Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Карта бағдары
Map orientation
Оңтүстік жоғары бағдар – картаның оңтүстігі жоғарыға, картаның үстіңгі жағына қаратылған бағдарлау түрі. Бұл стандартты солтүстік жоғары бағдарламасынан 180 градусқа бұрылуға тең. Мұндай бағдардағы карталар кейде «көкке кері карта» немесе «қайтарылған карта» деп аталады. Стандартты емес бағдарламаға Т және О карталары, полярлық карталар және Даймаксион карталары да кіреді.
South up map orientation is the orientation of a map with south up, at the top of the map, amounting to a 180 degree rotation of the map from the standard convention of north up. Maps in this orientation are sometimes called upside down maps or reversed maps. Other maps with non standard orientation include T and O maps, polar maps, and Dymaxion maps.
Психологиялық мәні
Зерттеулер картадағы солтүстік-оңтүстік орналасудың психологиялық салдарлары бар екенін көрсетеді. Жалпы, солтүстік бай адамдармен, қымбат жылжымайтын мүлікпен және жоғары биіктікпен байланысты, ал оңтүстік кедей адамдармен, арзан бағамен және төмен биіктікпен байланысты («солтүстік-оңтүстік бейімділігі»). Қатысушыларға оңтүстік бағытталған карталар көрсетілгенде, бұл солтүстік-оңтүстік бейімділігі жоғалып кетті. Зерттеушілер картадағы орын мен жақсылық/жамандық арасындағы байқалатын байланысты (солтүстік=жақсы; оңтүстік=жаман) мыналардың үйлесімінен туындайды деп болжайды: (i) картаның жоғарғы жағында солтүстік орналасуының тұрақты конвенциясы және (ii) тік орналасу мен жақсылық/жамандық арасындағы әлдеқайда жалпы байланыс (жоғары=жақсы, төмен=жаман), бұл көптеген жағдайларда құжатталған (мысалы, билік/статус, пайда/баға, әсер/эмоция және тіпті құдайлық). Ағылшын тіліндегі көптеген идиомалар ағылшын тілдес көпшілігінің солтүстікті жоғарымен, ал оңтүстікті төменмен байланыстыратынын көрсетеді (мысалы, «солтүстікке қарай», «оңтүстікке қарай», «Down Under»), бұл тек белгілі бір карта бағдарына ұзақ уақыт бойы толып қана бергенде ғана түсіндірілетін байланыс (яғни, картаның жоғарғы жағында солтүстік көрсетілуі). Танымал әндерде қолданылатын ұқсас идиомалар ағылшын тілдес адамдар арасында «солтүстік-оңтүстік бейімділігінің» кең таралғандығын, әсіресе байлыққа қатысты, қосымша дәлелдейді. Мысалдар: «Uptown» сөзін «жоғары сыныпты немесе бай» мағынасында қолдану (Билли Джоэлдің «Uptown Girl» әнінде) немесе «Downtown» сөзін төменгі әлеуметтік-экономикалық жағдайды білдіру үшін қолдану (Джим Кроустың «Bad, Bad Leroy Brown» әнінде).
Research suggests that north south positions on maps have psychological consequences. In general, north is associated with richer people, more expensive real estate, and higher altitude, while south is associated with poorer people, cheaper prices, and lower altitude (the "north south bias"). When participants were presented with south up oriented maps, this north south bias disappeared. Researchers posit the observed association between map position and goodness/badness (north=good; south=bad) is caused by the combination of (i) the convention of consistently placing north at the top of maps, and (ii) a much more general association between vertical position and goodness/badness (up=good, down=bad), which has been documented in numerous contexts (e. g., power/status, profits/prices, affect/emotion, and even the divine). Common English idioms support the notion that many English speakers conflate or associate north with up and south with down (e. g., "heading up north", "down south", Down Under), a conflation that can only be understood as learned by repeated exposure to a particular map orientation convention (i. e., north put at the top of maps). Related idioms used in popular song lyrics provide further evidence for the pervasiveness of "north south bias" among English speakers, in particular with regard to wealth. Examples include, using "Uptown" to mean "high class or rich" (as in "Uptown Girl" by Billy Joel), or using "Downtown" to convey lower socioeconomic status (as in "Bad, Bad Leroy Brown" by Jim Croce).
Мәдени сан алуандыққа тәрбие
Мәдени әртүрлілік және медиа сауаттылығын қадағалаушылар оңтүстікке бағытталған әлем карталарын студенттерге таныс нәрсені басқа көзқараспен қарастырғанда жиі болатын бағдарсыздық сезімін түйсінуге көмектесу үшін пайдаланады. Студенттердің көптеген әлем карталарында Солтүстік жарты шарға (әсіресе Еуропа мен Солтүстік Америкаға) берілген артықшылықты ескеруі, оларға мәдени көзқарастардың жалпы мүмкіндіктерін түсінуге көмектеседі.
Cultural diversity and media literacy educators use south up oriented world maps to help students viscerally experience the frequently disorienting effect of seeing something familiar from a different perspective. Having students consider the privileged position given to the Northern hemisphere (especially Europe and North America) on most world maps can help students confront their more general potential for culturally biased perceptions.
