Кіріспе

Салық төлеуден бас тарту – үкіметке немесе саясатына қарсылықтың нысаны ретінде, салық салудың өзіне емес, салық салуға қарсылық білдіру. Салық төлеуден бас тарту – тікелей әрекет түрі және егер салық ережелерін бұзса, азаматтық мойынсұнбаушылықтың да түрі болып табылады. Салық төлеуден бас тарту науқанының мысалдарына Махатма Ганди бастаған тұз жорығы сияқты, жергілікті басқаруды қолдайтындар мен әйелдердің сайлау құқығын қолдайтындар, мысалы, Әйелдердің салық төлеуден бас тарту лигасы жатады. Соғыс салығын төлеуден бас тарту – соғысқа жұмсалатын салықтың бір бөлігін немесе барлығын төлеуден бас тарту. Мұндай әрекетті дін еркіндігін қорғайтындар, бейбітшілдік жақтастары немесе нақты соғысқа қарсы наразылық білдірушілер жасай алады. Салық төлеуден бас тартушылар, салық төлеудің заңдық міндеті жоқ деп немесе оларға қатысты емес деп мәлімдейтін "салық наразыларынан" ерекшеленеді. Салық төлеуден бас тартушылар кейбір заңдардың салық төлеуді талап ететінін мойындаса да, салық салуға қарсылық білдіруді таңдайды.

Тарих

Салық салудың ең ерте және кең таралған түрлері – жалдамалы еңбек пен ондық салық, екеуінің де тамыры өркениеттің бастауына дейін жетеді. Жалдамалы еңбек – басқа салық түрлерін төлеуге мүмкіндігі жоқ шаруаларға мемлекет жүктеген мәжбүрлі еңбек (Ежелгі Египет тілінде еңбек сөзі салықтың синонимі). Төмен салықтар римдік аристократияның байлығын арттыруға көмектесті, олардың кірісі орталық үкіметтің кірісімен тең немесе одан да жоғары болды. Император кейде "өте байлардың" мүлкін тәркілеп, қазынаны толтырды, бірақ кейінгі кезеңде байлардың салық төлеуден бас тартуы империяның құлауына себеп болған факторлардың бірі болды. Салық салу көбінесе зорлықпен байланысты болғандықтан, үкіметтер әрқашан салық төлемеу және қарсылықпен күресіп келеді. Салық төлеуден жамаулы түрде бас тарту туралы хабарлардың арасында біздің заманымыздың I ғасырында римдік жеке салыққа қарсылық көрсеткен зелоттар болды, бұл Бірінші яһуди-рим соғысына әкеп соқты. Салық төңкерісі ретінде басталган тарихи оқиғаларға Магна Карте, Америка революциясы және Француз революциясы жатады. Ұлыбританияда табыс салығы 1799 жылы Наполеон соғыстарына дайындық үшін қару-жарақ пен жабдық сатып алуға арналған ақша жинау мақсатында енгізілді, ал АҚШ федералды үкіметі 1861 жылғы Кіріс Заңы арқылы Америка Азаматтық соғысын қаржыландыру үшін алғашқы табыс салығын енгізді.

Көріністер мен мақсаттар

Салық төлеуден бас тартушылар әртүрлі текті, әртүрлі идеология мен мақсаттары бар адамдардан құралған. Мысалы, Генри Дэвид Торо мен Уильям Ллойд Гаррисон американ революциясынан және квакерлердің бейтараптыққа берілгендігінен шабыттанды. Кейбір салық төлеуден бас тартушылар соғысты қаржыландыруға көзқарасы келіспегендіктен салық төлемейді, ал басқалары үкіметті құлату мақсатында салық төлеуге қарсы тұрады.

Қауіпсіздік

Салық төлеуші заңды салықтан қашу жолдары арқылы салық төлемдерін азайтуы мүмкін.

Қарсылық білдіру кезінде төлеу

Кейбір салық төлеушілер салықтарын төлейді, бірақ салық нысандарымен бірге наразылық хаттарын да қоса береді. Басқалары наразылық таныту түрінде төлейді, мысалы, чектерін унитаз қақпағына немесе зымыран макетіне жазады. Тағы басқалары салық жинаушыға ыңғайсыздық туғызады, мысалы, барлық соманы ұсақ монеталармен төлейді. Соңғы әдіс ұсақ монеталардың заңды төлем құралы ретінде қолданылуы шектеулі елдерде тиімсіз болады, бұл салық органына мұндай төлемдерді заңды түрде қабылдамауға мүмкіндік береді; мысалы, Англия мен Уэльсте 1 пенс монеталар тек 20 пенске дейінгі сомада ғана заңды төлем құралы болып саналады.

