down, Lunardi continued his flight before eventually bringing the balloon to rest in Standon Green End. Lunardi's balloon was later exhibited at the Pantheon in Oxford Street. The 24 mile flight brought Lunardi fame and began the ballooning fad that inspired fashions of the day—Lunardi skirts were decorated with balloon styles, and in Scotland, the Lunardi Bonnet was named after him (balloon shaped and standing some 600 mm tall), and is even mentioned by Scotland's national poet, Robert Burns (1759–96), in his poem 'To a Louse', written about a young woman called Jenny, who had a louse scampering in her Lunardi bonnet, "But Miss's fine Lunardi, fye". Lunardi published An Account of the First Aërial Voyage in England (1784), written as a series of letters to his guardian, Gherardo Campagni. Doubt about the experiment still remained in England, however, at least in some circles. Samuel Johnson, in a letter to Richard Brocklesby (September 29, 1784), dismissed ballooning as "a species of amusement":

Ойын-сауық, таза ойын-сауық, мен оның соңы осымен бітуінен қорқамын, себебі оның бағытын байланыс мақсатына жәрдем ететіндей етіп бағыттау мүмкін емес. Сонымен қатар, олар таулардың биіктігінен жоғары көтерілгенше, әртүрлі биіктіктегі ауаның жағдайы туралы жаңа ақпарат бере алмайды, ал мұндай биіктікке көтерілуі екіталай көрінеді.

1785 жылдың 29 маусымы

Лунардидің келесі ұшуы шамамен бір жылдан кейін, 29 маусымда 1785 жылы, Темзаның оңтүстік жағындағы Сент-Джордж-Филдстен басталды. Лунарди мен Биггин, сондай-ақ шақырылған екі адам – Летиция Энн Сейдж және полковник Гастингс ұшуға жоспарланған, бірақ ауырлықтың көптігінен шар көтеріле алмады. Лунарди мен Гастингс бас тартып, шар Биггин мен миссис Сейджбен бірге көтерілді, осылайша ол ұшқан алғашқы ағылшын әйелі атанды. 90 минуттан кейін олар Харроу маңына қонды, онда Харроу мектебінің оқушылары екі аэронавтты егісіне зиян келтірген ашулы фермерден құтқарып алды. Лунарди содан кейін сол жылдың 20 шілдесі мен 9 тамызында Ливерпульде ұшты, одан кейін Глазго мен Эдинбургке жол тартты.

Шотландиядағы көтерілістер

Винченцо Шотландияда өзінің Grand Air Balloon-да бес рет ұшты, ол 140 м² жасыл, қызғылт және сары жібектен тігілген еді. Ол Глазгодағы Сент-Мунго соборының хорында "аспанда қалқып тұрған күйінде" көрсетілді, кіру үшін бір шиллинг ақы алынды.

23 қараша 1785 жыл

Келесі айда "Глазго Меркурий" газетінде Лунардидің "Глазго қаласының жұртшылығының қызығушылығын қанағаттандыру үшін, өзінің Grand Air Balloon-да қаланың ең көрікті жерінен көтерілу" ниеті туралы хабарламалар жарияланды. 1785 жылғы 23 қарашада сағат 14:00 шамасында ауа райы ашық болған кезде "Батыл әуеші" Глазгодағы Сент-Эндрю алаңынан "көрермендердің таңғалысы мен құрметіне бөленіп, ұлы сәнмен" атмосфераға көтерілді. Екі сағаттық саяхат 110 мильді құрады және Гамильтон мен Ланарк қалаларынан өтіп, Англия шекарасына жақын Хавик қаласының маңындағы "дірілдеген бақташылардың" қасына қонды.