Оңтүстіктен жоғарыға бағытталған карталардың саяси мәлімдеме ретінде пайда болуы
Тарих бойы карталар әртүрлі бағыттармен жасалған, ал карталардың бағытын өзгерту техникалық тұрғыдан өте оңай. Сондықтан кейбір картографтар картаның оңтүстікке қарай бағытталу мәселесінің өзі мардымсыз деп санайды. Бағдарлаудың техникалық жағынан гөрі, оңтүстікке қарай бағытталған картаны саяси мәлімдеме ретінде пайдалану тарихы маңыздырақ, яғни қазіргі заманда карталар жариялануында басым болған солтүстікке қарай бағытталған әлем карталарына қарсы тұру мақсатымен оңтүстікке қарай бағытталған карталар жасау. Оңтүстікке қарай бағытталған картаның саяси мәлімдеме ретінде пайдалану тарихын 1900 жылдардың басына дейін табуға болады. Уругвайлық модернист суретшісі Хоакин Торрес Гарсия "América Invertida" (“Инвертті Америка”) атты солтүстік-оңтүстік карталық орналасуларға қатысты саяси мәлімдеме жасайтын алғашқы карталардың бірін жасады. "Торрес Гарсия Оңтүстік полюсті Жердің ең жоғары нүктесіне орналастырды, осылайша (Оңтүстік Америка) құрлығының маңыздылығын көрнекі түрде растады". Саяси мәлімдеме ретінде жасалған оңтүстікке қарай бағытталған картаның танымал мысалы – "МакАртурдың әлемнің әмбебап түзету картасы" (1979). Бұл картаға қосымшада австралиялық Стюарт МакАртурдың "солтүстік елдердің елдің беделін оның дәстүрлі картадағы орнына қарай анықтайды деген әзіл-қалжыңдардың үздіксіз шабуылына" қарсы тұруға тырысқаны түсіндіріледі. МакАртурдың "Әлемнің әмбебап түзету картасы" (1979) бүгінгі күнге дейін 350 000-нан астам данасы сатылған.
Throughout history, maps have been made with varied orientations, and reversing the orientation of maps is technically very easy to do. As such, some cartographers maintain that the issue of south up map orientation is itself trivial. More noteworthy than the technical matter of orientation, per se, is the history of explicitly using south up map orientation as a political statement, that is, creating south up oriented maps with the express rationale of reacting to the north up oriented world maps that have dominated map publication during the modern age. The history of south up map orientation as political statement can be traced back to the early 1900s. Joaquín Torres García, a Uruguayan modernist painter, created one of the first maps to make a political statement related to north south map positions entitled "América Invertida". "Torres García placed the South Pole at the top of the earth, thereby suggesting a visual affirmation of the importance of the (South American) continent." A popular example of a south up oriented map designed as a political statement is "McArthur's Universal Corrective Map of the World" (1979). An insert on this map explains that the Australian, Stuart McArthur, sought to confront "the perpetual onslaught of 'downunder' jokes—implications from Northern nations that the height of a country's prestige is determined by its equivalent spatial location on a conventional map of the world". McArthur's Universal Corrective Map of the World (1979) has sold over 350,000 copies to date.
Танымал мәдениетте
Оңтүстікке бұрылған карталар көбінесе жаңалық ретінде немесе оңтүстік жарты шарда, әсіресе Австралияда әлеуметтік-саяси мәлімдемелер ретінде қолжетімді. Оңтүстікке бағытталған әлем картасы "Батыс қанат" сериалының "Біреу жедел жәрдемге барады, біреу түрмеге" атты эпизодында көрсетіледі және оған байланысты мәдени шалақылық мәселелері талқыланады. Аргентиналық суретші Квиноның "Мафальда" комиксі бір кезде "Неліктен біз төмендеміз?" деген сұрақ қойған. Америкалық суретші Лео Каллум "Нью-Йоркер" журналында "Кері шарында қарап тұрған бақытты пингвин; Антарктида жоғарыда" (20 сәуір, 1992 жыл) атты суретін жариялады. Эстер Альтер жасаған "Неоколониализм" компьютерлік стратегиялық ойыны оңтүстікке бұрылған картаны пайдаланады, ал ойынды жасаушы оның мақсаты "дискомфорт сезімін тудыру" және "дүниедегі солтүстік-оңтүстік қақтығысын көрсету" екенін айтады, онда оңтүстік жарты шар көбінесе солтүстік жарты шардан кедей болады.
South up maps are commonly available as novelties or sociopolitical statements in southern hemisphere locales, particularly Australia. A south up oriented world map appears in episode "Somebody's Going to Emergency, Somebody's Going to Jail" of The West Wing, and issues of cultural bias are discussed in relation to it. The cartoon strip Mafalda by Argentinian cartoonist Quino once posed the question "Why are we down?" American cartoonist Leo Cullum published a cartoon in The New Yorker titled, "Happy penguin looking at upside down globe; Antarctica is on top" (April 20, 1992). The computer strategy game Neocolonialism developed by Esther Alter uses a south up map, with the developer stating it is intended to "evoke discomfort" and to "exemplify the north south dichotomy of the world, wherein the southern hemisphere is generally poorer than the northern hemisphere."