Салық салынатын табыс пен тұтынуды азайту

Басқа салық төлеуден бас тартушылар өз өмір салтын өзгертіп, төлейтін салық мөлшерін азайтады. Мысалы, алкогольге салынатын салықтан қашу үшін олар үйде сыра пісіруі мүмкін; бензинге салынатын акцизден қашу үшін велосипедпен жүруге көшуі мүмкін; ал табыс салығынан қашу үшін қарапайым өмір салтын немесе фригандық өмір салтын қабылдап, табысын салық шегінен төмендетуі мүмкін. Мысалы, егер табысы жеке басына берілетін жәрдемақыдан төмен болса, британдық азаматтар табыс салығын төлемейді. АҚШ-та осыған баламалы салықтан босатылатын жылдық табыс – стандартты шегерім, бірақ көптеген шегерімдер мен салық жеңілдіктері адамдарға одан да көп табыс табуға және табыс салығын төлеуден қашуға мүмкіндік береді. Бұл адамдар өз үкіметтерінің соғыс, әдепсіздік немесе құлқылық сияқты жарамсыз әрекеттерге қатысады деп санайды және салық төлеу осы әрекеттерді қаржыландырады деп есептейді. Бұл әдістер салықтан жалтарғандықтан заң шегінде болуымен және салықты азайтудан, салық төлегеннен кейін қалған табысты көбейтуден өзгеше болады.

Құтылу

Қарсылық білдіруші заңсыз салықтан жалтару арқылы төлеген салықтарын азайтуға тырысуы мүмкін. Мысалы, табыс салығынан қашудың бір жолы – тек қолма-қол ақшамен жұмыс істеу, осылайша салықтың ұсталып қалуына жол бермеу.

Қайта бағыттау

Кейбір салық төлеуден жалтарғандар тиіс салықтың барлығын немесе бір бөлігін төлемейді, бірақ содан кейін оның тең көлемін қайырымдылыққа аударады. Осылайша, олар қарсылықтарының мақсаты жеке мүдделерге қызмет ету емес екенін және табыстарының бір бөлігін қоғамдық игілікке жұмсағысы келетінін көрсетеді. Мысалы, Джулия Баттерфлай Хилл шамамен 150 000 долларлық федералдық салық төлеуден бас тарды және сол ақшаны мектептен кейінгі сабақтарға, өнер мен мәдениет бағдарламаларына, қалалық бақтарға, жергілікті американдықтарға арналған бағдарламаларға, түрмеге қамаудың альтернативаларына және қоршаған ортаны қорғау бағдарламаларына жұмсады. Ол былай деді:

"Шындығында, Салық қызметіне тиесілі деп есептелетін ақшаны алып, оны салықтарымыздың түсуі керек жерлерге беремін. Салық қызметіне жазған хатымда: "Мен салық төлеуден бас тартпаймын. Мен оны төлеп жатырмын, бірақ сіздердің бас тартуларыңызға байланысты оны тиісті жерге төлеп жатырмын"."

Арнайы салықтардан бас тарту

Кейбір қарсыластар белгілі бір салықтарды ерікті түрде төлеуден бас тартады, себебі бұл салықтар олар үшін аса жағымсыз болады, немесе олар тиімді символдық нысана ұсынады, немесе оларға қарсы тұру оңайырақ. Мысалы, АҚШ-та көптеген салық төлеуден бас тартушылар телефонға арналған федералдық акциздік салыққа қарсы тұрады. Бұл салық испан-американ соғысын қаржыландыру үшін енгізілген және соғыс кезінде үкімет тарапынан жиі көтеріліп немесе ұзартылып келеді. Бұл оны "соғыс салығы" ретінде тартымды символдық нысанаға айналдырды. Мұндай бас тарту салыстырмалы түрде қауіпсіз: себебі бұл салық көбінесе шағын болғандықтан, қарсылық сирек жағдайда ғана маңызды мемлекеттік шараларға алып келеді. Телефон компаниялары мұндай қарсыласушылармен ынтымақтасады, олардың телефон шоттарынан акциздік салықты алып тастап, олардың қарсылығы туралы үкіметке хабарлайды.

Төлем жасаудан бас тарту

Салық төлеуге қарсы тұрудың ең айқын және ерекше әдісі – салық төлеуден бас тарту, яғни салық есебін жалтарта қарау немесе төлеуден бас тартуды ашық түрде мәлімдеу. Кейбір салық төлеуге қарсы тұрушылар тиіс салықтың тек бір бөлігіне ғана қарсылық көрсетеді. Мысалы, соғыс салығына қарсы тұрушылардың кейбіреуі үкімет бюджетінің әскери шығындарға бөлінген үлесіне тең салық сомасын төлеуден бас тартады.