1785 жылдың 5 желтоқсаны

Бірнеше аптадан кейін, желтоқсан айының басында Лотиан Там деген жергілікті "еріншегі" арқанға ілігіп, Глазгодағы Сент-Эндрю алаңынан қайта көтерілген кезде 6 метрге көтеріліп, босап құлап кетті. Әдетте, ауыр жарақат алмады. Бұл рейсте ауа райы нашар болды, нәтижесінде 20 минуттан кейін ұшу тоқтатылды, ал "Гранд Баллон" Гласгоудан 10 мильдей қашықтықтағы Кэмпсидің Милтонына қонды. Оның 1785 жылғы 5 желтоқсандағы қонуы ауылдағы шағын тақташамен белгіленген.

1785 жылдың 20 желтоқсаны

Алайда, 1785 жылғы 20 желтоқсандағы келесі ұшу апатқа ұшырады, бірақ Лунарди аман қалды. Эдинбургтегі Гериот ауруханасының аумағынан көтерілгеннен кейін жетпіс минут өткен соң Лунарди теңізге түсті. Ол Солтүстік теңізде ұзақ уақыт жүзіп, Солтүстік Бервикке тоқтаған балық аулау қайығымен құтқарылды. Шетланд аралдық Джон Миллдің күнделігінде былай делінген: "Луннарди есімді француз Форт шығанағы арқылы ауа шарында ұшып өтті және Фиф округіндегі Купар қаласынан алыс емес Серес ауылына қонды; Ойбай! Ойсыз көпшілік осы және осыған ұқсас мәнсіз нәрселерге қаншама құмарланып, ең қажетті нәрсені ұмытып кетіп жатыр. Кейіннен, айтуынша, ол аталған машинада көтерілгенде, желдің соққысымен Форт шығанағы бойымен төмен түсіп, кішкентай Мэй аралының жанында теңізге құлаған. Егер жанында қайық болмағанда, ол қаза болар еді. Аталған қайық оны және оның машинасын құтқарып алды." Біраз уақыттан кейін Лунарди 1786 жылы «Шотландиядағы бес әуе сапары туралы есеп» деген кітабын жариялады, ол өзінің қамқоршысы Геррадо Кампаньиге жазған хаттар жинағынан құралған. Содан кейін Лунарди кеме апатына ұшыраған адамдарды құтқаруға арналған құрылғыны ойлап тапты. Өзі «су машинасы» деп атаған бұл құрылғы, бір адамға арналған қайық сияқты, оны басқару үшін бір ескекшесі бар еді. Ол 1787 жылы машинаны сәтті сынақтан өткізді.

1786 жыл

1786 жылы Ньюкасл-апон-Тайнда оның 12-ші ұшырылуы апатқа ұшырады, Лунарди жерге күкірт қышқылын төгіп жіберген кезде. Бұрыннан жеңілдеп тұрған балонді ұстап тұрған көмекшілер, оның көтерілуіне себеп болған жерден қашып кетті. Олардың бірі, Нортумберленд шерифінің орынбасары мистер Херонның ұлы Ральф Херонның қолына арқан оралып, оны уақытында шеше алмады. Ол ауаға көтерілді. Кейін жерге құлап, ішкі жарақаттардан біраз уақыттан соң қайтыс болды. Осы оқиғадан кейін болған сын-тегеуріндер Лунардиді Ұлыбританиядан кетуге мәжбүр етті.

Италия, Испания және Португалия

Лунарди Италия, Испания және Португалиядағы биікке көтерілулерін жалғастырды. 1789 жылдың қыркүйегінде ол Везувий тауының жанында ауа шармен көтерілді. Сондай-ақ, 1790 жылдың шілдесінде Сицилияда ауа шармен алғашқы сәтті көтерілісті жасады. Ол екі сағатқа созылды. Лунарди ешқашан үйленбеді. 1806 жылы Португалияның Лиссабон қаласында қайтыс болды. Шотландияның Ұлттық галереясында Лунардидің портреттері сақталған (Франческо Бартолоцци және Мариано Бови жасаған гравюралар). Ол 1936 жылы Лоуренс Оливье түсірген «Әуеге Жеңіс» фильмінде бейнеленген, ал шотланд-италияндық композитор Доменико Корридің клавесинге арналған «Лунардидің ұшуы» атты рондосында музыкалық тұрғыдан дәріптелген.